Adhyaya 161: The Efficacy of the Sacred Forests: The Merit of Pilgrimage to Mathurā’s Twelve Groves
Devavanaprabhāvaḥ (Mathurā-dvādaśa-vana-yātrā-māhātmya)
Ancient-Geography (Tīrtha-Māhātmya) and Ethical-Discourse (Karmic Consequence)
આ અધ્યાયમાં ઉપદેશાત્મક સંવાદમાં પૃથ્વી (ધરણી) વરાહને પૂછે છે—ધર્મથી વિમુખ અને સમ્યક્ જ્ઞાનથી રહિત લોકો દુઃખદ કર્મફળ ભોગવી લીધા પછી કયો માર્ગ બાકી રહે છે? વરાહ કહે છે કે તેમનું નૈતિક પરિશોધન પવિત્ર ભૂગોળમાં છે—મથુરા પાપનાશિની અને નરકદુઃખ હરણારી છે. મથુરામાં નિવાસ, ત્યાંના તીર્થોની સેવા, અથવા માત્ર વનોનું દર્શન અને પ્રદક્ષિણા પણ રક્ષાકારી પુણ્ય આપે છે. પછી અધ્યાય ક્રમશઃ મથુરાના દ્વાદશ વનોનાં નામ ગણીને કહે છે કે નિયમપૂર્વક આ વનોની યાત્રા કરવાથી સ્વર્ગપ્રાપ્તિ થાય છે; આમ ધરતીના પવિત્ર પરિદૃશ્યને નૈતિક પરિવર્તનનું સાધન તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યું છે।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 161
Verse 1
अथ देववनप्रभावः ॥ धरण्युवाच ॥ ये धर्मविमुखा मूढाः सर्वज्ञानविवर्जिताः ॥ का गतिः कृष्ण तेषां हि विहिता नरके सुरैः
હવે દેવવનનો પ્રભાવ. ધરણી બોલી—જે ધર્મથી વિમુખ, મૂઢ અને સર્વજ્ઞાનથી વંચિત છે, હે કૃષ્ણ, દેવોએ તેમના માટે નરકમાં કઈ ગતિ નિર્ધારિત કરી છે?
Verse 2
अभुक्त्वा नारकं दुःखं सुकृतैः पुण्यदैर्नृणाम् ॥ प्रयान्ति कर्मणा येन तमुपायं ब्रवीहि मे
‘નરકનું દુઃખ ભોગવ્યા વિના, મનુષ્યોના પુણ્યદાયક સુકૃતોથી તેઓ કયા કર્મ દ્વારા આગળ વધે છે? તે ઉપાય મને કહો.’
Verse 3
श्रीवराह उवाच ॥ सर्वधर्मविहीनानां पुरुषाणां दुरात्मनाम् ॥ नरकार्त्तिहरादेवी मथुरा पापघातिनी ॥
શ્રીવરાહે કહ્યું—જે પુરુષો સર્વધર્મવિહિન અને દુષ્ટાત્મા છે, તેમના માટે દેવી મથુરા નરકપીડા હરણ કરનારી અને પાપનો નાશ કરનારી છે।
Verse 4
मथुरावासिनो ये च तीर्थानां चोपसेवकाः ॥ वनानां दर्शको वाथ मथुराक्रमकोऽपि वा ॥
જે મથુરામાં વસે છે અને જે તીર્થોની સેવા-ઉપાસના કરે છે; તેમજ જે માત્ર વનોનું દર્શન કરે છે, અથવા મથુરામાં પગ પણ મૂકે છે—
Verse 5
एषां मध्ये कृतं यैश्च एकं च शतमोजसा ॥ न ते नरकभोक्तारः स्वर्गभाजो भवन्ति ते ॥
આમાંથી જેમણે બળપૂર્વક—એક વાર કે સો વાર—આ અનુષ્ઠાન કર્યું હોય, તેઓ નરકભોગી બનતા નથી; તેઓ સ્વર્ગના ભાગી બને છે।
Verse 6
आदौ मधुवनं नाम द्वितीयं तालमेव च ॥ वनं कुन्दवनं चैव तृतीयं वनमुत्तमम् ॥
પ્રથમ ‘મધુવન’ નામનું વન, બીજું ‘તાલવન’; અને ત્રીજું નિશ્ચયે ‘કુંદવન’ નામનું ઉત્તમ વન છે।
Verse 7
चतुर्थं काम्यकवनं वनानां वनमुत्तमम् ॥ पञ्चमं वै बहुवनं षष्ठं भद्रवनं स्मृतम् ॥
ચોથું ‘કામ્યકવન’—વનોમાં ઉત્તમ વન; પાંચમું ‘બહુવન’ કહેવાયું છે, અને છઠ્ઠું ‘ભદ્રવન’ તરીકે સ્મરાય છે।
Verse 8
सप्तमं तु वनं भूमे खादिरं लोकविश्रुतम् ॥ महावनं चाष्टमं तु सदैव च मम प्रियम् ॥
હે ભૂમિ! સાતમું ‘ખાદિર’ નામનું વન લોકવિખ્યાત છે; અને આઠમું ‘મહાવન’ સદૈવ મને પ્રિય છે।
Verse 9
लोहर्गलवनं नाम नवमं पातकापहम् ॥ वनं बिल्ववनं नाम दशमं देवपूजितम् ॥
નવમું ‘લોહર્ગલવન’ નામે પ્રસિદ્ધ છે, જે પાતકહર છે. દસમું ‘બિલ્વવન’ છે, જે દેવપૂજામાં પૂજિત અને માન્ય છે.
Verse 10
यथाक्रमेण ये यात्रां वनानां च जितेन्द्रियाः ॥ करिष्यन्ति वरारोहे इन्द्रलोकं व्रजन्ति ते ॥
હે સુન્દર નિતંબવાળી! જે જીતેન્દ્રિય બની વનોની યાત્રા યથાક્રમે કરશે, તેઓ ઇન્દ્રલોકને પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 11
एकादशं तु भाण्डीरं द्वादशं वृन्दका वनम् ॥ एतानि ये प्रपश्यन्ति न ते नरकभोगिनः ॥
અગિયારમું ‘ભાણ્ડીર’ અને બારમું ‘વૃન્દકા વન’ છે. જે આનું દર્શન કરે છે, તે નરકભોગી બનતા નથી.
Frequently Asked Questions
The chapter frames ethical recovery for dharma-averse individuals through a combination of karmic logic and place-based practice: association with Mathurā—residing there, serving its tīrthas, or undertaking disciplined viewing/circumambulation of its forests—is presented as a remedial pathway that mitigates naraka-related suffering and redirects karmic outcomes toward svarga.
No explicit chronological markers (tithi, nakṣatra, māsa, ṛtu) are stated in the provided verses. The instructions emphasize actions (vāsa, tīrtha-upasevā, darśana, kramaṇa, yātrā) and personal discipline (jitendriyatā) rather than calendrical timing.
Through Pṛthivī’s role as interlocutor and the focus on vanas, the text implicitly treats terrestrial spaces as ethically operative environments: forests and tīrthas are not passive backdrops but structured landscapes that cultivate restraint and moral reform. This supports an ecological reading in which stewardship and reverent engagement with Earth’s sacred groves are linked to social-ethical rehabilitation.
Within the provided passage, no dynastic lineages, royal genealogies, or named sages are referenced. The narrative is limited to the Varāha–Pṛthivī dialogue and a catalog of Mathurā’s named forests as the principal cultural-geographical referents.