Adhyaya 143: Exposition of the Glory of the Mandāra Sacred Grove

Verse 1

अथ मन्दारमहिमनिर्णूपणम् ॥ श्रीवराह उवाच ॥ पुनरन्यत्प्रवक्ष्यामि एकान्तं शृणु सुन्दरि ॥ स्थानं मे परमं गुह्यं मद्भक्तानां सुखावहम्

હવે મન્દારની મહિમાનું નિરૂપણ. શ્રીવરાહ બોલ્યા—હે સુન્દરી, હું ફરી એક વાત કહું છું; એકાંતમાં સાંભળ. મારું પરમ ગુપ્ત ધામ, જે મારા ભક્તોને કલ્યાણ અને સુખ આપે છે.

Verse 2

जाह्नव्या दक्षिणे कूले विन्ध्यपृष्ठसमाश्रितम् ॥ मन्दारेति च विख्यातं सर्वभागवतप्रियम्

જાહ્નવી (ગંગા)ના દક્ષિણ કાંઠે, વિંધ્ય પર્વતમાળાના આશ્રયે ‘મન્દાર’ નામે પ્રસિદ્ધ એક સ્થાન છે, જે સર્વ ભાગવત ભક્તોને પ્રિય છે.

Verse 3

तत्र त्रेतायुगॆ भूमे रामो नाम महाद्युतिः ॥ भविष्यति न सन्देहः स च मां स्थापयिष्यति

હે ભૂમિ! ત્યાં ત્રેતાયુગમાં ‘રામ’ નામનો મહાતેજસ્વી નિશ્ચયે પ્રગટ થશે—એમાં સંશય નથી—અને તે ત્યાં મારી સ્થાપના કરશે।

Verse 4

नारायणमुखाच्छ्रुत्वा धर्मकामा वसुन्धरा ॥ उवाच मधुरं वाक्यं लोकनाथं जनार्दनम्

નારાયણના મુખમાંથી આ સાંભળી ધર્મની ઇચ્છાવાળી વસુંધરા (પૃથ્વી) લોકનાથ જનાર્દનને મધુર વચન બોલી।

Verse 5

धरण्युवाच ॥ देवदेव महादेव हरे नारायण प्रभो ॥ मन्दारेति त्वया प्रोक्तं देवधर्मार्थसंयुतम्

ધરણી બોલી—હે દેવોના દેવ, હે મહાદેવ! હે હરિ, હે નારાયણ, હે પ્રભુ! તમે ‘મંદાર’ને દૈવી, ધર્મયુક્ત અને અર્થસંયુક્ત તરીકે કહ્યું છે।

Verse 6

मन्दारे कानि कर्माणि कुर्वन्ति च ततो नराः ॥ कांश्च लोकान्प्रपद्यन्ते तत्र कर्मकृतो नराः

મંદારમાં લોકો કયા કયા કર્મો કરે છે? અને ત્યાં તે કર્મ કરનાર મનુષ્યો કયા કયા લોકોને પ્રાપ્ત કરે છે?

Verse 7

मन्दारे कानि गुह्यानि रहस्यं किञ्च तत्र वै ॥ वक्तुमर्हस्यशेषेण परं कौतूहलं मम ॥

મંદારમાં કયા કયા ગુહ્ય વિષયો છે, અને ત્યાં ખરેખર કયું રહસ્ય છે? કૃપા કરીને સંપૂર્ણ રીતે કહો; મારું કૌતૂહલ અત્યંત ઊંડું છે।

Verse 8

श्रीवराह उवाच ॥ शृणु सुन्दरि यत्नेन यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥ कथयिष्यामि ते गुह्यां मन्दारस्य महाक्रियाम् ॥

શ્રીવરાહે કહ્યું—હે સુન્દરી, તું મને જે પૂછે છે તે પ્રયત્નપૂર્વક સાંભળ. હું તને મન્દાર સંબંધિત ગુપ્ત મહાક્રિયા કહું છું.

Verse 9

क्रीडमानोऽस्महं तत्र मन्दारे पुष्पिते तदा ॥ मन्दारपुष्पमादाय मनोज्ञं न्यस्य वै हृदि ॥

મન્દાર વૃક્ષ ફૂલેલું હતું ત્યારે હું ત્યાં ક્રીડા કરતો હતો. મેં મનોહર મન્દારનું ફૂલ લઈને તેને મારા હૃદય પર મૂક્યું.

Verse 10

विन्ध्ये च मत्प्रभावेण मन्दारश्च महाद्रुमः ॥ स्थितोऽहं तत्र सुभगे भक्तानुग्रहकाम्यया ॥

વિંધ્ય પ્રદેશમાં મારા પ્રભાવથી તે મહાન મન્દાર વૃક્ષ સ્થિત છે. હે સુભગે, ભક્તોને અનુગ્રહ કરવા ઇચ્છાથી હું ત્યાં નિવાસ કરું છું.

Verse 11

दर्शनीयतमं स्थानं मनोज्ञं च शिलातलम् ॥ यत्र तिष्ठाम्यहं देवि मन्दारद्रुममाश्रितः ॥

તે સ્થાન અતિ દર્શનીય છે અને શિલાતલ પણ મનોહર છે; જ્યાં, હે દેવી, હું મન્દાર વૃક્ષનો આશ્રય લઈને સ્થિત રહું છું.

Verse 12

विस्मयं शृणु सुश्रोणि मन्दारेऽस्मिन्महाद्रुमे ॥ द्वादश्यां च चतुर्दश्यां स पुष्पति महाद्रुमः ॥

હે સુશ્રોણિ, એક અદ્ભુત વાત સાંભળ—આ મહાન મન્દાર વૃક્ષ દ્વાદશી અને ચતુર્દશી તિથિએ પુષ્પિત થાય છે.

Verse 13

तत्र मध्याह्नवेलायां वीक्ष्यमाणो जनैस्ततः ॥ ततोऽन्यदिनमासाद्य दृश्यते न कदाचन ॥

ત્યાં મધ્યાહ્ન સમયે લોકો તેને જુએ છે; પરંતુ બીજા દિવસે પહોંચતાં તે ફરી ક્યારેય એ રીતે દેખાતું નથી।

Verse 14

अथ प्राणान्प्रमुच्येत कुण्डे मन्दारसंस्थिते ॥ तपः कृत्वा वरारोहे मम लोकं स गच्छति ॥

પછી, હે વરારોહે, જે મન્દારમાં સ્થિત કુંડમાં પ્રાણ ત્યાગે અને તપ કરે, તે મારા લોકને પામે છે।

Verse 15

तस्य चोत्तरपार्श्वे च प्रापणं नाम वै गिरिः ॥ तिस्रो धाराः पतन्त्यत्र दक्षिणां दिशमाश्रिताः ॥

તેના ઉત્તર બાજુએ ‘પ્રાપણ’ નામનો પર્વત છે; અહીં ત્રણ ધારાઓ દક્ષિણ દિશા તરફ આશ્રય લઈને પડે છે।

Verse 16

स्नानकुण्डमिति ख्यातं तस्मिन्क्षेत्रे परं मम ॥ दक्षिणे पतते धारा स्रवते चोत्तरामुखम् ॥

તે ક્ષેત્રમાં મારું પરમ તીર્થ ‘સ્નાનકુંડ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે; ધારા દક્ષિણમાં પડે છે અને ઉત્તરમુખે વહે છે।

Verse 17

तस्मिन् मन्दारकुण्डे तु एकभक्तोषितो नरः ॥ स्नानं करोति शुद्धात्मा स गच्छेत् परमां गतिम् ॥

તે મન્દારકુંડમાં એકભક્ત વ્રત પાળીને શુદ્ધ ચિત્તથી સ્નાન કરનાર પુરુષ પરમ ગતિને પામે છે।

Verse 18

तत्र स्नातो वरारोहे एकरात्रोषितो नरः ॥ मोदनं दक्षिणे शृङ्गे तस्मिन् मेरौ शिलोच्चये ॥

હે વરારોહે! જે પુરુષ ત્યાં સ્નાન કરીને એક રાત્રિ નિવાસ કરે છે, તે તે શિલામય ઊંચા મેરુના દક્ષિણ શિખરે આનંદ પામે છે।

Verse 19

तस्य पूर्वोत्तरे पार्श्वे गुह्यं वैकुण्ठकारणम् ॥ यत्र धारा पतत्येका हरिद्रावर्णसन्निभा ॥

તેના ઈશાન ખૂણે ‘વૈકુંઠ-કારણ’ કહેવાતું એક ગુપ્ત સ્થાન છે; ત્યાં હળદરના રંગ જેવી એક જ ધારા પડે છે।

Verse 20

यस्तत्र कुरुते स्नानम् एकरात्रोषितो नरः ॥ नाकपृष्ठं समासाद्य मोदते सह दैवतैः ॥

જે ત્યાં સ્નાન કરીને એક રાત્રિ રહે છે, તે નાકપૃષ્ઠ (સ્વર્ગલોક) પ્રાપ્ત કરીને દેવતાઓ સાથે આનંદ કરે છે।

Verse 21

तथात्र मुञ्चते प्राणान् कृतकृत्यः सुनिश्चितः ॥ तारयित्वा कुलं सर्वं मम लोकं प्रपद्यते ॥

તેમજ, જે અહીં પ્રાણ ત્યાગે છે—કૃતકૃત્ય અને દૃઢનિશ્ચયી બની—તે પોતાના સર્વ કુળને તારવીને મારા લોકને પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 22

तस्य दक्षिणपूर्वेण समस्रोतो वराङ्गने ॥ पतते विन्ध्यशृङ्गेषु अगाधश्च महाह्रदः ॥

હે વરાંગને! તેના દક્ષિણ-પૂર્વ તરફ સમપ્રવાહી ધારા વિંધ્યના શિખરોમાં ઉતરે છે, અને ત્યાં એક મહાન અગાધ સરોવર છે।

Verse 23

तत्र स्नानं तु कुर्वीत एकभक्तोषितो नरः ॥ मोदते पूर्वपार्श्वे तु तस्मिन् मेरौ शिलोच्चये ॥

ત્યાં એકભક્ત વ્રત પાળનાર મનુષ્યે સ્નાન કરવું; તે શિલામય ઊંચા મેરુના પૂર્વ પાર्श્વે આનંદ પામે છે.

Verse 24

अथात्र मुञ्चते प्राणान् मम चित्तव्यवस्थितः ॥ छित्वा वै सर्वसंसारं मम लोकं स गच्छति ॥

પછી જે અહીં મારામાં ચિત્ત સ્થિર કરીને પ્રાણ ત્યાગે છે, તે સમગ્ર સંસારબંધન કાપીને મારા લોકમાં જાય છે.

Verse 25

मन्दारस्य तु पूर्वेण गुह्यं कोटरसंस्थितम् ॥ यत्र धारा पतत्येका मुसलाकृतिका शुभा ॥

મંદારના પૂર્વમાં એક ગુપ્ત સ્થાન છે, જે એક કોઠરમાં સ્થિત છે; ત્યાં મूसળાકાર એક જ શુભ ધારા પડે છે.

Verse 26

तत्र स्नानं प्रकुर्वीत पञ्चभक्तोषितो नरः ॥ मोदते पूर्वपार्श्वे च मेरौ तस्मिन् शिलोच्चये ॥

ત્યાં પંચભક્ત વ્રત પાળનાર મનુષ્યે વિધિપૂર્વક સ્નાન કરવું; તે શિલામય ઊંચા મેરુના પૂર્વ પાર्श્વે આનંદ પામે છે.

Verse 27

अथात्र मुञ्चते प्राणान् कृत्वा कर्म सुदुष्करम् ॥ मेरुशृङ्गं समुत्सृज्य मम लोकं च गच्छति ॥

પછી અત્યંત દુષ્કર વ્રતકર્મ કરીને તે અહીં પ્રાણ ત્યાગે છે; મેરુના શિખરને છોડીને તે મારા લોકમાં પણ જાય છે.

Verse 28

तत्र स्नानं प्रकुर्वीत अहोरात्रोषितो नरः ॥ मोदते दक्षिणे शृङ्गे महामेरौ शिलोच्चये ॥

ત્યાં મનુષ્યે એક દિવસ અને એક રાત રહી સ્નાન કરવું જોઈએ; મહામેરુના ઊંચા શિલામય દક્ષિણ શિખરે તે આનંદ પામે છે.

Verse 29

अथात्र मुञ्चते प्राणान्कृत्वा कर्म सुदुष्करम् ॥ मेरुशृङ्गं परित्यज्य मम लोकं प्रपद्यते ॥

પછી અહીં અતિ દુષ્કર વ્રત/કર્મ કરીને તે પ્રાણ ત્યજે છે; મેરુના શિખરને છોડીને તે મારા લોકને પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 30

दक्षिणे पश्चिमे भागे मन्दारस्य यशस्विनि ॥ अत्र धारा पतत्येका आदित्यसमतेजसा ॥

યશસ્વી મંદાર પર્વતના દક્ષિણ-પશ્ચિમ ભાગમાં અહીં એક જ ધારા પડે છે; તેનું તેજ સૂર્ય સમાન છે.

Verse 31

तत्र स्नानं प्रकुर्वीत अहोरात्रोषितो नरः ॥ मोदते पश्चिमे भागे ध्रुवो यत्र प्रवर्तते ॥

ત્યાં મનુષ્યે એક દિવસ અને એક રાત રહી સ્નાન કરવું જોઈએ; પશ્ચિમ ભાગમાં તે આનંદ પામે છે, જ્યાં ધ્રુવનું પ્રવર્તન (સ્થિર ગતિ) કહેવાય છે.

Verse 32

अथात्र मुञ्चते प्राणान्मम कर्मव्यवस्थितः ॥ सर्वपापविनिर्मुक्तो मम लोके च मोदते ॥

પછી અહીં મારા વિધાન મુજબના કર્મમાં સ્થિર રહી તે પ્રાણ ત્યજે છે; સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈ તે મારા લોકમાં આનંદ પામે છે.

Verse 33

तस्य पश्चिमपार्श्वे तु गुह्यं देवसमन्वितम् ॥ चक्रावर्त्तमिति ख्यातमगाधश्च महाह्रदः ॥

તેના પશ્ચિમ ભાગે દેવસમન્વિત એક ગુહ્ય તીર્થ છે, જે ‘ચક્રાવર્ત્ત’ નામે પ્રસિદ્ધ છે; ત્યાં જ અગાધ ઊંડાણવાળો એક મહાહ્રદ પણ છે।

Verse 34

स्नानं करोति यस्तत्र पञ्चभक्तोषितो नरः ॥ मोदते मेरुशृङ्गेषु स्वच्छन्दगमनालयः ॥

જે ત્યાં સ્નાન કરે છે—અને ‘પંચભક્ત’ નિયમ મુજબ આહાર કરીને રહે છે—તે મેરુના શિખરોમાં આનંદ કરે છે; તેને નિર્વિઘ્ન ગમન-સ્વભાવવાળું ધામ પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 35

अथ वै मुञ्चते प्राणांश्चक्रवर्ती महायशाः ॥ शृङ्गान्सर्वान्परित्यज्य मोदते मम सन्निधौ ॥

ત્યારે નિશ્ચયે મહાયશસ્વી ચક્રવર્તી પ્રાણોનો ત્યાગ કરે છે; સર્વ શિખરો પરિત્યજી તે મારી સન્નિધિમાં આનંદ કરે છે।

Verse 36

दिशं वायव्यमाश्रित्य तस्मिन्विन्ध्यशिलोच्चये ॥ तिस्रो धाराः पतन्त्यत्र मुसलाकृतयः शुभाः ॥

વાયવ્ય દિશાનો આશ્રય લઈને, વિંધ્યના તે ઊંચા શિલાશિખર પર અહીં ત્રણ શુભ ધારાઓ પડે છે, જે મુસલાકૃતિ છે।

Verse 37

अथात्र मुञ्चते प्राणान् तस्मिन्गुह्ये यशस्विनि ॥ सर्वसङ्गं परित्यज्य मम लोकं स गच्छति ॥

હવે અહીં, તે યશસ્વી ગુહ્ય તીર્થમાં, જે પ્રાણોનો ત્યાગ કરે છે—તે સર્વ આસક્તિ પરિત્યજી મારા લોકમાં જાય છે।

Verse 38

तस्य विक्रोशमात्रेण दक्षिणां दिशमाश्रितः ॥ गुह्यो गभीरको नाम अगाधश्च महाह्रदः ॥

તેથી એક ક્રોશ જેટલા અંતરે દક્ષિણ દિશામાં ‘ગભીરક’ નામનું ગુપ્ત, મહાન અને અગાધ સરોવર છે।

Verse 39

तत्र स्नानं प्रकुर्वीत अष्टरात्रोषितो नरः ॥ मोदते सर्वद्वीपेषु स्वच्छन्दगमनालयः ॥

જે પુરુષ ત્યાં સ્નાન કરીને આઠ રાત્રિ નિવાસ કરે છે, તે સ્વેચ્છાગમનયોગ્ય ધામ પામી સર્વ દ્વીપોમાં આનંદિત થાય છે।

Verse 40

अथ वै मुञ्चते प्राणान्मम कर्मव्यवस्थितः ॥ सर्वद्वीपान् परित्यज्य मम लोकं प्रपद्यते ॥

પછી જે મારા વિધાનાનુસાર કર્મમાં સ્થિત છે, તે પ્રાણ ત્યજે છે; સર્વ દ્વીપો પરિત્યજી મારા લોકને પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 41

तस्य पश्चिमपार्श्वे तु गुह्यं वै परमं महत् ॥ सप्त धाराः पतन्त्यत्र अगाधश्च महाह्रदः ॥

તેના પશ્ચિમ પાર्श્વે પરમ મહાન ગુપ્ત સ્થાન છે; અહીં સાત ધારાઓ પડે છે અને એક અગાધ મહાહ્રદ છે।

Verse 42

तत्र स्नानं प्रकुर्वीत अहोरात्रोषितो नरः ॥ मोदते शक्रलोके तु स्वच्छन्दगमनालयः ॥

જે પુરુષ ત્યાં સ્નાન કરીને એક દિવસ-રાત નિવાસ કરે છે, તે સ્વેચ્છાગમનયોગ્ય ધામ પામી શક્રલોકમાં આનંદિત થાય છે।

Verse 43

अथ वै मुञ्चते प्राणान्स्वकर्मपरिनिष्ठितः ॥ सर्वसङ्गं परित्यज्य मम लोकं प्रपद्यते ॥

પછી જે પોતાના નિયત કર્મમાં દૃઢપણે સ્થિત છે, તે પ્રાણોનો ત્યાગ કરે છે; સર્વ આસક્તિ ત્યજીને તે મારા લોકને પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 44

क्षेत्रस्य मण्डलं तस्य कथ्यमानं मया शृणु ॥ स्यमन्तपञ्चकं चैव मन्दारस्य गिरौ मम ॥

તે ક્ષેત્રના મંડળ (પરિસીમા)નું વર્ણન હું કહું છું તે સાંભળ; અને મારા મંદાર પર્વત પર આવેલ શ્યમંત-પંચક પણ।

Verse 45

तत्र तिष्ठामि सुश्रोणि विन्ध्यस्य गिरिमूर्द्धनि ॥ मन्दारे परमं गुह्यं तस्मिन्गुह्यशिलोच्चये ॥

હે સુશ્રોણિ! ત્યાં હું વિંધ્ય પર્વતના શિખર પર નિવાસ કરું છું—મંદારમાં, પરમ ગુપ્ત સ્થાને, તે ગુપ્ત શિલાશિખરે।

Verse 46

लाङ्गले मुसलं चैव शङ्खस्तिष्ठति चाग्रतः ॥ तव चैव प्रियार्थाय मम भक्तसुखावहम् ॥

હળ, મુસળ અને શંખ—આ બધાં આગળ સ્થિત છે; તારા પ્રિય હેતુ માટે, અને મારા ભક્તોને સુખ-કલ્યાણ આપનારાં।

Verse 47

एतन्न जानते केचिन्मम माया विमोहिताः ॥ मुच्य भाऽगवताञ्छुद्धान्ये च वाराहमाश्रिताः

કેટલાક લોકો મારી માયાથી મોહિત થઈ આ જાણતા નથી; પરંતુ શુદ્ધ ભાગવત ભક્તો—અને જે વારાહનો આશ્રય લે છે—તેઓ બંધનથી મુક્ત થાય છે।

Verse 48

ततो ममाभवच्चिन्ता मन्दारे पर्वतस्थिते ॥ तत्रैकादशकुण्डानि निस्सृतानि गिरौ धरे

ત્યારે હે ધરા! પર્વતસ્થિત મન્દાર વિષે મારા મનમાં ચિંતા ઉદ્ભવી; ત્યાં તે ગિરિ પર અગિયાર પુણ્ય કુંડો પ્રગટ થયા।

Verse 49

तत्राथ मुंचते प्राणान्मम कर्मपरायणः ॥ सर्वसङ्गं परित्यज्य मम लोकं स गच्छति

ત્યાં પછી જે મારા નિર્ધારિત કર્મમાં પરાયણ છે તે પ્રાણ ત્યજે છે; સર્વ આસક્તિ ત્યજી તે મારા લોકને પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 50

तस्य दक्षिणपार्श्वे तु गुह्यं विन्ध्यविनिःसृतम् ॥ पञ्च धाराः पतन्त्यत्र मुसलाकृतयः शुभाः

તેના દક્ષિણ પાર्श્વે વિંધ્યમાંથી નીકળેલું એક ગુપ્ત સ્થાન છે; અહીં મુસળાકૃતિ પાંચ શુભ ધારાઓ પડે છે।

Verse 51

तत्र स्नानं प्रकुर्वीत मम चित्तव्यवस्थितः ॥ मोदते सर्वशृङ्गेषु चैकीचित्तं समाश्रितः

ત્યાં મનને મારામાં સ્થિર કરીને સ્નાન કરવું જોઈએ; એકાગ્ર ચિત્તનો આશ્રય લઈને તે સર્વ શિખરો પર આનંદ પામે છે।

Verse 52

दक्षिणे संस्थितं चक्रं वामे स्थाने च वै गदा ॥ य एतच्छृणुयान्नित्यं गुह्यं मन्दारसंस्थितम्

દક્ષિણ તરફ ચક્ર સ્થિત છે અને વામ સ્થાને ગદા છે; મન્દારમાં સ્થિત આ ગુપ્ત વર્ણન જે નિત્ય સાંભળે છે…