Adhyaya 15: Gauramukha’s Recollection and the Hymn to Hari at Prabhāsa

Verse 1

श्रीवराह उवाच । एवं श्राद्धविधिं श्रुत्वा मार्कण्डेयान्महामुनिः । तदा गौरमुखो देव किमूर्ध्वं कृतवान्विभो ॥ १५.१ ॥

શ્રીવરાહ બોલ્યા: આ રીતે શ્રાદ્ધવિધિ સાંભળી મહામુનિએ માર્કંડેયને પૂછ્યું—હે ગૌરમુખ દેવ! હે વિભો! ત્યારબાદ તમે શું કર્યું?

Verse 2

एतच्छ्रुत्वा तदा धात्री पितृऋतन्त्रं महामुनिः । संस्मारितो जन्मशतं मार्कण्डेयेन धीमता ॥ १५.२ ॥

આ સાંભળીને ત્યારે પિતૃ-તંત્રના પ્રસંગમાં મહામુનિને બુદ્ધિમાન માર્કંડેયે સો જન્મોની સ્મૃતિ કરાવી દીધી.

Verse 3

धरण्युवाच । भगवन् गौरमुखः कोऽसौ अन्यजन्मनि कः स्मृतः । कथं च स्मृतवान् स्मृत्वा किं चकार च सत्तमः ॥ १५.३ ॥

ધરણી બોલી: હે ભગવન! તે ગૌરમુખ કોણ છે? અન્ય જન્મમાં તેને કોણ તરીકે સ્મરવામાં આવ્યો? અને તેને સ્મરણ કેવી રીતે થયું? સ્મરણ કર્યા પછી તે શ્રેષ્ઠ પુરુષે શું કર્યું?

Verse 4

श्रीवराह उवाच । भृगुरासीत् स्वयं साक्षाद् अन्यस्मिन् ब्रह्मजन्मनि । तदन्वयात्मजस्त्वेष मार्कण्डेयो महामुनिः ॥ १५.४ ॥

શ્રીવરાહ બોલ્યા: બ્રહ્માના અન્ય એક જન્મમાં ભૃગુ સ્વયં સాక్షાત્ હાજર હતા. તે જ વંશમાં આ માર્કંડેય મહામુનિ પુત્રરૂપે જન્મ્યા છે.

Verse 5

पुत्रैस्तु बोधिताः यूयं सुगतिं प्राप्स्यथेति यत् । प्रागुक्तं ब्रह्मणा तेन मार्कण्डेयेन बोधितः ॥ १५.५ ॥

બ્રહ્માએ પૂર્વે કહેલું વચન—“પુત્રોના ઉપદેશથી તમે સુગતિને પ્રાપ્ત કરશો”—એ જ વાત, માર્કંડેયથી ઉપદેશ પામીને, તે અહીં પ્રગટ કરે છે।

Verse 6

सस्मार सर्वजन्मानि स्मृत्वा चैव तु यत्कृतम् । तच्छृणुष्व वरारोहे कथयामि समासतः ॥ १५.६ ॥

તેણે પોતાના સર્વ જન્મો સ્મર્યા; અને અગાઉ જે કર્યું હતું તે યાદ કરીને કહ્યું—“હે વરારોહે, તે સાંભળ; હું સંક્ષેપમાં કહું છું.”

Verse 7

एवं श्राद्धविधानॆन द्वादशाब्दं ततः पितॄन् । इष्ट्वा पश्चाद्धरेः स्तोत्रं स मुनिस्तूपचक्रमे ॥ १५.७ ॥

આ રીતે શ્રાદ્ધવિધાન મુજબ બાર વર્ષ પિતૃઓ માટે ક્રિયા કરીને, તે મુનિએ પછી હરિનું સ્તોત્ર આરંભ્યું।

Verse 8

प्रभासं नाम यत्तीर्थं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् । तत्र दैत्यान्तकं देवं स्तोतुं गौरमुखः स्थितः ॥ १५.८ ॥

પ્રભાસ નામનું તીર્થ ત્રિલોકમાં પ્રસિદ્ધ છે. ત્યાં ગૌરમુખ દૈત્યાંતક દેવની સ્તુતિ કરવા ઊભો રહ્યો।

Verse 9

गौरमुख उवाच । स्तोष्ये महेन्द्रं रिपुदर्पहं शिवं नारायणं ब्रह्मविदां प्रतिष्ठितम् । आदित्यचन्द्राश्वियुगस्थमाद्यं पुरातनं दैत्यहरं सदा हरिम् ॥ १५.९ ॥

ગૌરમુખ બોલ્યો—હું મહેન્દ્રની સ્તુતિ કરીશ, જે શત્રુઓના દર્પનો નાશ કરે છે; શિવમય નારાયણ, બ્રહ્મવિદોમાં પ્રતિષ્ઠિત; આદિત્ય-ચંદ્ર-અશ્વિન યુગચક્રોમાં સ્થિત આદ્ય-પુરાતન હરિ, સદા દૈત્યહર—તેની હું સ્તુતિ કરીશ।

Verse 10

चकार मात्स्यं वपुरात्मनो यः पुराकृतं वेदविनाशकाले । महामहीधृग्वपुरग्रपुच्छ-छटाहवार्च्छिः सुरशत्रुहाद्यः ॥ १५.१० ॥

જે પ્રાચીન કાળે વેદોના વિનાશના સમયે પોતાનું મત્સ્ય-રૂપ ધારણ કરનાર હતા, તે જ દેવોના શત્રુઓનો સંહારક હવે મહાપૃથ્વી-ઉદ્ધારક વરાહ-રૂપ ધારણ કરે છે; તેની ઊંચી પૂંછડી અને કેશરূপ રોમાવલિની જ્વલંત તેજસ્વિતાથી તે પ્રકાશિત છે।

Verse 11

तथाब्धिमन्थानकृते गिरिन्द्रं दधार यः कूर्म्मवपुः पुराणम् । हितेच्छया यः पुरुषः पुराणः प्रपातु मां दैत्यहरः सुरेशः ॥ १५.११ ॥

જે પ્રાચીન કાળે કૂર્મ-રૂપ ધારણ કરીને સમુદ્રમંથન માટે ગિરિરાજને ધારણ કરનાર હતા, જે હિતેચ્છાથી આદ્ય પુરુષ છે—તે દૈત્યહર, સુરેશ્વર મારી રક્ષા કરે।

Verse 12

महावराहः सततं पृथिव्यास्तलातलं प्राविशद्यो महात्मा । यज्ञाङ्गसंज्ञः सुरसिद्धवन्द्यः स पातु मां दैत्यहरः पुराणः ॥ १५.१२ ॥

મહાત્મા મહાવરાહ જે સતત પૃથ્વીના નીચે તલાતલ લોકમાં પ્રવેશ કરે છે, જે યજ્ઞના અંગ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે અને દેવ તથા સિદ્ધો દ્વારા વંદિત છે—તે પ્રાચીન દૈત્યહર મારી રક્ષા કરે।

Verse 13

नृसिंहरूपी च भवत्यजस्त्रं युगे युगे योगिवरोग्रभीमः । करालवक्त्रः कनकाग्रवर्चा रत्नाशयोऽस्मानसुरान्तकोऽव्यात् ॥ १५.१३ ॥

જે નૃસિંહ-રૂપ ધારણ કરે છે, તે યુગે યુગે અવિરત અમારું રક્ષણ કરે—તે યોગીઓમાં શ્રેષ્ઠ, ઉગ્ર અને ભયંકર, વિકરાળ મુખવાળો, શુદ્ધ સોનાની જેમ તેજસ્વી, રત્નોના ભંડાર અને અસુરોનો અંત કરનાર છે।

Verse 14

बलिर्मखध्वंसकृते महात्मा स्वां गूढतां योगवपुःस्वरूपः । स दण्डकाश्ठाजिनलक्षणः पुनः क्षितिं च पदाक्रान्तवान् यः स पातु ॥ १५.१४ ॥

બલિના યજ્ઞનો ધ્વંસ કરવા મહાત્માએ પોતાનું યોગમય દેહ-સ્વરૂપ ગુપ્ત રીતે ધારણ કર્યું; દંડ, કાષ્ઠ-ઉપકરણ અને અજિનના લક્ષણોથી યુક્ત રહી, જેણે ફરી પોતાના પગથી પૃથ્વી પર પગલાં ભર્યા—તે રક્ષા કરે।

Verse 15

त्रिःसप्तकृत्वो जगतीं जिगाय जित्वा ददौ कश्यपाय प्रचण्डः । स जामदग्न्योऽभिजनस्य गोप्ता हिरण्यगर्भोऽसुरहा प्रपातु ॥ १५.१५ ॥

એકવીસ વાર પૃથ્વી જીતીને તે પ્રચંડ વીરએ વિજય પછી તેને કશ્યપને દાન આપી. જમદગ્નિ-વંશજ, કુળરક્ષક, હિરણ્યગર્ભ, અસુરહંતા તે અમને રક્ષે।

Verse 16

चतुःप्रकारं च वपुर्य आद्यं हैरण्यगर्भप्रतिमानलक्ष्यम् । रामादिरूपैर्बहुरूपभेदश्चकार सोऽस्मानसुरान्तकोऽव्यात् ॥ १५.१६ ॥

જેનુ આદ્ય શરીર ચતુર્વિધ છે અને હિરણ્યગર્ભ સમાન પ્રમાણ-લક્ષણથી ચિહ્નિત છે—તેણે રામ આદિ રૂપોથી અનેક ભેદવાળા રૂપો ધારણ કર્યા. તે અસુરાંતક અમને રક્ષે।

Verse 17

चाणूरकंसासुरदर्पभीतेर्भीतामराणामभयाय देवः । युगे युगे वासुदेवो बभूव कल्पे भवत्यद्भुतरूपकारी ॥ युगे युगे कल्किनाम्ना महात्मा वर्णस्थितिं कर्त्तुमनेकमूर्त्तिः ॥ १५.१७ ॥

ચાણૂર, કંસ અને અસુરોના દર્પથી ઊપજેલા ભયથી ભીત દેવોને અભય આપવા દેવ યુગે યુગે વાસુદેવ બને છે; દરેક કલ્પમાં તે અદ્ભુત રૂપો ધારણ કરે છે. ફરી ફરી ‘કલ્કિ’ નામના મહાત્મા અનેક મૂર્તિઓ લઈને વર્ણસ્થિતિ સ્થાપે છે.

Verse 18

सनातनो ब्रह्ममयः पुराणो न यस्य रूपं सुरसिद्धदैत्याः । पश्यन्ति विज्ञानगतिं विहाय अथोप्यनेकानि समर्च्वयन्ति । मत्स्यादिरूपाणि चरणि सोऽव्यात् ॥ १५.१८ ॥

તે સનાતન, બ્રહ્મમય, પુરાતન છે—જેનુ સાચું સ્વરૂપ દેવ, સિદ્ધ અને દૈત્ય વિવેકજ્ઞાનની ગતિ છોડીને જોઈ શકતા નથી; છતાં તેઓ તેના અનેક પ્રકટ રૂપોની આરાધના કરે છે. મત્સ્ય આદિ રૂપધારી, પૂજ્ય ચરણવાળા તે અમને રક્ષે।

Verse 19

नमो नमस्ते पुरुषोत्तमाय पुनश्च भूयोऽपि नमो नमस्ते । नमः पुरस्तादथ पृष्ठतस्ते नयस्व मां मुक्तिपदं नमस्ते ॥ १५.१९ ॥

પુરુષોત્તમ! તમને વારંવાર નમસ્કાર; ફરી ફરી નમસ્કાર. તમારા આગળથી અને પાછળથી પણ નમઃ; મને મુક્તિપદ સુધી લઈ જાઓ—તમને નમસ્કાર.

Verse 20

एवं नमस्यतस्तस्य महर्षेर्भावितात्मनः । प्रत्यक्षतां गतो देवः स्वयं चक्रगदाधरः ॥ १५.२० ॥

આ રીતે ભાવિતાત્મા મહર્ષિ નમસ્કાર કરતા હતા ત્યારે, સ્વયં ચક્ર-ગદા ધારણ કરનાર દેવ પ્રત્યક્ષ પ્રગટ થયા।

Verse 21

तं दृष्ट्वा तस्य विज्ञानं निस्तरङ्गं स्वदेहतः । उत्तस्थौ सोऽपि तं लब्ध्वा तस्मिन् ब्रह्मणि शाश्वते । लयं जगाम देवात्मा त्वपुनर्भवसंज्ञिते ॥ १५.२१ ॥

પોતાના દેહમાંથી જ ઉદ્ભવેલું તરંગરહિત શાંત જ્ઞાન જોઈ તે પણ ઊભો થયો; તેને પ્રાપ્ત કરીને દેવાત્મા ‘અપુનર્ભવ’ કહેવાતી અવસ્થામાં શાશ્વત બ્રહ્મમાં લીન થયો।