Adhyaya 14: Ritual Procedure for Śrāddha: Sequence, Eligibility, and Offerings to Ancestors
Śrāddha-vidhiḥ (Paitṛkakriyā-kramāḥ)
Ritual-Manual
આ અધ્યાયમાં વરાહ–પૃથ્વી સંવાદમાં ઋષિપરંપરાથી પ્રાપ્ત શ્રાદ્ધવિધિનો ક્રમવાર નિર્દેશ છે. વેદવિદ્, નિયમશીલ તપસ્વી અને સદાચારયુક્ત બ્રાહ્મણો આમંત્રણયોગ્ય છે; દુષ્ટાચાર, અશૌચ અને કર્મદોષવાળા લોકો વર્જનીય જણાવાયા છે. આમંત્રણ, શુદ્ધિ, આસનવ્યવસ્થા, દેવો અને પિતૃઓ માટે અલગ અર્પણ, અર્ઘ્ય-ધૂપ-દીપ સાથે આવાહન તથા તિલમિશ્રિત જળના વિશેષ વિધાનનું વર્ણન છે. અચાનક આવેલા અતિથિનું સન્માન શ્રાદ્ધફળની રક્ષા માટે આવશ્યક ગણાયું છે. અગ્નિ, સોમ અને વૈવસ્વત માટે હોમ, ભોજનવિધિ, રક્ષાપાઠ, પિંડસ્થાપન, તર્પણ, દક્ષિણા, આશીર્વાદ અને ક્રમબદ્ધ વિસર્જન—આ બધું કુળપરંપરા અને સામાજિક-ધર્મવ્યવસ્થાને ટકાવનારું કહેવાયું છે.
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 14
Verse 1
मार्कण्डेय उवाच । एतन्मे कथितं पूर्वं ब्रह्मपुत्रेण धीमता । सनकानुजेन विप्रर्षे ब्राह्मणान् शृणु साम्प्रतम् ॥ १४.१ ॥
માર્કંડેયે કહ્યું—આ મને અગાઉ બુદ્ધિમાન બ્રહ્મપુત્ર, સનકના અનુજએ કહેલું હતું। હે વિપ્રશ્રેષ્ઠ, હવે બ્રાહ્મણો વિષયક વાત સાંભળો।
Verse 2
त्रिणाचिकेतस्त्रिमधुस्त्रिसुपर्णः षडङ्गवित् । वेदवित् श्रोत्रियो योगी तथा वै ज्योष्ठसामगः ॥ १४.२ ॥
તે ત્રિણાચિકેત, ત્રિમધુ અને ત્રિસુપર્ણનો નિષ્ણાત; વેદના ષડંગોનો જાણકાર, વેદવિદ્, વિધિપ્રમાણે શ્રોત્રિય, યોગી અને શ્રેષ્ઠ સામગાયક છે।
Verse 3
ऋत्विजं भागिनेयं च दौहित्रं श्वशुरं तथा । जामातरं मातुलं च तपोनिष्ठं च ब्राह्मणम् ॥ १४.३ ॥
ઋત્વિજ (યજ્ઞપુરોહિત), બહેનનો પુત્ર, દીકરીનો પુત્ર, સસરા, જમાઈ, મામા તથા તપોનિષ્ઠ બ્રાહ્મણ—એમનો યથોચિત સત્કાર કરવો જોઈએ।
Verse 4
पञ्चाग्न्यभिरतं चैव शिष्यं संबन्धिनं तथा । मातापितॄरतं चैव एताञ्छ्राद्धे नियोजयेत् ॥ १४.४ ॥
શ્રાદ્ધમાં પંચાગ્નિમાં રત વ્યક્તિ, શિષ્ય, સગા-સંબંધિ તથા માતા-પિતાની સેવામાં રત વ્યક્તિ—એમને પણ નિયુક્ત કરવો જોઈએ।
Verse 5
मित्रध्रुक् कुनखी चैव श्यावदन्तस्तथा द्विजः । कन्यादूषयिता वह्निवेदोज्झः सोमविक्रयी ॥ १४.५ ॥
મિત્રદ્રોહી, વિકૃત નખવાળો, શ્યામ દાંતવાળો દ્વિજ, કન્યાદૂષક, અગ્નિ અને વેદનો ત્યાગ કરનાર તથા સોમ વેચનાર—આ બધા નિંદનીય છે।
Verse 6
अभिशप्तस्तथा स्तेनः पिशुनो ग्रामयाजकः । भृतकाध्यापकश्चैव भृतकाध्यापितश्च यः ॥ १४.६ ॥
અભિશપ્ત, ચોર, પિશુન (ચુગલખોર), ગ્રામયાજક, વેતન લઈને ભણાવનાર અધ્યાપક તથા વેતન આપી ભણાવાતો—આ પણ અહીં નિંદનીય ગણાયા છે।
Verse 7
परपूर्वापतिश्चैव मातापित्रोस्तथोज्झकः । वृषलीसूतिपोष्यश्च वृषलीपतिर एव च । तथा देवलकश्चापि श्राद्धे नार्हन्ति केतनम् ॥ १४.७ ॥
જે અગાઉ અન્ય સ્ત્રીનો પતિ રહ્યો હોય, જે માતા-પિતાનો ત્યાગ કરે, જે વૃષલીની સંતાનથી પોષાય, વૃષલીનો પતિ તથા દેવલક—એ શ્રાદ્ધમાં પાત્ર નથી।
Verse 8
प्रथमेऽह्नि बुधः कुर्याद् विप्राग्र्याणां निमन्त्रणम् । आनिमन्त्र्य द्विजान् गेहमागतान् भोजयेद् यतीन् ॥ १४.८ ॥
પ્રથમ દિવસે વિવેકી પુરુષે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોને આમંત્રણ આપવું; આમંત્રિત થઈ ઘેર આવેલા દ્વિજોને તથા યતિઓને પણ ભોજન કરાવવું।
Verse 9
पादशौचादिना गृहमागतान् भोजयेद् द्विजान् । पवित्रपाणिराचान्तानासनेषूपवेशयेत् ॥ १४.९ ॥
પાદપ્રક્ષાલન વગેરે વિધિ કરીને ઘેર આવેલા દ્વિજ અતિથિઓને ભોજન કરાવવું; શુદ્ધ હાથથી, આચમન કરેલાને યોગ્ય આસન પર બેસાડવા।
Verse 10
पितॄणामयुजो युग्मान् देवानामपि योजयेत् । देवानामेकमेकं वा पितॄणां च नियोजयेत् ॥ १४.१० ॥
પિતૃઓ માટે વિસમ-સમ જોડીઓમાં અને દેવો માટે પણ તેમ જ અર્પણભાગ ગોઠવવા; અથવા દેવો અને પિતૃઓ—બન્ને માટે—એકેક કરીને પણ ગોઠવી શકાય।
Verse 11
तथा मातामहश्राद्धं वैश्वदेवसमन्वितम् । कुर्वीत भक्तिसम्पन्नः सक्तन्त्रं वा वैश्वदेविकम् ॥ १४.११ ॥
તેમ જ માતામહનું શ્રાદ્ધ વૈશ્વદેવ સહિત કરવું; અથવા ભક્તિપૂર્વક નિર્ધારિત તંત્ર-વિધિ સાથે વૈશ્વદેવિક કર્મ કરવું।
Verse 12
प्राङ्मुखं भोजयेद्विप्रं देवानामुभयात्मकम् । पितृपैतामहानां च भोजयेच्चाप्युदङ्मुखान् ॥ १४.१२ ॥
પૂર્વમુખ બ્રાહ્મણને ભોજન કરાવવું, તેને દેવતાઓનું ઉભયાત્મક પ્રતિરૂપ માનવું; અને પિતૃ‑પિતામહોના નિમિત્તે ઉત્તરમુખ કરીને પણ ભોજન કરાવવું।
Verse 13
पृथक् तयोः केचिदाहुः श्राद्धस्य करणं द्विज । एकत्रैकेन पाकेन वदन्त्यन्ये महर्षयः ॥ १४.१३ ॥
હે દ્વિજ! કેટલાક કહે છે કે બંને માટે શ્રાદ્ધ અલગ‑અલગ કરવું જોઈએ; અન્ય મહર્ષિઓ કહે છે કે એક જ પાકથી એકત્ર પણ કરી શકાય।
Verse 14
विष्टारार्थं कुशान् दत्त्वा सम्पूज्यार्घविधानतः । कुर्यादावाहनं प्राज्ञो देवानां तदनुज्ञया ॥ १४.१४ ॥
વિધિ માટે કুশ પાથરી, અર્ઘ્યવિધાન મુજબ સમ્યક પૂજન કરીને; તેમની અનુમતિથી પ્રાજ્ઞ પુરુષે દેવતાઓનું આવાહન કરવું।
Verse 15
यवाम्बुना च देवानां दद्यादर्घ्यं विधानवित् । सुगन्धधूपदीपांश्च दत्त्वा तेभ्यो यथाविधि । पितॄणामपसकव्येन सर्वमेवोपकल्पयेत् ॥ १४.१५ ॥
વિધાન જાણનાર યવમિશ્રિત જળથી દેવતાઓને અર્ઘ્ય અર્પે; અને નિયમ મુજબ સુગંધિત ધૂપ‑દીપ અર્પણ કરીને, પિતૃઓ માટે અપસકવ્યથી સર્વ તૈયારી કરે।
Verse 16
अनुज्ञां च ततः प्राप्य दत्त्वा दर्भान् द्विधाकृतान् । मन्त्रपूर्वं पितॄणां तु कुर्यादावाहनं बुधः । तिलाम्बुना चापसव्यं दद्यादर्घ्यादिकं बुधः ॥ १४.१६ ॥
પછી અનુમતિ મેળવી, દ્વિધા કરેલા દર્ભ મૂકીને; મંત્રપૂર્વક પિતૃઓનું આવાહન કરવું। તિલમિશ્રિત જળથી, યજ્ઞોપવીત અપસવ્ય કરીને, અર્ઘ્યાદિ અર્પણ કરવું।
Verse 17
काले तत्रातिथिं प्राप्तमन्नकामं द्विजाध्वगम् । ब्राह्मणैरभ्यनुज्ञातः कामं तमपि पूजयेत् ॥ १४.१७ ॥
યોગ્ય સમયે ત્યાં અન્ન ઇચ્છનાર દ્વિજ મુસાફર અતિથિ આવે, તો બ્રાહ્મણોની અનુમતિ મેળવી તેને પણ હર્ષપૂર્વક સન્માનથી પૂજવો જોઈએ।
Verse 18
योगिनो विविधैरूपैर्नराणामुपकारिणः । भ्रमन्ति पृथिवीमेतामविज्ञातस्वरूपिणः ॥ १४.१८ ॥
યોગીઓ—માનવજાતિના ઉપકારક—વિવિધ રૂપ ધારણ કરીને આ પૃથ્વી પર ભ્રમણ કરે છે; તેમનું સાચું સ્વરૂપ અજ્ઞાત રહે છે।
Verse 19
तस्मादभ्यर्चयेत् प्राप्तं श्राद्धकालेऽतिथिं बुधः । श्राद्धक्रियाफलं हन्ति द्विजेन्द्रापूजितोऽतिथिः ॥ १४.१९ ॥
અતએવ બુદ્ધિમાને શ્રાદ્ધકાળે આવેલ અતિથિનું વિધિપૂર્વક સન્માન કરવું જોઈએ. વિશેષ કરીને દ્વિજશ્રેષ્ઠ અતિથિ અપૂજિત રહે તો શ્રાદ્ધક્રિયાનું ફળ નષ્ટ થાય છે।
Verse 20
जुहुयाद् व्यञ्जनं क्षारैर्वर्ज्यमन्नं ततोऽनले । अनुज्ञातो द्विजैस्तैस्तु त्रिः कृत्वा पुरुषर्षभ ॥ १४.२० ॥
તે અગ્નિમાં વ્યંજન વગેરેની આહુતિ આપે, પરંતુ ક્ષારયુક્ત અન્ન ત્યજી દે. પછી તે દ્વિજોની અનુમતિ મેળવી, હે પુરુષશ્રેષ્ઠ, તે ક્રિયા ત્રણ વાર કરવી।
Verse 21
अग्नये काव्यवाहनाय स्वाहेति प्रथमा हुतिः । सोमाय वै पितृमते दातव्या तदनन्तरम् ॥ १४.२१ ॥
પ્રથમ આહુતિ ‘સ્વાહા’ મંત્રથી કાવ્યવાહન અગ્નિને અર્પણ કરવી. ત્યારબાદ પિતૃસંબંધિત સોમને આહુતિ આપવી જોઈએ।
Verse 22
वैवस्वताय चैवान्या तृतीया दीयताहुतिः । हुतावशिष्टमल्पाल्पं विप्रपात्रेषु निर्वपेत् ॥ १४.२२ ॥
વૈવસ્વતને પણ ત્રીજી આહુતિ અર્પણ કરવી જોઈએ. ત્યારબાદ હવનમાં બચેલું અવશેષ થોડું થોડું કરીને બ્રાહ્મણોના પાત્રોમાં વહેંચવું.
Verse 23
ततोऽन्नं मृष्टमत्यर्थमभीष्टमभिसंस्कृतम् । दत्त्वा जुषध्वमिच्छातो वाच्यमेतदनिष्ठुरम् ॥ १४.२३ ॥
પછી અત્યંત સ્વાદિષ્ટ, ઇચ્છિત અને વિધિવત્ સંસ્કૃત અન્ન અર્પણ કરીને, પોતાની ઇચ્છા મુજબ કઠોરતા વિના કહેવું—“કૃપા કરીને ગ્રહણ કરો (જુષધ્વમ્)”.
Verse 24
भोक्तव्यं तैश्च तच्चित्तैर्मौनिभिः सुमुखैः सुखम् । अक्रुध्यता अत्वरता देयं तेनापि भक्तितः ॥ १४.२४ ॥
શાંતચિત્ત અને પ્રસન્નમુખ મુનિઓએ મૌનપૂર્વક તેને સુખથી ભોગવવું. દાતાએ પણ ક્રોધ વિના અને ઉતાવળ વિના ભક્તિથી આપવું.
Verse 25
रक्षोघ्नमन्त्रपठनं भूमेरास्तरणं तिलैः । कृत्वाऽध्येयाश्च पितरस्त एव द्विजसत्तमाः ॥ १४.२५ ॥
રક્ષોઘ્ન મંત્રનું પાઠન કરીને અને જમીન પર તલ પાથરીને, તે જ પિતૃઓને શ્રેષ્ઠ દ્વિજોએ શ્રદ્ધાથી આવાહન/પાઠ કરવો જોઈએ.
Verse 26
पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः । मम तृप्तिं प्रयान्त्वद्य होमाप्यायितमूर्त्तयः ॥ १४.२६ ॥
મારા પિતા, પિતામહ અને પ્રપિતામહ—આજે હોમથી પોષિત થયેલા સ્વરૂપો ધરાવી—તૃપ્તિ પ્રાપ્ત કરે.
Verse 27
पितापितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः । मम तृप्तिं प्रयान्त्वद्य विप्रदेहेषु संस्थिताः ॥ १४.२७ ॥
આજે બ્રાહ્મણોના દેહોમાં સ્થિત મારા પિતા, પિતામહ અને પ્રપિતામહ મારા દ્વારા તૃપ્તિ પામે।
Verse 28
पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः । तृप्तिं प्रयान्तु पिण्डेषु मया दत्तेषु भूतले ॥ १४.२८ ॥
ભૂમિ પર મેં અર્પિત કરેલા પિંડોથી મારા પિતા, પિતામહ અને પ્રપિતામહ તૃપ્તિ પામે।
Verse 29
पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः । तृप्तिं प्रयान्तु मे भक्त्या यन्मयैतदुदाहृतम् ॥ १४.२९ ॥
આ મેં ઉચ્ચાર્યું છે; તેથી મારી ભક્તિ દ્વારા મારા પિતા, પિતામહ અને પ્રપિતામહ તૃપ્તિ પામે।
Verse 30
मातामहस्तृप्तिमुपैतु तस्य तथा पिता तस्य पिता ततोऽन्यः । विश्वेऽथ देवाः परमां प्रयान्तु तृप्तिं प्रणश्यन्तु च यातुधानाः ॥ १४.३० ॥
તેનો માતામહ તૃપ્તિ પામે; તેમજ તેનો પિતા, પિતાનો પિતા અને પછી અન્ય પિતૃઓ પણ। વિશ્વેદેવો પરમ તૃપ્તિ પામે; અને યાતુધાનાઓની તૃપ્તિ નાશ પામે તથા તેઓ વિખેરાઈ જાય।
Verse 31
यज्ञेश्वरो हव्यसमस्तकाव्यभोक्ता । अव्ययात्मा हरिरीश्वरॊऽत्र । तत्सन्निधानादपयान्तु सद्यो रक्षांस्यशेषाण्यसुराश्च सर्वे ॥ १४.३१ ॥
અહીં યજ્ઞેશ્વર હરિ—અવ્યય આત્મા, હવ્ય તથા સમસ્ત કાવ્યનો ભોક્તા—સન્નિહિત છે। તેમના સન્નિધાનથી સર્વ રાક્ષસો અને બધા અસુરો તત્કાળ દૂર થઈ જાય।
Verse 32
तृप्तेष्वेतेषु विप्रेषु किरेदन्नं महीतले । दद्यादाचमनार्थाय तेभ्यो वारि सकृत्सकृत् ॥ १४.३२ ॥
તે બ્રાહ્મણ અતિથિઓ તૃપ્ત થયા પછી ધરતી પર અન્ન છાંટવું. અને આચમન માટે તેમને વારંવાર જળ આપવું.
Verse 33
सुतृप्तैस्तैरणुज्ञातः सर्वेणान्नेन भूतले । सलिलेन ततः पिण्डान् समागृह्य समाहितः ॥ १४.३३ ॥
તેમને સારી રીતે તૃપ્ત કરીને અને સર્વ અન્ન ભૂમિ પર અર્પણ કરી તેમની અનુમતિ મેળવી, તે મનને એકાગ્ર કરીને જળ સાથે પિંડોને એકત્ર કરે છે.
Verse 34
पितृतीर्थेन सलिलं तथैव सलिलाञ्जलिम् । मातामहेभ्यस्तेनैव पिण्डांस्तीर्थेन निर्वपेत् । दक्षिणाग्रेषु दर्भेषु पुष्पधूपादिपूजिताम् ॥ १४.३४ ॥
પિતૃતીથૅથી જળ અર્પણ કરવું અને તેવી જ રીતે અંજલિ-જળ પણ નિવેદન કરવું. એ જ તીથૅવિધિથી માતામહોને પિંડ દક્ષિણાગ્ર દર્ભ પર સ્થાપી, પુષ્પ-ધૂપ આદિથી પૂજન કરવું.
Verse 35
स्वपित्रे प्रथमं पिण्डं दद्यादुच्छिष्टसन्निधौ । पितामहाय चैवान्यं तत्पित्रे च तथापरम् ॥ १४.३५ ॥
ઉચ્છિષ્ટની સન્નિધિમાં પ્રથમ પિંડ પોતાના પિતાને આપવો. બીજો પિંડ પિતામહને અને ત્રીજો તેમના પિતાને (પ્રપિતામહને) તેવી જ રીતે આપવો.
Verse 36
दर्भमूले लेपभुजः प्रीणयेल्लेपघर्षणात् । पिण्डे मातामहे तद्वद्गन्धमाल्यादिसंयुतैः ॥ १४.३६ ॥
દર્ભના મૂળમાં લેપભોજી સત્તાઓને લેપને હળવે ઘસીને તૃપ્ત કરવી. તેમજ માતામહના પિંડને પણ ગંધ, માળા વગેરે સાથે યુક્ત કરીને અર્પણ કરવો.
Verse 37
पूजयित्वा द्विजाग्र्याणां दद्यादाचमनं बुधः । पैत्रेभ्यः प्रथमं भक्त्या तन्मनस्को द्विजेश्वर ॥ १४.३७ ॥
શ્રેષ્ઠ દ્વિજોને પૂજીને બુદ્ધિમાન પુરુષે આચમન માટેનું જળ અર્પણ કરવું. હે દ્વિજેશ્વર, પ્રથમ ભક્તિ અને એકાગ્ર ચિત્તથી પિતૃગણોને અર્પણ કરવું.
Verse 38
सुस्वधेत्याशिषा युक्तां दद्याच्छक्त्या च दक्षिणाम् । दत्त्वा च दक्षिणां तेभ्यो वाचयेद्वैश्वदेविकान् । प्रीयन्तामिति ये विश्वे देवास्तेन इतीरयेत् ॥ १४.३८ ॥
“સુ-સ્વધા” એવા આશીર્વાદ સાથે પોતાની શક્તિ મુજબ દક્ષિણા આપવી. અને તેમને દક્ષિણા આપ્યા પછી વૈશ્વદેવિક મંત્રોનું પાઠ કરાવી કહેવું—“આથી વિશ્વે દેવો પ્રસન્ન થાઓ.”
Verse 39
तथेति चोक्ते तैर्विप्रैः प्रार्थनीयास्तथाशिषः । पश्चाद्विसर्जयेद्देवान् पूर्वं पैत्रान्महामते ॥ १४.३९ ॥
જ્યારે તે વિપ્રોએ “તથાસ્તુ” કહ્યું, ત્યારે તેમ જ આશીર્વાદ માગવા. ત્યારબાદ, હે મહામતે, દેવતાઓનું વિસર્જન કરવું—પ્રથમ પિતૃગણોનું.
Verse 40
मातामहानामप्येवं सह देवैः क्रमः स्मृतः । भोजने च स्वशक्त्या च दाने तद्वद्विसर्जने । आपादशौचनात् पूर्वं कुर्यादेव द्विजन्मसु ॥ १४.४० ॥
આ જ રીતે દેવતાઓ સાથે માતામહો માટે પણ ક્રમ સ્મૃત થયો છે. ભોજન કરાવવામાં અને દાનમાં પોતાની શક્તિ મુજબ, તેમજ વિસર્જનમાં પણ; પગ ધોવા પહેલાં આ વિધિ દ્વિજોમાં કરવી.
Verse 41
जानन्तं प्रथमं पित्र्यं तथा मातामहेषु च । विसर्जयेत् प्रीतिवचः सम्मान्याभ्यर्थितांस्ततः । निवर्त्तेताभ्यनुज्ञात आद्वारान्तमनुव्रजेत् ॥ १४.४१ ॥
પ્રથમ જાણકાર પિતૃપક્ષીયોને અને તેમ જ માતામહપક્ષીયોને પણ પ્રિય વચનો અને સન્માન સાથે વિસર્જિત કરવું. ત્યારબાદ આદરપૂર્વક વિનંતી કરીને, અનુમતિ મળ્યા પછી પાછા ફરવું અને દ્વારની સીમા સુધી સાથ આપવું.
Verse 42
ततस्तु वैश्वदेवाख्यां कुर्यान्नित्यक्रियां ततः । भुञ्जीयाच्च समं पूज्य भृत्यबान्धुभिरात्मना ॥ १४.४२ ॥
ત્યારબાદ ‘વૈશ્વદેવ’ નામની નિત્યક્રિયા કરવી. પછી પૂજ્યજનનો યથોચિત સત્કાર કરીને, પોતાના સેવકો અને બંધુઓ સાથે મળીને સમભાવે ભોજન કરવું.
Verse 43
एवं श्राद्धं बुधः कुर्यात् पितृयं मातामहं तथा । श्राद्धैराप्यायिता दद्युः सर्वान् कामान् पितामहाः ॥ १४.४३ ॥
આ રીતે બુદ્ધિમાન વ્યક્તિ પિતૃય શ્રાદ્ધ તથા તેમ જ માતામહો માટેનું શ્રાદ્ધ પણ કરવું. શ્રાદ્ધથી તૃપ્ત થયેલા પિતામહો સર્વ ઇચ્છિત કામનાઓ આપે છે.
Verse 44
त्रीणि श्राद्धे पवित्राणि दौहित्रः कुतपस्तिलाः । रजतस्य तथा दानं तथा संदर्शनादिकम् ॥ १४.४४ ॥
શ્રાદ્ધમાં ત્રણ વસ્તુઓ પવિત્ર કહેવાય છે—દૌહિત્ર (પુત્રીનો પુત્ર), કુતપ (ઊનનું વસ્ત્ર/આસન) અને તલ. તેમ જ ચાંદીનું દાન તથા ‘સંદર્શન’ વગેરે કર્મો પણ પુણ્યકારક કહેવાય છે.
Verse 45
वर्ज्यस्तु कुर्वता श्राद्धं क्रोधोऽध्वगमनं त्वरा । भोक्तुरप्यत्र विप्रेन्द्र त्रयमेतन्न संशयः ॥ १४.४५ ॥
શ્રાદ્ધ કરનારએ ક્રોધ, મુસાફરી માટે નીકળવું અને ઉતાવળ—આ ત્રણેય ટાળવા. હે વિપ્રેન્દ્ર, ભોજન ગ્રહણ કરનાર માટે પણ અહીં આ ત્રણેય વર્જ્ય છે; તેમાં સંશય નથી.
Verse 46
विश्वेदेवाः सपितरस्तथा मातामहाः द्विज । कुलं चाप्यायते पुंसां सर्वं श्राद्धं प्रकुर्वताम् ॥ १४.४६ ॥
હે દ્વિજ, શ્રાદ્ધ કરવાથી વિશ્વેદેવો, પિતૃગણ તથા માતામહો તૃપ્ત થાય છે; અને જે પુરુષો વિધિપૂર્વક સર્વ શ્રાદ્ધ કરે છે, તેમનું સમગ્ર કુળ પોષાઈને સમૃદ્ધ થાય છે.
Verse 47
सोमाधारः पितृगणो योगाधारश्च चन्द्रमाः । श्राद्धं योगिनियुक्तं तु तस्मद्विप्रेन्द्र शस्यते ॥ १४.४७ ॥
પિતૃગણનો આધાર સોમ છે અને યોગોનો આધાર ચંદ્ર છે. તેથી, હે વિપ્રેન્દ્ર, યોગ્ય યોગ સાથે કરેલું શ્રાદ્ધ પ્રશંસનીય છે.
Verse 48
सहस्रस्यापि विप्राणां योगी चेत् पुरतः स्थितः । सर्वान् भोक्तॄंस्तारयति यजमानं तथा द्विज ॥ १४.४८ ॥
હજાર વિપ્રોમાં પણ જો આગળ એક યોગી હાજર હોય, તો તે ભોજન કરનાર સૌને અને યજમાનને પણ, હે દ્વિજ, તારણ આપે છે.
Verse 49
मह्यं सनत्कुमारेण पूर्वकल्पे द्विजोत्तम । कथितं वायुना चापि देवानां शम्भुना तथा ॥ १४.४९ ॥
હે દ્વિજોત્તમ, પૂર્વકલ્પમાં સનત્કુમારે મને આ કહ્યું હતું; વાયુએ પણ અને દેવોમાં શંભુએ પણ તેમ જ વર્ણવ્યું હતું.
Verse 50
इयं सर्वपुराणेषु सामान्यापैत्रिकी क्रिया । एतत् क्रमात् कर्मकाण्डं ज्ञात्वा मुच्येत बन्धनात् ॥ १४.५१ ॥
આ સર્વ પુરાણોમાં વર્ણવેલી સામાન્ય પિતૃક ક્રિયા છે. કર્મકાંડની આ વિધિને ક્રમથી જાણી મનુષ્ય બંધનથી મુક્ત થઈ શકે છે.
Verse 51
एतदाश्रित्य निर्वाणं ऋषयः संशितव्रताः । प्राप्ता गौरमुखेदानीं त्वमप्येवं परो भव ॥ १४.५२ ॥
આનો આશ્રય લઈને દૃઢવ્રત ઋષિઓએ નિર્વાણ (મોક્ષ) પ્રાપ્ત કર્યો છે. હવે, હે ગૌરમુખ, તું પણ એમ જ પરમ પદને પ્રાપ્ત કર.
Verse 52
इति ते कथितं भक्त्या पृच्छतो द्विजसत्तम । पितॄन्यष्ट्वा हरिं ध्यायेद्यस्तस्य किमतः परम् । न तस्मात् परतः पित्र्यं तन्त्रमस्तीति निश्चयः ॥ १४.५३ ॥
હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ! તું ભક્તિપૂર્વક પૂછ્યો તેથી મેં આ કહ્યુ. પિતૃઓનું વિધિવત્ યજન કરીને જે હરિનું ધ્યાન કરે, તેના માટે તેનાથી પર શું હોઈ શકે? નિશ્ચય છે કે આથી શ્રેષ્ઠ પિતૃ-તંત્ર નથી.
Verse 53
धरण्युवाच ॥
ધરણી (પૃથ્વી) બોલી:
Frequently Asked Questions
The text frames śrāddha as a disciplined social-ethical technology: it instructs careful selection of recipients, controlled speech and demeanor during feeding, and mandatory hospitality to an arriving atithi. The internal logic links moral conduct (non-anger, non-haste, respectful hosting) to ritual efficacy, presenting orderly reciprocity among household, community specialists, and ancestral memory as the stabilizing principle.
A relative timing marker is specified: on the prathama ahan (the first day), the officiant should invite eminent Brāhmaṇas. Beyond this, the chapter emphasizes kāla in the sense of the proper ritual moment (śrāddha-kāla) and sequence (krama), but it does not name specific tithis, pakṣas, months, or seasons.
Environmental stewardship appears implicitly through terrestrial handling of offerings: food is respectfully placed on the bhūmi at prescribed moments, and piṇḍas are deposited on darbha with controlled water-libations (pitṛtīrtha). Read as ecological ethics, the chapter models regulated interaction with land—minimizing disorder (rakṣas-expelling recitations, purity rules) and treating the ground as an active ritual surface whose integrity supports social continuity.
The chapter cites a didactic transmission chain rather than royal genealogy: Sanatkumāra is named as an earlier source, alongside Śambhu (Śiva) and Vāyu as transmitters of the teaching; later it references Śakti’s son (commonly identifiable as Parāśara in Purāṇic contexts) and Maitreya as part of the relay. These references situate the rite within a pan-Purāṇic scholastic lineage of sages and deity-linked authorities.