Adhyaya 172: The Harm of Destroying a Grove and the Merit of Tree-Planting as Pūrta-Dharma
Ārāma-nāśa-doṣaḥ tathā vṛkṣāropaṇa-pūrta-dharma-phalam
Ethical-Discourse (Pūrta-dharma; environmental stewardship; royal duty)
આ અધ્યાયમાં વરાહ ગોકર્ણને ઉપદેશાત્મક પ્રસંગ સંભળાવે છે. ગોકર્ણ પહેલાં તેજસ્વી રહેલી કેટલીક દેવીઓને વિકૃત અને ઘાયલ જોઈને પૂછે છે; તેઓ પ્રથમ દૈવ/કાલને કારણ કહે છે, પરંતુ પછી જણાવે છે કે ચેતવણી છતાં રાજપુરુષોએ ફળવૃક્ષો, પ્રાકાર અને જળવ્યવસ્થાવાળો પવિત્ર આરામ (ઉદ્યાન) નષ્ટ કર્યો—એ જ તાત્કાલિક કારણ છે. દેવીઓ પોતાને તે ઉપવનના પુષ્પજીવન અને રક્ષક દેવતાઓ સાથે એકરૂપ કહે છે, જેથી પર્યાવરણહાનિનો નૈતિક દોષ દૃશ્ય બને છે. ગોકર્ણ ઉદ્યાન રચના-પુનઃસ્થાપન, કૂવો, તળાવ અને દેવાલય જેવા પૂર્તકર્મોના ફળ પૂછે છે; જ્યેષ્ઠા/માલતી દેવી ઇષ્ટ–પૂર્તના ક્રમબદ્ધ ઉપદેશમાં વૃક્ષારોપણવિધિ અને વૃક્ષોના પાંચ પ્રકારના ઉપકાર (પંચયજ્ઞ) જણાવે છે. અંતે ગોકર્ણ રાજાને આ પુણ્યફળ કહે છે; રાજા તેને સન્માન આપી પોતે પૂર્તધર્મ કરે છે અને પર્યાવરણસુધારાને રાજધર્મ તરીકે સ્થાપે છે.
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 172
Verse 1
श्रीवराह उवाच ॥ गोकर्णस्तु तथा चक्रे तस्मिन्नायतने शुभे ॥ प्रथमेऽह्नि यथा कृत्यमेवमेव त्रयोदश ॥
શ્રીવરાહ બોલ્યા—ગોકર્ણે તે શુભ સ્થાનમાં તેમ જ આચરણ કર્યું. પ્રથમ દિવસે જે કર્તવ્ય હતું તે જ કર્યું; એ રીતે તેર દિવસ સુધી પણ કર્યું.
Verse 2
ता देव्यॊ नृत्यगीतॆषु कुशलाश्चागमेऽभवन् ॥ सुरूपाश्च स्वलङ्काराः रमयन्ति दिने दिने ॥
એ દેવીઓ નૃત્ય-ગીતમાં કુશળ બની અને કલાઓમાં પણ નિપુણ થઈ. સુરૂપા, પોતાના આભૂષણોથી અલંકૃત થઈ, તેઓ દિવસે દિવસે તેને આનંદિત કરતી હતી.
Verse 3
गोकर्णः सर्वभावेन गृहं विस्मृतवानसौ ॥ तथैकदा स गोकर्णस्ताः देव्यश्च हतौजसः ॥
ગોકર્ણ સર્વભાવથી ત્યાં આસક્ત થઈ પોતાનું ઘર ભૂલી ગયો. પછી એક વખત તે ગોકર્ણે તેજ-બળ હારી ગયેલી તે દેવીઓને જોયા.
Verse 4
विवर्णं वदना दीनाः भग्नालङ्कारवाससः ॥ हीनाङ्गा लुञ्चितशिरः केशपक्ष्मनखादयः ॥
તેમના મુખ વિવર્ણ હતા; તેઓ દીન હતા; આભૂષણો અને વસ્ત્રો ભંગાઈ અવ્યવસ્થિત હતા. અંગો ક્ષીણ, માથાં જાણે ખેંચી લીધાં હોય તેમ—વાળ, પાંપણ, નખ વગેરે પણ વિક્ષુબ્ધ હતા.
Verse 5
दृश्यन्ते विकृताकाराः सव्रणा रुधिरस्रवाः ॥ ता दृष्ट्वाऽतीवदुःखार्ताश्चक्रे मनसि वेदनाम् ॥
તેઓ વિકૃત આકારવાળા, ઘાયલ અને રક્તસ્રાવ કરતા દેખાતા હતા. તેમને જોઈ તે અત્યંત શોકગ્રસ્ત થયો અને મનમાં વેદના અનુભવી.
Verse 6
अपुत्रस्य गतिर् नास्ति स्वर्गो नैव च नैव च ॥ मम सङ्गादिमा देव्यॊ दशमीं च दशां गताः ॥
“પુત્ર વિનાના માટે ગતિ નથી; સ્વર્ગ પણ નથી—નથી જ. મારા સંગથી આ દેવીઓ દસમો દશા (વધુ પતનસ્થિતિ) સુધી પહોંચી છે” એમ.
Verse 7
एवं ज्ञात्वा स पप्रच्छ तासां रूपविपर्ययम् ॥ कथयध्वं महाभागाः किमेतद्रूपव्यत्ययम् ॥
આ રીતે જાણીને તેણે તેમની રૂપ-વિપરીતતા વિષે પૂછ્યું—“હે મહાભાગ્યવતીઓ, કહો; આ રૂપનો એવો વ્યત્યય કેમ થયો?”
Verse 8
देव्य ऊचुः ॥ अप्रष्टव्यं महाभाग दैवः सर्वेषु कारणम् ॥ कालात्मकः स भगवान् भुज्यते सुकृतं यतः ॥
દેવીઓ બોલ્યાં—“હે મહાભાગ, આ પૂછવા યોગ્ય નથી; સર્વ વિષયોમાં દૈવ જ કારણ છે. કાળસ્વરૂપ તે ભગવાન પુણ્યનું ફળ ભોગવાવે છે; તેથી આ બને છે.”
Verse 9
स एव नित्यकालं च पृच्छति स्म तदुत्तरम् ॥ दुःखार्तस्य सुदीनस्य न जल्पन्त्यतिदुःखिताः ॥
તે સતત તેમનો ઉત્તર પૂછતો રહ્યો; પરંતુ અતિ દુઃખિત લોકો શોકથી પીડિત અને દીન અવસ્થાવાળાને પણ બોલતા નથી.
Verse 10
यदि गोप्यं ममार्तस्य वैरूप्यं कथयिष्यथ ॥ अगाधे दुस्तरे प्राणांस्त्यक्ष्याम्यद्य सुदुःखितः ॥
“જો તમે મારા—પીડિતના—આ વૈરૂપ્યનું કારણ ગુપ્ત જ રાખશો, તો આજે આ અગાધ અને દુસ્તર સ્થિતિમાં હું અત્યંત દુઃખી થઈ પ્રાણ ત્યજી દઈશ.”
Verse 11
एवमुक्ते तदा तासां मध्ये एका अब्रवीदिदम् ॥ दुःखं तस्य समाख्येयं यो विनाशयते रुजम् ॥
આવું કહેવાતાં, તેમની વચ્ચેની એકે કહ્યું—“જે વેદનાનો નાશ કરે છે, તેના દુઃખનું વર્ણન કરવું જોઈએ.”
Verse 12
शृणु वत्स वदिष्येऽहं विरूपकरणं यथा ॥ अस्माकं च समुत्पन्नम् एकचित्तोऽवधारय ॥
સાંભળ વત્સ, આ વિરૂપતા કેવી રીતે થઈ તે હું કહું છું. અમારા વિષે જે બન્યું તે એકાગ્ર ચિત્તે ધારણ કર.
Verse 13
आस्ते मधुपुरी रम्या नृणां मुक्तिप्रदायिनी ॥ अयोध्याधिपतिर्वीरश्चतुरङ्गबलान्वितः ॥
મધુપુરી નામે રમણીય નગરી છે, જે મનુષ્યોને મુક્તિ આપે છે. (ત્યાં) ચતુરંગ સેનાથી યુક્ત અયોધ્યાનો એક વીર અધિપતિ હતો.
Verse 14
चातुर्मास्यं तीर्थसेवी स गतो भक्तिपूर्वकम् ॥ विष्णोर्देवस्य चागारं पञ्चसंख्यासमन्वितम् ॥
ચાતુર્માસ્ય વ્રત પાળીને અને તીર્થસેવામાં રત રહી તે ભક્તિપૂર્વક ગયો. (તે) પંચસંખ્યાથી યુક્ત ભગવાન વિષ્ણુના મંદિર/ધામે પહોંચ્યો.
Verse 15
आरामवाटिकाः शुभ्राः प्राकारवरवेष्टिताः ॥ कूपप्रावर्तकोपेताः पुष्पजात्यः सुवासिताः ॥
ત્યાં ઉજ્જ્વળ આરામ-વાટિકાઓ હતી, ઉત્તમ પ્રાકારોથી ઘેરાયેલી. કૂવા અને જળ ઊંચકવાના ઉપકરણોથી યુક્ત, તથા વિવિધ પુષ્પજાતિઓની સુગંધથી સુવાસિત.
Verse 16
फलवन्तो द्रुमास्तस्मिन् सर्वर्त्तुसुमनोहराः ॥ तस्याभ्यासे स राजर्षिश्चकारावासमुत्तमम् ॥
તે સ્થળે વૃક્ષો ફળોથી ભરપૂર હતા અને સર્વ ઋતુઓમાં મનોહર હતા. તેની નજીક તે રાજર્ષિએ ઉત્તમ નિવાસસ્થાન રચ્યું.
Verse 17
सेवकैर्नाशितः सर्वम् आरामः सफलद्रुमः ॥ प्राकारपरिखा चैव स्थण्डिलप्रतिमा कृता ॥
સેવકોએ સર્વે નાશ કરી નાખ્યું—ફળદ્રુમોવાળો આરામ પણ ઉજડી ગયો. પ્રાકાર અને પરિખા પણ જાણે સમતલ ભૂમિ જેવી કરી નાખવામાં આવી.
Verse 18
बहुधा वार्यमाणैस्तु पापबुद्धिसमाश्रितैः ॥ एवं तेन कृतं तत्र सोऽपि दैववशङ्गतः ॥
ઘણી વાર રોકવામાં આવ્યા છતાં પાપબુદ્ધિમાં આશ્રિત લોકોએ તેમ જ કર્યું. ત્યાં તેણે પણ એવું જ કર્યું; તે પણ દૈવના વશમાં પડી ગયો હતો.
Verse 19
रुरोदोच्चैः स्वरं दीना हा कष्टमिति जल्पती ॥ सर्वासां रुदतीनां च कुररीणामिव स्वनः ॥
તે દીન બની ઊંચા સ્વરે રડી—“હાય, કેટલું કષ્ટ!” એમ વિલાપ કરતી. સૌની રડવાની ધ્વનિ કુરરી પક્ષીઓના આર્તનાદ જેવી હતી.
Verse 20
श्रूयते बहुधाकारो गोकर्णोऽप्यतिदुःखितः ॥ एकैकस्यास्तु चक्रेऽसौ मूर्ध्ना पादाभिवन्दनम् ॥
અનેક પ્રકારનો આર્તનાદ સાંભળાતો હતો; ગોકર્ણ પણ અત્યંત દુઃખિત થયો. તેણે એક એકને અલગથી મસ્તક વડે પાદાભિવંદન કર્યું.
Verse 21
प्राञ्जलिर्दीनया वाचा सान्त्वयामास ताः शनैः ॥ प्राप्तसंज्ञास्तु ताः सर्वाः गोकर्णोऽप्याह सुस्वनः ॥
હાથ જોડીને તેણે દીન વાણીથી ધીમે ધીમે તેમને સાંત્વના આપી. તેઓ સૌ ચેતનામાં આવ્યા પછી ગોકર્ણ પણ મધુર સ્વરે બોલ્યો.
Verse 22
भविता यदि तत्राहं राजानं तं निवारयम् ॥ किं करिष्यामि दैवेन समर्थोऽप्यवसादितः ॥
જો હું ત્યાં હોત તો તે રાજાને રોકી દેત. પરંતુ હું શું કરું? દૈવના કારણે સમર્થ પણ દબાઈ જાય છે.
Verse 23
इत्युक्तमात्रे वचने ताः सर्वा लब्धचेतसः ॥ ऐक्यभावेन ताः सर्वाः पप्रच्छुर्वणिजं प्रति ॥ कस्त्वं कथय कस्माच्च स्थानाद्यत्त्वमिहागतः ॥
એવું કહેતાં જ તેઓ સૌ સંયમ પામ્યા. પછી એકભાવથી તેમણે તે વણિકને પૂછ્યું— “તું કોણ છે? કહો; કયા સ્થાનથી અહીં આવ્યો છે?”
Verse 24
गोकर्ण उवाच ॥ गोकर्णोऽहं सुचार्वास्यः सुकपोलोऽब्रवीन्मया ॥ पूर्वं दृष्टा भवत्यो वै चार्वाङ्ग्यश्चारुलोचनाः ॥
ગોકર્ણ બોલ્યો— “હું ગોકર્ણ છું, સુંદર મુખ અને મનોહર કપોલવાળો. હે સુશોભિત અંગો અને સુંદર નેત્રોવાળીઓ, તમને મેં અગાઉ પણ જોયાં છે.”
Verse 25
इदानीं मलिना जाता मम शोकविवर्धनाः ॥ कथयध्वं ममात्मानमत्र हेतुमनन्तरम् ॥
હવે તમે મલિન બની ગયા છો; તેથી મારો શોક વધે છે. આનું તાત્કાલિક કારણ મને તરત કહો.
Verse 26
ज्येष्ठा सोवाच तस्याग्रे पुष्पजात्या स्वलङ्कृताः ॥ वयमारामसंस्थाश्च स्वामिना परिपालिताः ॥
જ્યેષ્ઠાએ તેની સામે કહ્યું— “અમે સ્વભાવથી પુષ્પોથી અલંકૃત, બગીચામાં વસનારી, અને અમારા સ્વામી દ્વારા પરિપાલિત હતી.”
Verse 27
हृद्यवेषाः सुचार्वङ्ग्यः पुष्पवृद्धिरताः तदा ॥ पूर्वं द्रष्टाः सुरूपाश्च विपर्यमथो शृणु ॥
તે સમયે અમારો વેશ મનોહર હતો, અંગપ્રત્યંગ સુશોભિત હતા અને પુષ્પોની વૃદ્ધિમાં અમે રત હતા; પહેલાં અમને સુંદર તરીકે જોવામાં આવતાં—હવે આ વિપરીતતા સાંભળો.
Verse 28
पुष्पमालाविहीनाश्च मूलस्कन्धावशेषिताः ॥ एवंविधाश्च संभूता नष्टसंज्ञाः स्थिताः वयम् ॥
પુષ્પમાલાઓ વિના, માત્ર મૂળ અને કાંઠાના અવશેષરૂપે રહી ગયા; અમે આવી સ્થિતિમાં થયા અને સંજ્ઞા ગુમાવી તેમ જ સ્થિર રહ્યા.
Verse 29
यो देवस्तत्र पाषाणो मृत्पिण्डेष्टकयन्त्रितः ॥ सोऽत्र सत्त्वमयः साक्षी तस्य पुण्यस्य कर्मणि ॥
ત્યાં જે દેવ પાષાણરૂપે માટીના ગાંઠા અને ઈંટોમાં બંધાયેલો હતો, તે અહીં સત્ત્વમય સાક્ષી બની તે પુણ્યકર્મનો સાક્ષાત્ પુરાવો છે.
Verse 30
पुण्यं सोदकपूर्णोऽयं तस्यारामस्य सेचकः ॥ सरश्चोत्पलपूर्णं च कलहंसैर्युतं सदा ॥
આ પુણ્યમય જળવાહિની પાણીથી ભરપૂર રહી તે આરામનું સિંચન કરતી; અને એક સરોવર પણ હતું, જે ઉત્પલોથી ભરેલું અને સદા કલહંસોથી યુક્ત હતું.
Verse 31
ये च वृक्षाः फलोपेतास्ते सौवर्णाश्च सत्तम ॥ एता रक्षन्ति सततमारामं सुखदं नृणाम् ॥ तस्या नाशाद्यथा नोऽत्र जातेयं च विरूपता ॥
અને જે વૃક્ષો ફળોથી યુક્ત છે, હે સત્તમ, તે જાણે સુવર્ણમય છે. તે મનુષ્યોને સુખ આપતા તે આરામનું સદા રક્ષણ કરે છે, જેથી અહીં તેનો નાશ ન થાય અને અમામાં કોઈ વિરૂપતા ઉત્પન્ન ન થાય.
Verse 32
गोकर्ण उवाच ॥ आरामकर्तुः किं चात्र फलं भवति यादृशम् ॥ करणात्कूपदेवानां तस्य पुण्यफलं वद ॥
ગોકર્ણે કહ્યું—અહીં બગીચો બનાવનારને કેવું ફળ મળે છે? અને કૂપદેવતાઓના નિમિત્તે કૂવો વગેરે બનાવવાથી જે પુણ્યફળ થાય છે, તે મને કહો।
Verse 33
ज्येष्ठ उवाच ॥ इष्टापूर्तं द्विजातीनां प्रथमं धर्मसाधनम् ॥ इष्टेन लभते स्वर्गं पूर्त्ते मोक्षं च विन्दति ॥
જ્યેષ્ઠે કહ્યું—દ્વિજાતિઓ માટે ઇષ્ટ અને પૂર્ત ધર્મસાધનનું સર્વપ્રથમ સાધન છે. ઇષ્ટથી સ્વર્ગ મળે છે અને પૂર્તથી મોક્ષ પણ પ્રાપ્ત થાય છે।
Verse 34
वापीकूपतडागानि देवतायतनानि च ॥ पतितान्युद्धरेद्यस्तु स पूर्त्तफलमश्नुते ॥
વાપી, કૂવો, તળાવ અને દેવાલય—આ બધાં જર્જરિત થઈ પડેલા હોય તો જે તેમને પુનઃસ્થાપિત કરે છે, તે પૂર્તનું ફળ ભોગવે છે।
Verse 35
भूमिदानेन ये लोका गोदानेन च कीर्त्तिताः ॥ ते लोकाः प्राप्यते पुंभिः पादपानां प्ररोहणे ॥
ભૂમિદાન અને ગોદાનથી જે લોક પ્રાપ્ત થાય છે એમ કથિત છે, તે જ લોક મનુષ્યને વૃક્ષો રોપી ઉગાડવાથી પ્રાપ્ત થાય છે।
Verse 36
अश्वत्थमेकं पिचुमन्दमेकं न्यग्रोधमेकं दश पुष्पजातिः ॥ द्वे द्वे तथा दाडिममातुलिङ्गे पञ्चाम्ररोपी नरकं न याति ॥
જે એક અશ્વત્થ, એક પિચુમંદ, એક ન્યગ્રોધ, દસ પ્રકારના પુષ્પવૃક્ષ, બે-બે દાડિમ અને માતુલિંગ, તથા પાંચ આમના વૃક્ષો રોપે છે—તે નરકમાં જતો નથી।
Verse 37
गोकर्ण उवाच ॥ इन्धनार्थं यदानितमग्निहोत्रं तदुच्यते ॥ छायाविश्रामपथिकैः पक्षिणां निलयेन च ॥
ગોકર્ણે કહ્યું—પવિત્ર અગ્નિના પાલનાર્થે જ્યારે ઇંધણ લાવવામાં આવે, તેને ‘અગ્નિહોત્ર’ કહે છે; તેમજ વૃક્ષ યાત્રીઓને છાંયો અને વિશ્રામ આપે છે અને પક્ષીઓને નિવાસસ્થાન પણ આપે છે।
Verse 38
पत्रमूलत्वगाद्यैश्च औषधार्थं तु देहिनाम् ॥ उपकुर्वन्ति वृक्षस्य पञ्चयज्ञः स उच्यते ॥
પાંદડા, મૂળ, છાલ વગેરે દ્વારા દેહધારી જીવોના ઔષધીય હિત માટે સહાય કરીને વૃક્ષ ઉપકાર કરે છે; આને વૃક્ષનું ‘પંચયજ્ઞ’ કહેવામાં આવે છે।
Verse 39
गृहकृत्यानि काष्ठानि क्षुद्रजन्तुगृहास्तथा ॥ यत्र निर्वर्त्तनं प्रोक्तं भिक्षा पत्रैः समीक्षिता ॥
ઘરકામ માટે લાકડાં, તેમજ નાનાં જીવજંતુઓ માટે નિવાસસ્થાન પણ ત્યાં મળે છે; અને પાંદડાઓ દ્વારા ભિક્ષા એટલે આહાર પણ પૂરો પાડવામાં આવે છે—એવું કહેવાયું છે।
Verse 40
फलन्ति वत्सरे मध्ये द्विवारं शकुनादयः ॥ सांवत्सरं पितुर्मातुरुपकारं फलैः कृतम् ॥ एवं पुत्रसमारोपाः एवं तत्त्वविदो विदुः ॥
વર્ષના મધ્યમાં પક્ષી વગેરે જાણે બે વાર ફળ આપે છે. એક આખા વર્ષ સુધી પિતા-માતાનો ઉપકાર ફળો દ્વારા સિદ્ધ થાય છે. તેથી વૃક્ષારોપણ પુત્રસ્થાપન સમાન છે—એવું તત્ત્વવિદો જાણે છે।
Verse 41
श्रीवराह उवाच ॥ एवमुक्तस्तया देव्या मालत्या पुष्पजातया ॥ हा कष्टं कथमित्येव मुमोह च पपात ह ॥
શ્રીવરાહે કહ્યું—પુષ્પજાત દેવી માલતીએ એમ કહ્યે ત્યારે તે ‘હાય, કેટલું કષ્ટ!’ એમ કહી તરત જ મૂર્છિત થઈ પડી ગયો।
Verse 42
ताभिराश्वासितो धीमान्ससंज्ञो वारिणोक्षितः ॥ आत्मानं कथयास्माकं यस्माच्च त्वमुपागतः ॥
તેમણે આશ્વાસન આપતાં તે ધીમાન પુરુષ જળ છાંટવામાં આવી ફરી ચેતન થયો. તેઓ બોલ્યા—“તમારો પરિચય કહો અને કયા કારણે તમે અહીં આવ્યા છો?”
Verse 43
गोकर्ण उवाच ॥ वृद्धौ च मातापितरौ साधु भार्याचतुष्टयम् ॥ मथुरायां ममैवैतदुद्यानं देवतागृहम् ॥
ગોકર્ણે કહ્યું—“મારા માતા-પિતા વૃદ્ધ છે અને મારી ચાર સદાચારિ પત્નીઓ છે. મથુરામાં આ બગીચો અને દેવાલય (મંદિર) મારો જ છે.”
Verse 44
यदि तत्र गतश्चाहं पितृराज्ञोस्तु सन्निधौ ॥ इमामापदमापन्ना यूयं तद्वै निवेदये ॥
“જો હું ત્યાં પિતૃરાજના સન્નિધિમાં જાઉં, તો તમે આ આપત્તિમાં પડ્યા છો એમ હું તેમને નિવેદન કરીશ.”
Verse 45
ज्येष्ठा प्रोवाच नेष्यामि यदि ते रोचतेऽनघ ॥ अद्यैव मथुरां देवीमवेक्ष्यामोऽधिगम्यताम् ॥
જ્યેષ્ઠાએ કહ્યું—“હે નિર્દોષ, જો તને ગમે તો હું તને લઈ જઈશ. આજે જ દેવરૂપ મથુરા નગરીને નિહાળીએ—ચાલો, ત્યાં પહોંચીએ.”
Verse 46
गृह्णीष्वोपायनं राज्ञे तस्मै त्वं देह्यनर्घ्यकम् ॥ आरुह्य स तथेत्युक्त्वा नमस्कृत्य हरिं च ताः ॥
“રાજા માટે ભેટ લઈ જા; તેને તે અમૂલ્ય અર્ઘ્ય અર્પણ કર.” પછી તે પ્રસ્થાન માટે આરોહણ કરી “તથાસ્તુ” કહી, હરિને તથા તેમને નમસ્કાર કરીને (ચાલ્યો ગયો).
Verse 47
उत्पपात ततः स्थानाद्यत्र राजा व्यवस्थितः ॥ राज्ञे निवेदयामास रत्नानि सुबहूनि च ॥
પછી તે તે સ્થાનેથી ત્વરિત ઊઠીને જ્યાં રાજા સ્થિત હતો ત્યાં ગયો અને રાજાને બહુવિધ રત્નો અર્પણ કર્યા।
Verse 48
राजा दर्शनमात्रेण सन्तुष्टः सोऽब्रवीदिदम् ॥ स्वागतम् ते महाभाग सम्मान्य परिपूज्य च ॥
રાજા માત્ર દર્શનથી જ સંતોષ પામી બોલ્યા— “હે મહાભાગ, તમારું સ્વાગત છે”; અને તેમણે સન્માન કરીને વિધિપૂર્વક પૂજા કરી।
Verse 49
अर्द्धासने कृतः प्रीत्या रत्नदो धनदो यथा ॥ अस्मात्स्थानादिदानीञ्च अपसर्प्य क्षणान्तरे ॥
તેને પ્રેમપૂર્વક અર્ધાસન પર બેસાડવામાં આવ્યો, જેમ રત્નદાતા કે ધનદાતાનું સન્માન થાય. ત્યારબાદ તે તે સ્થાનેથી ક્ષણમાં દૂર સરક્યો…
Verse 50
आश्चर्यं दर्शयिष्यामि कथयिष्यामि चापि भोः ॥ स तथेत्य प्रतिश्रुत्य सेनापतिमुवाच ह ॥
તે બોલ્યો— “હે મહાશય, હું એક આશ્ચર્ય બતાવીશ અને તેનું વર્ણન પણ કરીશ.” તેણે ‘તથાસ્તુ’ કહી સંમતિ આપી અને પછી સેનાપતિને કહ્યું।
Verse 51
मुहूर्तार्द्धाद्यथा याति सैन्यं तच्च तथा कुरु ॥ क्षिप्रं तत्प्रतिपद्यस्व न कालोऽत्यभ्यगाद्यथा
“અર્ધ મુહૂર્ત પછી જેમ સૈન્ય પ્રસ્થાન કરે તેમ જ કર. ત્વરિત રીતે તેનું પાલન કર, જેથી સમય યોગ્ય ક્ષણને વટાવી ન જાય.”
Verse 52
कृतं तेन तथा सर्वं यथा राज्ञा हि भाषितम् ॥ ता देव्यः दिव्यरूपाश्च विमानकृतरूपकाः
રાજાએ જેમ કહ્યું તેમ તેણે સર્વ કાર્ય તેમ જ કર્યું. ત્યાર પછી તે દેવીઓ દિવ્યરૂપવાળી, જાણે વિમાનથી ઘડાયેલા સ્વરૂપો ધરાવીને પ્રગટ થઈ.
Verse 53
साधु साध्विति गोकरणं प्रशशंसुः पुनः पुनः ॥ वरं दत्त्वा यथाकामं स्वस्तीत्युक्त्वा दिवं ययुः
“સાધુ, સાધુ” કહીને તેમણે ગોકર્ણની વારંવાર પ્રશંસા કરી. ઇચ્છાનુસાર વર આપીને અને “સ્વસ્તિ” કહી આશીર્વાદ આપી તેઓ સ્વર્ગે ગયા.
Verse 54
गोकरणस्तु तदाचक्षे तत्सर्वं नृपतेः सुखी ॥ सर्वं तच्चात्मचरितं पूर्तधर्मस्य यत्फलम्
ત્યારે પ્રસન્ન ગોકર્ણે તે સર્વ વાતો રાજાને નિવેદન કરી. તે બધું તેની પોતાની કથા હતી—પૂર્તધર્મ, એટલે લોકહિતકર્મનું ફળ.
Verse 55
आश्चर्यं परमं धर्ममारामस्य महत्फलम् ॥ श्रुत्वा सर्वं चकारासौ सार्वभौमो महीपतिः
આરામ (ઉદ્યાન) સ્થાપનાના આશ્ચર્યજનક પરમ ધર્મ અને તેના મહાન ફળને સાંભળી તે સર્વભૌમ રાજાએ સર્વ કાર્ય કર્યું.
Verse 56
निश्चयार्थं पुनः सोऽथ गोकरणस्ताः प्रणम्य च ॥ पृच्छत्याग्रहरूपेण निश्चयं विन्दते यथा
પુનઃ નિશ્ચય મેળવવા માટે ગોકર્ણે તેમને નમસ્કાર કરીને, સ્પષ્ટ નિર્ણય મળે તે રીતે આગ્રહપૂર્વક પ્રશ્ન કર્યો.
Verse 57
पञ्जरस्थो यथा सिंहः कोऽस्मांस्त्राता भवेदिति ॥ पिधायाञ्जलिना वक्त्रमश्रुक्लिन्नस्तनान्तरा
“પાંજરામાં બંધ સિંહ જેવો—અમારો રક્ષક કોણ થશે?” એમ કહી તેમણે અંજલિથી મુખ ઢાંક્યું; આંસુઓથી વક્ષસ્થળ ભીંજાઈ ગયું।
Verse 58
राजलोकैः पीडिताश्च छेदनॊन्मूलनेन च ॥ पीडिता भृशमुद्विग्नास्तेनेदानीं सकल्मषाः
રાજાના લોકોએ તેમને પીડ્યા, અને કાપવા તથા ઉખેડવાથી પણ તેઓ દુઃખિત થયા. અત્યંત વ્યાકુળ થઈ હવે તે કારણથી તેઓ કલ્મષથી ભારિત છે।
Verse 59
यथा सुपुत्रः कुलमुद्धरेद्धि यथाऽतिकृच्छ्रान्नियमप्रयत्नात् ॥ तथाऽत्र वृक्षाः फलपुष्पभूताः स्वं स्वामिनं नरकादुद्धरन्ति
જેમ સદ્પુત્ર અતિ કઠિન પરિસ્થિતિમાં પણ નિયમબદ્ધ પ્રયત્નથી પોતાના કુળનો ઉદ્ધાર કરે છે, તેમ અહીં ફળ-ફૂલથી યુક્ત વૃક્ષો પોતાના સ્વામીને નરકમાંથી ઉદ્ધરે છે।
Verse 60
विमानप्रतिमाकारं यानमारुह्य सत्वरः ॥ दिव्यानिमानि रत्नानि भूषणानि फलानि च
વિમાન સમાન આકારવાળા યાન પર તેઓ ત્વરાથી આરોહણ કર્યા; ત્યાં આ દિવ્ય રત્નો, ભૂષણો અને ફળો પણ હતાં।
Verse 61
राज्ञा तस्मै प्रदत्ताश्च ग्रामाश्चैव पुराणि च ॥ वस्त्राणि च गजाश्चैव वाजिनोऽन्यधनं बहु
રાજાએ તેને ગામો અને પ્રાચીન સંપત્તિઓ પણ આપી; તેમજ વસ્ત્રો, હાથીઓ, ઘોડાઓ અને ઘણું અન્ય ધન પણ પ્રદાન કર્યું।
Frequently Asked Questions
The chapter frames environmental harm—especially the destruction of a cultivated grove with waterworks and sacred associations—as a morally consequential act, while presenting restoration and construction of public-benefit infrastructures (pūrta: gardens, wells, ponds, shrines) as dharmic conduct that yields merit and supports social welfare.
The narrative references a ritual/observance sequence across days (including mention of the thirteenth, trayodaśī) and explicitly situates a king’s devotional tīrtha-sevā during cāturmāsya (the four-month rainy-season observance period).
It links the well-being of beings (including devī-figures associated with flora) to the integrity of gardens, trees, and water systems, treating ecological maintenance as a component of dharma. Trees are described as providing a ‘pañcayajña’-like suite of benefits—fuel, shade/rest, shelter for birds, medicinal resources, and material support—implying a model of reciprocal care between humans and terrestrial systems.
The chapter references Gokarṇa as the central human agent and introduces an unnamed Ayodhyā-adhipati (king) who undertakes cāturmāsya tīrtha-sevā and later responds to Gokarṇa’s report. It also depicts administrative actors (rājaloka, sevakāḥ) whose destructive actions against the grove become the ethical counterexample.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.