Adhyaya 157: Praise of the Malayārjuna Sacred Ford and the Mathurā–Yamunā Pilgrimage Cycle

Verse 1

अथ मलयार्जुनतीर्थादिस्नानादिप्रशंसा ॥ श्रीवराह उवाच ॥ यमुनापारमुल्लङ्घ्य तत्रैव च महामुने ॥ मलयार्जुनकं तीर्थं कुण्डं तत्र च विद्यते ॥

શ્રીવરાહે કહ્યું—હે મહામુને, યમુનાના પાર કાંઠે જઈ ત્યાં જ મલયાર્જુન નામનું તીર્થ છે, અને ત્યાં એક કુંડ પણ છે.

Verse 2

पर्यस्तं तत्र शकटं भिन्नभाण्डकुटीघटम् ॥ तत्र स्नानोपवासाभ्यामनन्तं फलमश्रुते ॥

ત્યાં એક ઊંધું પડેલું શકટ (ગાડું) છે, અને તૂટેલા વાસણો—કુટી અને ઘટ. ત્યાં સ્નાન અને ઉપવાસથી અનંત ફળ (પુણ્ય) મળે છે એમ કહેવાય છે.

Verse 3

द्वादश्यां शुक्लपक्षस्य ज्येष्ठमासे वसुन्धरे ॥ तत्र स्नानेन दानेन महापातकनाशनम् ॥

હે વસુંધરે, જ્યેષ્ઠ માસના શુક્લપક્ષની દ્વાદશીએ ત્યાં સ્નાન અને દાન કરવાથી મહાપાતકોનો નાશ થાય છે.

Verse 4

ज्येष्ठस्य शुक्लद्वादश्यां स्नात्वा सुनियतेंद्रियः ॥ मथुरायां हरिं दृष्ट्वा प्राप्नोति परमां गतिम् ॥

જ્યેષ્ઠ શુક્લ દ્વાદશીએ સ્નાન કરીને, ઇન્દ્રિયો સુનિયંત્રિત રાખી, મથુરામાં હરિના દર્શન કરનાર પરમ ગતિને પામે છે.

Verse 5

यमुनासलिले स्नातः शुचिर्भूत्वा जितेंद्रियः ॥ समभ्यर्च्याच्युतं सम्यक् प्राप्नोति परमां गतिम् ॥

યમુનાના જળમાં સ્નાન કરીને, શુદ્ધ બની અને ઇન્દ્રિયોને વશમાં રાખીને, જે અચ્યુતનું વિધિપૂર્વક યોગ્ય રીતે પૂજન કરે છે, તે પરમ ગતિ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 6

अपि चास्मत्कुले जातः कालिन्दीसलिले प्लुतः ॥ अर्चयिष्यति गोविन्दं मथुरायामुपोषितः ॥

વધુમાં, અમારા કુળમાં જન્મેલો પણ—કાલિન્દી (યમુના)ના જળમાં ડૂબકી લગાવી અને મથુરામાં ઉપવાસ કરીને—ગોવિંદનું પૂજન કરશે.

Verse 7

इति गायन्ति पितरः परलोकगताः सदा ॥ द्वादश्यां ज्येष्ठमासे तु समभ्यर्च्य जनार्दनम् ॥

આ રીતે પરલોકગત પિતૃઓ સદા ગાય છે—‘જ્યેષ્ઠ માસની દ્વાદશીએ જનાર્દનનું વિધિપૂર્વક પૂજન કરીને…’

Verse 8

धन्योऽसौ पिण्डनिर्वापं यमुनायां करिष्यति ॥ तत्रैव तु महातीर्थे वने बहुलसंज्ञके ॥

ધન્ય છે તે વ્યક્તિ, જે યમુનામાં પિંડ-નિર્વાપ (પિતૃતર્પણ માટે પિંડદાન) કરશે—ત્યાં જ, તે મહાતીર્થમાં, ‘બહુલા’ નામના વનમાં.

Verse 9

तत्र स्नातो नरो देवि रुद्रलोके महीयते ॥ द्वादश्यां चैत्रमासे तु शुक्लपक्षे वसुन्धरे ॥

હે દેવી, ત્યાં સ્નાન કરનાર મનુષ્ય રુદ્રલોકમાં સન્માનિત થાય છે. અને હે વસુંધરે, ચૈત્ર માસના શુક્લપક્ષની દ્વાદશીએ…

Verse 10

दृश्यन्तेऽहरहस्तत्र आदित्याः शुभकारिणः ॥ तत्र चार्कस्थले कुण्डे स्नानं यः कुरुते नरः ॥

ત્યાં દરરોજ શુભકારક આદિત્યો દર્શન આપે છે. અને ત્યાં જ અર્કસ્થલના કુંડમાં જે મનુષ્ય સ્નાન કરે છે…

Verse 11

सर्वपापविनिर्मुक्तः सूर्यलोकं व्रजेनरः ॥ तत्राथ मुञ्चते प्राणान्मम लोकं स गच्छति ॥

તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈ સૂર્યલોકમાં જાય છે. પછી ત્યાં પ્રાણ ત્યજીને તે મારા લોકને પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 12

अर्कस्थलसमीपे तु कूपं तु विमलोदकम् ॥ सप्तसामुद्रिकं नाम देवानामपि दुर्लभम् ॥

અર્કસ્થલની નજીક નિર્મળ જળવાળો એક કૂવો છે; તેનું નામ ‘સપ્તસામુદ્રિક’ છે, જે દેવોને પણ દુર્લભ છે.

Verse 13

तत्र स्नानेन वसुधे स्वच्छन्दगमनालयः ॥ अथात्र मुञ्चते प्राणान्मम लोकं स गच्छति ॥

હે વસુધે! ત્યાં સ્નાન કરવાથી નિર્વિઘ્ન ગમનનું આશ્રયસ્થાન પ્રાપ્ત થાય છે. પછી ત્યાં જ પ્રાણ ત્યજીને તે મારા લોકમાં જાય છે.

Verse 14

यस्तत्र कुरुते स्नानमेक रात्रोषितो नरः ॥ स मत्प्रसादात्सुश्रोणि वीरलोके महीयते ॥

જે મનુષ્ય ત્યાં એક રાત્રિ નિવાસ કરીને તે સ્થાને સ્નાન કરે છે, હે સુશ્રોણિ! તે મારી કૃપાથી વીરલોકમાં માન પામે છે.

Verse 15

अथात्र मुञ्चते प्राणान्ममलोकं स गच्छति ॥ कुशस्थलं च तत्रैव पुण्यं पापहरं शुभम् ॥

પછી જે ત્યાં પ્રાણ ત્યાગે છે, તે મારા લોકમાં જાય છે. ત્યાં જ કુશસ્થલ છે—પુણ્યદાયક, શુભ અને પાપહર.

Verse 16

तत्र स्नातो नरो देवि ब्रह्मलोके महीयते ॥ अथात्र मुञ्चते प्राणान्मम लोकं स गच्छति ॥

હે દેવી, ત્યાં સ્નાન કરેલો મનુષ્ય બ્રહ્મલોકમાં માન પામે છે. અને જે ત્યાં પ્રાણ ત્યાગે છે, તે મારા લોકમાં જાય છે.

Verse 17

तत्र वीरस्थलं नाम क्षेत्रं गुह्यं परं मम ॥ आसन्नसलिलं चैव पद्मोत्पलविभूषितम् ॥

ત્યાં ‘વીરસ્થલ’ નામનું ક્ષેત્ર છે—મારું ગુહ્ય અને પરમ ધામ; નજીક જળ છે અને કમળ તથા ઉત્પલથી શોભિત છે.

Verse 18

तत्र पुष्पस्थलं नाम शिवक्षेत्रमनुत्तमम् ॥ तत्र स्नानेन मनुजः शिवलोके महीयते ॥

ત્યાં ‘પુષ્પસ્થલ’ નામનું અનુત્તમ શિવક્ષેત્ર છે. ત્યાં સ્નાન કરવાથી મનુષ્ય શિવલોકમાં માન પામે છે.

Verse 19

तत्र गोपीश्वरो नाम महापातकनाशनः ॥ कृष्णस्य रमणार्थं हि सहस्राणि च षोडश ॥

ત્યાં ‘ગોપીશ્વર’ નામનું (તીર્થ/લિંગ) છે, જે મહાપાતકોનો નાશ કરનાર કહેવાય છે. કૃષ્ણના રમણાર્થે ખરેખર સોળ હજાર (રૂપો) હતાં.

Verse 20

गोप्यो रूपाणि चक्रे च तत्र क्रीडनके हरिः ॥ यदा बालेन कृष्णेन भग्नार्जुनयुगं तथा ॥

ત્યાં રમતમાં હરિએ ગોપીઓનાં રૂપ ધારણ કર્યાં. અને જ્યારે બાળકૃષ્ણે એ જ રીતે અર્જુનનાં જોડિયા વૃક્ષો તોડી નાંખ્યાં…

Verse 21

शकटं च तदा भिन्नं घटभाण्डकुटीरकम् ॥ ताभिस्तत्रैव गोविन्दं क्रीडन्तं च यदृच्छया ॥

ત્યારે ગાડું તૂટી ગયું અને ઘડા-વાસણવાળી ઝૂંપડી પણ નુકસાન પામી. ત્યાં જ સંયોગવશ તેઓએ રમતા ગોવિંદને જોયો.

Verse 22

परिष्वज्य हि धर्मेण व्याजेन च सुगोपितम् ॥ मातलिस्तत्र चागत्य देवैरुक्तं यथोदितम् ॥

ધર્મ મુજબ તેને આલિંગન કરીને, બહાનાથી તે વાત સારી રીતે ગુપ્ત રાખી. ત્યારબાદ માતલિ ત્યાં આવ્યો; દેવોએ જેમ કહ્યું હતું તેમ જ વચન ઉચ્ચારાયું.

Verse 23

गोपीमण्डलपातेन स्नापितो हेमकुण्डलः ॥ गोप्यो गायन्ति नृत्यन्ति कृष्ण कृष्ण इति ब्रुवन् ॥

ગોપીઓના મંડળના પ્રવાહ/પતનથી સુવર્ણ-કુંડળધારી (કૃષ્ણ) સ્નાન પામ્યા સમાન થયા. ગોપીઓ ‘કૃષ્ણ કૃષ્ણ’ કહી ગાય અને નૃત્ય કરે છે.

Verse 24

तत्र गोपीश्वरं देवं मातलिः स्थाप्य पूजितम् ॥ कूपं च स्थापयामास माङ्गल्यैः कलशैः शुभैः ॥

ત્યાં માતલિએ ગોપીશ્વર દેવની સ્થાપના કરીને પૂજન કર્યું. તેમજ મંગલમય શુભ કલશો સાથે એક કૂવો પણ સ્થાપાવ્યો.

Verse 25

सप्तसामुद्रिकं नाम कूपं तु विमलोदकम् ॥ देवस्याग्रे तु वसुधे गोपा यस्य महात्मनः ॥

‘સપ્તસામુદ્રિક’ નામનો નિર્મળ જળવાળો કૂવો દેવના અગ્રભાગે સ્થિત હતો—હે વસુધા—તે મહાત્માનો, જેમનો સંબંધ ગોપ-સ્વરૂપ સાથે છે.

Verse 26

गोपीवेषधरं देवं अभिषेकं चकार ह ॥ आनीय सप्त कलशान् रत्नौषधिपरिप्लुतान् ॥

તેણે ગોપ-વેષ ધારણ કરનાર દેવનો અભિષેક કર્યો અને રત્નો તથા ઔષધિઓથી પરિપ્લુત એવા સાત કલશ લાવી અર્પણ કર્યા.

Verse 27

पितरश्चापि नन्दन्ति पानीयं पिण्डमेव च ॥ सप्तसामुद्रिके कूपे यः श्राद्धं सम्प्रदास्यति ॥

જે ‘સપ્તસામુદ્રિક’ કૂવે શ્રાદ્ધ અર્પે છે, તેના જલ-તર્પણ અને પિંડદાનથી પિતૃઓ પણ પ્રસન્ન થાય છે.

Verse 28

पितरस्तस्य तृप्यन्ति कोटिवर्षशतान्यलम् ॥ गोविन्दस्य च देवस्य तथा गोपीश्वरस्य च ॥

તેના પિતૃઓ કરોડો વર્ષોના સૈંકડો સમય સુધી પૂર્ણ તૃપ્ત રહે છે—આ વાત ગોવિંદ-દેવ તથા ગોપીશ્વર સંબંધે કહેવાઈ છે.

Verse 29

मध्ये तु मरणं यस्य शक्रस्यैति सलोकताम् ॥ तथा बहुलरुद्रस्य गोविन्दस्यैव मध्यतः ॥

આ પવિત્ર ક્ષેત્રના મધ્યમાં જે મરે છે તે શક્રના લોકને પામે છે; તેમજ ગોવિંદના એકદમ મધ્યમાં (મરણ થાય તો) બહુળરુદ્રના લોકને પામે છે.

Verse 30

तद्वद्ब्रह्माणमाशास्य गोपीशस्यैव मध्यतः ॥ एतेषु स्नानदानेन पिण्डपातेन भामिनि ॥

એ જ રીતે બ્રહ્મા વિષયે પણ ગોપીશના મધ્યમાંથી આ વચન કહેવાયું છે. હે સુન્દરી! આ સ્થાનોમાં સ્નાન અને દાન તથા પિંડ-પ્રદાન કરવાથી—

Verse 31

नरस्तारयते पुंसां दश पूर्वान्दशापरान् ॥ एषु स्नातो नरो देवि देवैश्च सह मोदते ॥

મનુષ્ય પોતાના પહેલાંની દસ અને પછીની દસ પેઢીઓનો ઉદ્ધાર કરે છે. હે દેવી! આ તીર્થોમાં સ્નાન કરેલો મનુષ્ય દેવતાઓ સાથે આનંદ કરે છે.

Verse 32

तत्राथ मुञ्चते प्राणान्मम लोकं स गच्छति ॥ वसुपत्रं महातीर्थं पुण्यं परममुत्तमम् ॥

પછી જે ત્યાં પ્રાણ ત્યાગે છે તે મારા લોકને જાય છે. ‘વસુપત્ર’ નામનું તે મહાતીર્થ અતિ પુણ્ય અને પરમ ઉત્તમ છે.

Verse 33

मथुरादक्षिणे पार्श्वे क्षेत्रं फाल्गुनकं तथा ॥ तत्र स्नात्वा च पीत्वा च परलोके महीयते ॥

મથુરાના દક્ષિણ ભાગે ‘ફાલ્ગુનક’ નામનું ક્ષેત્ર પણ છે. ત્યાં સ્નાન કરીને અને (તેનું જળ) પીવાથી મનુષ્ય પરલોકમાં માન પામે છે.

Verse 34

तत्र फाल्गुनके चैव तीर्थे परमदुर्लभे ॥ वृषभाञ्जनकं नाम क्षेत्रं मे दुर्लभं महत्

ત્યાં ‘ફાલ્ગુનક’ નામના પરમ દુર્લભ તીર્થમાં ‘વૃષભાઞ્જનક’ નામનું મારું મહાન ક્ષેત્ર છે; તે પ્રાપ્ત કરવું દુર્લભ છે.

Verse 35

तत्राभिषेकं यः कुर्यात्स देवैः सह मोदते ॥ तत्र यो मुञ्चते प्राणान्मम लोकं स गच्छति

જે ત્યાં અભિષેક કરે છે તે દેવતાઓ સાથે આનંદ કરે છે; અને જે ત્યાં પ્રાણ ત્યાગે છે તે મારા લોકને પામે છે.

Verse 36

अस्ति तालवनं नाम धेनुकासुररक्षितम् ॥ मथुरापश्चिमे भागे अदूरादर्धयोजनम्

‘તાલવન’ નામનું એક વન છે, જે ધેનુકાસુર દ્વારા રક્ષિત છે; તે મથુરાના પશ્ચિમ ભાગમાં, બહુ દૂર નહીં—લગભગ અર્ધ યોજન દૂર છે.

Verse 37

अस्ति संपिठकं नाम अस्मिन् क्षेत्रे परं मम ॥ तत्र कुण्डं विशालाक्षि प्रसन्नसलिलं शुभम्

મારા આ ક્ષેત્રમાં ‘સંપીઠક’ નામનું પરમ સ્થાન છે. ત્યાં, હે વિશાલાક્ષિ, સ્વચ્છ અને શાંત જળવાળું એક શુભ કુંડ છે.

Verse 38

तत्र स्नानं च ये कुर्युरेकरात्रोषिता नराः ॥ अग्निष्टोमफलं चैव लभन्ते नात्र संशयः

જે પુરુષો ત્યાં સ્નાન કરે છે અને એક રાત્રિ નિવાસ કરે છે, તેઓ અગ્નિષ્ટોમ યજ્ઞનું ફળ મેળવે છે—એમાં શંકા નથી.

Verse 39

अथात्र मुञ्चते प्राणान्मम लोकं स गच्छति ॥ देवकीगर्भसंभूतो वसुदेवगृहे शुभे

અને જે અહીં પ્રાણ ત્યાગે છે તે મારા લોકને જાય છે. (અહીંથી વર્ણન:) દેવકીના ગર્ભમાંથી જન્મેલો, વસુદેવના શુભ ગૃહમાં…

Verse 40

तत्र पुण्येन हि मया रविराराधितः शुभः ॥ लब्धः प्राज्ञो मया पुत्रो रूपवांश्च गुणान्वितः

ત્યાં મેં પુણ્યના પ્રભાવથી શુભ રવિ (સૂર્ય)ની આરાધના કરી. તેના ફળે મને બુદ્ધિમાન, રૂપવાન અને ગુણસમ્પન્ન પુત્ર પ્રાપ્ત થયો.

Verse 41

तत्रैवं तु ततो दृष्टः पद्महस्तो दिवाकरः ॥ मासि भाद्रपदे देवी तिग्मतेजा विभावसुः

પછી ત્યાં એ રીતે પદ્મહસ્ત દિવાકર (સૂર્ય) દર્શન થયો. હે દેવી, ભાદ્રપદ માસમાં તીક્ષ્ણ તેજવાળો વિભાવસુ પ્રગટ થયો.

Verse 42

सप्तम्यां कृष्णपक्षस्य रविस्तिष्ठति सर्वदा ॥ तस्मिन्नहनि यः स्नानं कुर्यात्कुण्डे समाहितः

કૃષ્ણપક્ષની સપ્તમીએ રવિ-વ્રત સદૈવ સ્થાપિત છે. તે દિવસે જે એકાગ્ર ચિત્તે કુંડમાં સ્નાન કરે…

Verse 43

न तस्य दुर्लभं लोके सर्वदाता दिवाकरः ॥ आदित्येऽहनि संप्राप्ते सप्तम्यां तु वसुन्धरे

તેના માટે જગતમાં કશુંય દુર્લભ નથી, કારણ કે દિવાકર (સૂર્ય) સર્વદાતા છે. હે વસુંધરે, સપ્તમીએ જ્યારે આદિત્યનો દિવસ આવે…

Verse 44

नरो वाप्यथवा नारी प्राप्नोत्यविकलं फलम् ॥ तत्रैव तु तपस्तप्तं राज्ञा शन्तनुना पुरा ॥

પુરુષ હોય કે સ્ત્રી, તે અખંડ ફળ પ્રાપ્ત કરે છે. અને એ જ સ્થળે પ્રાચીન કાળમાં રાજા શંતનુએ તપ કર્યું હતું.

Verse 45

आदित्यं तु पुरः स्थाप्य प्राप्तो भीष्मो महाबलः ॥ शन्तनुः प्राप्य तं पुत्रं गतोऽसौ हस्तिनापुरम् ॥

આદિત્યને આગળ સ્થાપી (પૂજાનું કેન્દ્ર બનાવી) મહાબળવાન ભીષ્મ પ્રાપ્ત થયો. શંતનુ તે પુત્રને પામી હસ્તિનાપુર ગયો.

Verse 46

तत्र स्नातो नरो याति मम लोकं न संशयः ॥ अस्ति भाण्डह्रदं नाम परपारेषु दुर्लभम् ॥

ત્યાં સ્નાન કરનાર મનુષ્ય નિઃસંદેહે મારા લોકને જાય છે. ત્યાં ભાણ્ડહ્રદ નામનું સરોવર છે, જે પરપારના કાંઠે દુર્લભ છે.

Verse 47

ख्याता एते पञ्च देशा महापापविनाशनाः ॥ तेषु स्नानेषु वसुधे ब्रह्मणा सह मोदते ॥

આ પાંચ પ્રદેશો મહાપાપનાશક તરીકે પ્રસિદ્ધ છે. હે વસુધા, તેમાં સ્નાન કરવાથી મનુષ્ય બ્રહ્મા સાથે આનંદ પામે છે.

Verse 48

पितरस्तारितास्तेन कुलानां सप्तसप्ततिः ॥ सोमवारे त्वमायां वै पिण्डदानं करोति यः ॥

તેના દ્વારા પિતરો તારાય છે અને સત્તોતેર કુળો લાભ પામે છે. જે અમાવાસ્યાના દિવસે, સોમવારે પિંડદાન કરે છે, તે નિશ્ચયે આ ફળ પામે છે.

Verse 49

तत्र कुण्डं स्वच्छजलṃ नीलोत्पलविभूषितम् ॥ तत्र स्नानेन दानेन वाञ्छितं फलमाप्नुयात् ॥

ત્યાં સ્વચ્છ જળવાળું, નીલ કમળોથી શોભિત એક કુંડ છે. ત્યાં સ્નાન અને દાન કરવાથી ઇચ્છિત ફળ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 50

तत्र स्नानेन दानेन वाञ्छितं फलमाप्नुयात् ॥

ત્યાં સ્નાન કરીને અને દાન આપવાથી ઇચ્છિત ફળ પ્રાપ્ત થાય છે.