Adhyaya 159: The Procedure and Merit of Circumambulating Mathurā

Verse 1

अथ मथुराप्रदक्षिणा विध्यादिकम् ॥ धरण्युवाच ॥ श्रुतं सुबहुशो देव तीर्थानां गुणविस्तरम् ॥ प्रोच्यमानं तु पुण्याख्यं त्वत्प्रसादाज्जनार्दन ॥

હવે મથુરા-પ્રદક્ષિણાની વિધિ વગેરે કહેવામાં આવે છે. ધરણી બોલી—હે દેવ! તીર્થોના ગુણવિસ્તારનું, પુણ્ય તરીકે પ્રખ્યાત વર્ણન મેં અનેક વાર સાંભળ્યું છે—તમારા પ્રસાદથી, હે જનાર્દન।

Verse 2

न दानैर्न तपोभिश्च न यज्ञैस्तादृशं फलम् ॥ भूमेः प्रदक्षिणायाश्च यादृशं तीर्थसेवया ॥

દાનથી, તપથી કે યજ્ઞોથી એવો ફળ મળતો નથી, જે પૃથ્વીની પ્રદક્ષિણા અને તીર્થોની ભક્તિપૂર્વક સેવા કરવાથી પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 3

भुवश्च चतुरन्तायास्तीर्थप्रक्रमणं हरे ॥ सर्वतीर्थाभिगमनमस्ति दुर्गतरे नृणाम् ॥

હે હરિ! ચારેય દિશાઓ સુધી વિસ્તરેલી પૃથ્વી પર તીર્થયાત્રા કરીને સર્વ તીર્થોમાં જવું મનુષ્યો માટે અત્યંત દુષ્કર છે।

Verse 4

अस्ति कश्चिदुपायोऽत्र येन सम्यगवाप्यते ॥ प्रसादसुमुखो भूत्वा तत्सर्वं कथयस्व मे ॥

અહીં એવો કોઈ ઉપાય છે કે જેના દ્વારા તે યોગ્ય રીતે પ્રાપ્ત થાય? પ્રસન્ન અને કૃપાળુ બનીને તે બધું મને કહો।

Verse 5

श्रीवराह उवाच ॥ भद्रे शृणु महत्पुण्यं पृथिव्यां सर्वतोदिशम् ॥ परिक्रम्य यथाध्वानं प्रमाणगणितं शुभम् ॥

શ્રીવરાહે કહ્યું: હે ભદ્રે, સાંભળ—પૃથ્વીમાં સર્વ દિશાઓમાં મહાપુણ્ય છે; પ્રદક્ષિણા કરીને માર્ગનું શુભ પ્રમાણ ગણવામાં આવે છે।

Verse 6

भूम्याः परिक्रमॆ सम्यक्योजनानां प्रमाणकम् ॥ षष्टिकोṭिसहस्राणि षष्टिकोṭिशतानि च ॥

ભૂમિની સમ્યક પરિક્રમામાં યોજનોનું પ્રમાણ આ છે—સાઠ કરોડ સહસ્રો અને સાઠ કરોડ શતો પણ।

Verse 7

तीर्थान्येतानि देवाश्च तारकाश्च नभस्थले ॥ गणितानि समस्तानि वायुना जगदायुषा ॥

આ તીર્થો, દેવતાઓ અને આકાશમંડળના તારાઓ—આ સર્વનું જગતના પ્રાણસ્વરૂપ વાયુ દ્વારા ગણન કરવામાં આવ્યું છે.

Verse 8

ब्रह्मणा लोमशेनैव नारदेन ध्रुवेण च ॥ जाम्बवत्याश्च पुत्रेण रावणेन हनूमता ॥

આ (ગણના/પરિક્રમા) બ્રહ્મા, લોમશ, નારદ અને ધ્રુવ દ્વારા; તેમજ જાંબવતીના પુત્ર, રાવણ અને હનુમાન દ્વારા પણ કરવામાં આવ્યું છે.

Verse 9

एतैरनेकधा देवैः ससागरवना मही ॥ क्रमिता बलिना चैव बाह्यमण्डलरेखया ॥

આ દેવોએ અનેક રીતે સમુદ્રો અને વનો સહિત પૃથ્વીનું પરિભ્રમણ કર્યું છે; અને બલિએ પણ બાહ્યમંડળની રેખા (પરિધિ) અનુસાર તેને પરિક્રમિત/માપી છે.

Verse 10

योगसिद्धैस्तथा कैश्चिन्मार्कण्डेयमुखैरपि ॥ क्रमिता न क्रमिष्यन्ति न पूर्वे नापरे जनाः ॥

માર્કંડેય વગેરે કેટલાક યોગસિદ્ધ મહાત્માઓએ પણ તેનું પરિભ્રમણ કર્યું છે; પરંતુ સામાન્ય લોકો—ન પૂર્વકાળના, ન પરકાળના—તેને (સંપૂર્ણ રીતે) પરિક્રમિત કરી શકશે નહીં.

Verse 11

अल्पसत्त्वबलोपेतैः प्राणिभिश्चाल्पबुद्धिभिः ॥ मनसापि न शक्यंते गमनस्य च का कथा ॥

જેઓનું સત્ત્વ અને બળ અલ્પ છે અને બુદ્ધિ પણ ઓછી છે, એવા પ્રાણીઓ મનથી પણ તે યાત્રાની કલ્પના કરી શકતા નથી—તો વાસ્તવિક ગમનની તો શું વાત.

Verse 12

सप्तद्वीपे च तीर्थानां भ्रमणाद्यत्फलं भवेत् ॥ प्राप्यते चाधिकं तस्मान्मथुरायाः परिक्रमॆ ॥

સપ્તદ્વીપોના તીર્થોમાં ભ્રમણથી જે ફળ મળે છે, તેનાથી પણ અધિક ફળ મથુરાની પ્રદક્ષિણાથી પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 13

मथुरां समनुप्राप्य यस्तु कुर्यात्प्रदक्षिणम् ॥ प्रदक्षिणीकृता तेन सप्तद्वीपा वसुन्धरा ॥

જે મથુરામાં પહોંચી પ્રદક્ષિણા કરે છે, તેના દ્વારા જાણે સપ્તદ્વીપসহ ધરતીની જ પ્રદક્ષિણા થઈ જાય છે।

Verse 14

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन सर्वकामानभीप्सुभिः ॥ कर्तव्या मथुरां प्राप्य नरैः सम्यक्प्रदक्षिणा ॥

અતએવ સર્વ કામનાઓ ઇચ્છનાર મનુષ્યોએ સર્વ પ્રયત્નથી મથુરા પહોંચી યોગ્ય રીતે પ્રદક્ષિણા કરવી જોઈએ।

Verse 15

धरण्युवाच ॥ यथाविधानक्रमणं मथुरायामवाप्यते ॥ प्रदक्षिणाफलं सम्यगनुक्रमविधिं वद ॥

ધરણી બોલી—વિધિ અનુસાર મથુરામાં પ્રદક્ષિણા કેવી રીતે કરાય છે? તેની યોગ્ય ફળપ્રાપ્તિ અને ક્રમબદ્ધ વિધિ કહો।

Verse 16

श्रीवराह उवाच ॥ पुरा सप्तर्षिभिः पृष्टो ब्रह्मा लोकपितामहः ॥ इदमेव पुरा प्रोक्तं यथा पृष्टा त्वया ह्यहम् ॥

શ્રીવરાહ બોલ્યા—પૂર્વકালে સપ્તર્ષિઓએ લોકપિતામહ બ્રહ્માને આ જ વિષય પૂછ્યો હતો; ત્યારે તેમણે આ જ વાત કહી હતી, જેમ આજે તું મને પૂછે છે।

Verse 17

श्रुत्वा सर्वपुराणोक्तं तीर्थानुक्रमणं परम् ॥ पृथिव्याश्चतुरन्तायास्तथा तद्वक्तुमुद्यतः ॥

સર્વ પુરાણોમાં કહેલાં તીર્થોના પરમ અનુક્રમણને સાંભળી, તે પૃથ્વીના ચારેય દિશાઓ સુધીના સંદર્ભ સાથે તેને કહેવા માટે ઉદ્યત થયો।

Verse 18

सर्वदेवेषु यत्पुण्यं सर्वतीर्थेषु यत्फलम् ॥ सर्वदानॆषु यत्प्रोक्तमिष्टापूर्त्तेषु चैव हि ॥

સર્વ દેવોમાં જે પુણ્ય છે, સર્વ તીર્થોમાં જે ફળ છે, અને સર્વ દાનોમાં જે પ્રોક્ત છે—તથા ઇષ્ટ અને પૂર્ત કર્મોમાં પણ જે (ફળ) કહેવાયું છે—

Verse 19

इत्युक्त्वा ऋषयो जग्मुरभिवाद्य स्वयम्भुवम् ॥ आगत्य मथुरां देवीमाश्रमांश्चक्रिरे द्विजाः ॥

ઇમ કહીને ઋષિઓએ સ્વયંભૂ (બ્રહ્મા)ને વંદન કરી પ્રસ્થાન કર્યું. પછી તેઓ દિવ્ય મથુરામાં આવી, દ્વિજોએ ત્યાં આશ્રમો રચ્યા।

Verse 20

ध्रुवेण सहिताश्चासन्कामयाना स्तु तद्दिनम् ॥ कुमुदस्य तु मासस्य नवम्यां शुक्लपक्षके ॥

તેઓ ધ્રુવ સાથે હતા અને તે જ દિવસે વ્રત આચરવાની ઇચ્છા ધરાવતા હતા—કુમુદ નામના માસના શુક્લપક્ષની નવમી તિથિએ।

Verse 21

मथुरोपक्रमं कृत्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते।

મથુરા-ઉપક્રમ (વિધિપૂર્વક આરંભ/વ્રત) કરવાથી મનુષ્ય સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે।

Verse 22

अन्तरा भ्रमणेनैव सुग्रीवेण महात्मना ॥ तथा च पूर्वं देवेन्द्रैः पञ्चभिः पाण्डुनन्दनैः।

આ મધ્ય પ્રદક્ષિણા માત્રથી જ મહાત્મા સુગ્રીવે કરી હતી; તેમજ પૂર્વકালে દેવોમાં ઇન્દ્રસમાન પાંડુનંદન પાંચે પણ કરી હતી।

Verse 23

यत्फलं लभ्यते विप्रास्तस्माच्छतगुणोत्तरम् ॥ प्रक्रमान्मथुरायास्तु सत्यमेतद्वदामि वः।

હે વિપ્રો, અન્ય ઉપાયોથી જે ફળ મળે છે, મથુરાની પરિક્રમાનો પ્રારંભ કરવાથી તેનાથી સોગણું વધુ ફળ મળે છે; આ સત્ય હું તમને કહું છું।