Adhyaya 138: The Episode of the Khañjarīṭa Bird (and the Saukarava Tīrtha’s Merit)
Khañjarīṭopākhyānam
Tīrtha-māhātmya (Pilgrimage-Ethics) and Ritual-Instruction framed as ecological-terrestrial ethics
આ અધ્યાયમાં પૃથિવી વરાહને પૂછે છે—સૌકરવ ક્ષેત્રનો પ્રભાવ શું છે, ‘અકામમૃત્યુ’ (અનિચ્છિત મૃત્યુ) છતાં માનવજન્મ કેવી રીતે મળે છે, તેમજ ભક્તિપૂર્વક કરેલા ગાન, વાદ્ય, નૃત્ય, જાગરણ-નિયમ, અને દાન (અન્ન, જળ, ગાય વગેરે)નું ફળ શું; ઉપરાંત સફાઈ, લેપન, સુગંધ, પુષ્પ, ધૂપ, દીપ અને નૈવેદ્ય અર્પણનો પરિણામ શું. વરાહ ખંજરીટ પક્ષીની કથા દ્વારા ઉત્તર આપે છે: અજીર્ણથી પક્ષી મરે છે, આદિત્ય/સૂર્ય-તીર્થ પર ગંગામાં ફેંકાય છે, અને પછી ધનવાન વૈશ્યકુળમાં વિષ્ણુભક્ત પુત્રરૂપે જન્મે છે. તે બાળક કુટુંબને સૌકરવ યાત્રા માટે પ્રેરિત કરે છે અને સંસારની અસ્થિરતા (જન્મોજન્મે અનેક માતા-પિતા અને સંતાન) સમજાવે છે. કુટુંબ સૌકરવ પહોંચીને ખાસ કરીને ગોદાન સહિત મહાદાન કરે છે, પ્રિય દ્વાદશી આસપાસ વ્રત-નિયમ પાળે છે, અને ક્ષેત્રપ્રભાવથી મુક્તિ તથા શ્વેતદ્વીપપ્રાપ્તિ મેળવે છે—આ દાનધર્મ, સંયમ અને તીર્થનીતિનું આદર્શ રૂપે દર્શાવવામાં આવ્યું છે।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 138
Verse 1
अथ खंजरिटोपाख्यानम् ॥ सूत उवाच ॥ एतत्पुण्यतमं श्रुत्वा रम्ये सौकरवे तदा ॥ गुणस्तवं च माहात्म्यं जात्यानां परिवर्तनम्
હવે ‘ખંજરિટ’ નામનું ઉપાખ્યાન. સૂત બોલ્યા—ત્યારે રમ્ય સૌકરવમાં આ પરમ પુણ્યતમ કથા સાંભળી, ગુણસ્તવન, માહાત્મ્ય અને જાતિઓના પરિવર્તનનું વર્ણન પણ (તેમણે) સાંભળ્યું।
Verse 2
इति खञ्जरीटोपाख्यानं समाप्तम्।
આ રીતે ‘ખંજરિટોપાખ્યાન’ સમાપ્ત થયું।
Verse 3
ततः कमलपत्राक्षी सर्वधर्मविदां वरा ॥ विस्मयं परमं गत्वा निर्वृत्तेनान्तरात्मना।
ત્યારે કમળપત્રાક્ષી, સર્વ ધર્મ જાણનારાઓમાં શ્રેષ્ઠા, પરમ વિસ્મયને પામી પોતાના અંતરાત્મામાં શાંત અને તૃપ્ત થઈ ગઈ।
Verse 4
पुनः पप्रच्छ तं देवं विस्मयाविष्टमानसा ॥ अहो तीर्थस्य माहात्म्यं क्षेत्रे सौकरवे तव।
પછી વિસ્મયથી ભરેલા મનથી તેણીએ તે દેવને પૂછ્યું—“અહો! તમારા સૌકારવ ક્ષેત્રમાં આ તીર્થનું માહાત્મ્ય કેટલું મહાન છે!”
Verse 5
अकामान्म्रियमाणस्य मानुषत्वमजायत ॥ किं वान्यद्वृत्तमाख्याहि क्षेत्रे सौकरवेऽमले।
“ઇચ્છાવિહિન રીતે મરનારને ફરી માનવ જન્મ કેવી રીતે થયો? અને તે નિર્મળ સૌકારવ ક્ષેત્રમાં બીજું શું વૃત્તાંત બન્યું—કૃપા કરીને કહો.”
Verse 6
नृत्यतः कि भवेत्पुण्यं जाग्रतो वा फलं नु किम् ॥ गोदातुरन्नदातुर्वा जलदातुस्तु किं फलम्।
“નૃત્ય કરનારને શું પુણ્ય થાય છે? અથવા જાગરણ કરનારને કયો ફળ મળે છે? ગોદાન, અન્નદાન અને જલદાન કરનારને શું ફળ પ્રાપ્ત થાય છે?”
Verse 7
सम्मार्जने लेपने वा गन्धपुष्पादिदानतः ॥ धूपदीपादिनैवेद्यैः किं फलं समुदीरितम्।
“સફાઈ (સંમાર્જન) અને લેપન જેવી સેવામાંથી, અથવા સુગંધ, પુષ્પ વગેરેના દાનથી; તેમજ ધૂપ, દીપ અને નૈવેદ્ય વગેરે અર્પણથી—કયો ફળ જણાવાયું છે?”
Verse 8
अन्येन कर्मणा चैव जपयज्ञादिना अथवा ॥ कां गतिं प्रतिपद्यन्ते ये शुद्धमनसो जनाः।
અને અન્ય કર્મોથી પણ—જપ, યજ્ઞ વગેરે દ્વારા કે અન્ય રીતે—શુદ્ધ મનવાળા લોકો કઈ ગતિને પ્રાપ્ત કરે છે?
Verse 9
शृण्वन्त्या मे महज्जातं चित्ते कौतूहलं परम् ॥ गायमानस्य किं पुण्यं वाद्यमानस्य किं फलम्।
સાંભળતાં સાંભળતાં મારા ચિત્તમાં મહાન અને પરમ કૌતૂહલ ઊપજ્યું છે—ગાવનારનું શું પુણ્ય અને વાદ્ય વગાડનારનું શું ફળ?
Verse 10
तव भक्तसुखार्याय तद्भवान्वक्तुमर्हति ॥ ततो मह्या वचः श्रुत्वा सर्वदेवमयो हरिः।
તમારા ભક્તોના સુખ-હિત માટે આ વાત કહેવા તમે યોગ્ય છો. ત્યારબાદ મારા વચન સાંભળી, સર્વદેવમય હરિએ ઉત્તર આપ્યો.
Verse 11
सर्वं ते कथयिष्यामि पुण्यकर्म सुखावहम् ॥ तस्मिन्सौकरवे पक्षी खञ्जरीटस्तु कीटकान्।
હું તને બધું કહેશ—સુખ આપનાર પુણ્યકર્મ. તે સૌકરવ પ્રદેશમાં ખઞ્જરીટ નામનો પક્ષી (કીટકો વિષે)…
Verse 12
बहून् भुक्त्वा हि वसुधे अजीर्णभृशपीडितः ॥ मरणं समनुप्राप्तः पतितः स्वेन कर्मणा
હે વસુધા, બહુ ખાઈને તે અજીર્ણથી અત્યંત પીડિત થયો; પછી પોતાના કર્મના કારણે તે સ્થિતિમાં પડીને મૃત્યુને પામ્યો.
Verse 13
सम्प्राप्तास्तत्र वै बालाः क्रीडन्तस्तं मृतं खगम् ॥ ग्रहीष्याम इति प्रोच्य धावन्तस्तत्र तत्र ह
ત્યાં રમતાં રમતાં કેટલાક બાળકો આવી પહોંચ્યા. તે મરેલા પક્ષીને જોઈને “અમે તેને પકડી લઈશું” એમ કહી અહીં-ત્યાં દોડ્યા।
Verse 14
ममायं वै ममायं वै जिघृक्षन्तः परस्परम् ॥ सङ्घर्षात्कलहं चक्रुर्भृशं क्रीडनकोत्सुकाः
“આ મારું—આ મારું,” એમ કહી તેઓ એકબીજાથી તેને છીનવવા લાગ્યા; ધક્કામુક્કીથી, રમતમાં અત્યંત ઉત્સુક થઈ, ભારે ઝઘડો કર્યો।
Verse 15
तत एको गृहीत्वैनं गङ्गाम्भसि समाक्षिपत् ॥ युष्माकमेव भवतु नानेनास्मत्प्रयोजनम्
પછી તેમામાંથી એકે તેને લઈને ગંગાના જળમાં ફેંકી દીધું અને કહ્યું—“આ તમારું જ રહે; અમને તેનો કોઈ ઉપયોગ નથી।”
Verse 16
एवं स खञ्जरीटो हि गङ्गातोयात्ततस्तदा ॥ आदित्यतीर्थसंक्लिन्नशरीरः स वसुन्धरे
આ રીતે તે ખંજરીટ પક્ષી તે જ સમયે ગંગાજળથી (સ્પર્શ પામી), આદિત્ય-તીર્થના સંસર્ગથી તેનું શરીર ભીનું થયું—હે વસુંધરા, કથા આગળ વધે છે।
Verse 17
वैश्यस्य तु गृहे जातो ह्यनेकक्रतুযाजिनः ॥ धनरत्नसमृद्धे तु रूपवान् गुणवान् शुचिः
તે એક વૈશ્યના ઘરમાં જન્મ્યો—જેણે અનેક યજ્ઞો કર્યા હતા. ધન અને રત્નોથી સમૃદ્ધ તે ગૃહમાં તે રૂપવાન, ગુણવાન અને શુચિ હતો।
Verse 18
विबुद्धश्च पवित्रश्च मद्भक्तश्च वसुन्धरे ॥ जातस्य तस्य वर्षाणि जग्मुर्द्वादश सुव्रते
હે વસુંધરે, તે બુદ્ધિમાન, પવિત્ર અને મારો ભક્ત હતો; હે સુવ્રતે, એમ જન્મેલા તેના બાર વર્ષ વીતી ગયા.
Verse 19
कदाचिदुपविष्टौ तौ दृष्ट्वा बालो गुणान्वितः ॥ मातरं पितरं चोभौ हर्षेण महतान्वितौ
એક વખત તેઓ બંને બેઠેલા હતા તે જોઈ, ગુણોથી યુક્ત તે બાળકે મહાન હર્ષથી પોતાની માતા અને પિતા બંનેને જોયા.
Verse 20
न चाहं वारणीयो वै पित्रा मात्रा कथंचन ॥ सत्यं शपामि गुरुणा यथा ननु कृतं भवेत्
અને પિતા કે માતા મને કોઈ રીતે રોકી શકશે નહીં; ગુરુને સાક્ષી રાખીને હું સત્યની શપથ લઉં છું કે આ નિશ્ચયે કરવામાં આવશે.
Verse 21
पुत्रस्य वचनं श्रुत्वा दम्पती तौ मुदान्वितौ ॥ ऊचतुस् तं प्रियं वाक्यं बालं कमललोचनम्
પુત્રના વચન સાંભળી તે દંપતી આનંદથી ભરાઈ ગયા અને કમળનેત્ર બાળને પ્રેમભર્યા શબ્દો કહ્યા.
Verse 22
यद्यत्त्वं वक्ष्यसे वत्स यद्यत्ते हृदि वर्तते ॥ सर्वं तत्तत्करिष्यावो विस्रब्धं वद साम्प्रतम् ॥
વત્સ, તું જે જે કહેશ, તારા હૃદયમાં જે જે છે, તે બધું અમે કરીશું; હવે નિર્ભય થઈને વિશ્વાસથી બોલ.
Verse 23
त्रिंशत्सहस्रं गावो हि सर्वाश्च शुभदोहनाḥ ॥ यद्यत्र रोचते पुत्र देहि त्वमविचारितम् ॥
નિશ્ચયે ત્રીસ હજાર ગાયો છે, બધી શુભ દૂધ આપનારી. આ વિષયમાં જે તને ગમે, પુત્ર, નિઃસંકોચે આપી દે.
Verse 24
पुनरन्यत्प्रवक्ष्यामि आवयोः पुत्र कारणात् ॥ वाणिज्यं नः स्मृतं कर्म तत्ते पुत्र यदीप्सितम् ॥
ફરી એક વાત કહું છું, આપણા હિત માટે, પુત્ર. વાણિજ્યને જ આપણું સ્મૃત કર્મ માનવામાં આવ્યું છે; જો એ જ તને ઇચ્છિત હોય, પુત્ર.
Verse 25
तत्कुरुष्व यथान्यायं मित्रेभ्यो दीयतां धनम् ॥ धनधान्यानि रत्नानि देहि पुत्र अवारितः ॥
તો તે ન્યાય મુજબ કર; મિત્રોને ધન આપવું. ધન, ધાન્ય અને રત્નો, પુત્ર, નિરોધ વિના આપી દે.
Verse 26
कन्या वै रमणीयाश्च सजातीयाः कुलोद्भवाः ॥ आनयिष्याव भद्रं ते उद्वाहेन क्रमेण ते ॥
રમણીય કન્યાઓ—સજાતીય અને સુકુલમાં જન્મેલી—અમે તારા માટે લાવીશું. તારો કલ્યાણ થાઓ; ક્રમે કરીને તારો વિવાહ ગોઠવશું.
Verse 27
यदीच्छसि पुनश्चान्यद्यज्ञैर्यष्टुं सुपुत्रक ॥ विधिना पूर्वदृष्टेन वैश्याः येन यजन्ति च ॥
અને જો તું ફરી કંઈ બીજું ઇચ્છે, સુપુત્ર—તો યજ્ઞોથી યજન કર, પૂર્વનિર્ધારિત વિધાન મુજબ, જેમ વૈશ્યો પણ યજન કરે છે.
Verse 28
अष्टौ सम्पूर्णधुर्याणां हलानां तावतां शतम् ॥ वैश्यकर्म समादाय किं पुनः प्राप्तुमिच्छसि ॥
આઠ સંપૂર્ણ રીતે જોડાયેલા હળ-યુગલ અને તેવા જ સો હળ—વૈશ્યનું કર્મ સ્વીકારીને પછી તું વધુ શું મેળવવા ઇચ્છે છે?
Verse 29
पितृमातृ वचः श्रुत्वा स बालो धर्मसंयुतः ॥ चरणावुपसंगृह्य पितरौ पुनरब्रवीत् ॥
પિતા-માતાના વચન સાંભળી ધર્મયુક્ત તે બાળક તેમના ચરણ પકડી પ્રણામ કરીને ફરી માતા-પિતાને બોલ્યો.
Verse 30
गोप्रदाने न मे कार्यं मित्रं वापि न चिन्तितम् ॥ कन्यालाभे न चेच्छास्ति न च यज्ञफले तथा ॥
મને ગોદાનની જરૂર નથી, મિત્રોની પણ મેં ઇચ્છા કરી નથી. કન્યાલાભની ઇચ્છા નથી, તેમજ યજ્ઞફળની પણ નથી.
Verse 31
नाहं वाणिज्यमिच्छामि कृषिगोरक्षमेव च ॥ न च सर्वातिथित्वं वा मम चित्ते प्रसज्जति ॥
મને વેપાર નથી જોઈએ, ખેતી અને ગોરક્ષા પણ નહીં. અને સર્વના અતિથિ-સત્કારની ભૂમિકા પણ મારા ચિત્તમાં ચોંટતી નથી.
Verse 32
एकं मे परमं चिन्त्यं यन्ममेच्छा तपोधृतौ ॥ चिन्ता नारायणक्षेत्रं गाढं सौकरवं प्रति ॥
મારા મનમાં એક જ પરમ વિચાર છે—તપોધૃતિમાં સ્થિર એવી ઇચ્છા મારી અંદર ઉદ્ભવી છે. મારી ચિંતા નારાયણ-ક્ષેત્ર પર, સૌકરવ તરફ, ગાઢ રીતે સ્થિર છે.
Verse 33
अथ द्वादश वर्षाणि तव जातस्य पुत्रक ॥ किमिदं चिन्तितं वत्स त्वया नारायणाश्रयम् ॥
હવે, વત્સ—તારા જન્મને માત્ર બાર વર્ષ થયા છે. નારાયણનો આશ્રય લઈને તું આ કેવો નિશ્ચય કર્યો છે?
Verse 34
चिन्तयिष्यति भद्रं ते यदा तत्प्राप्नुया वयः ॥ अद्यापि भोजनं गृह्य धावमानास्मि पृष्ठतः ॥
તારું કલ્યાણ થાઓ; જ્યારે તું તે વયે પહોંચશે ત્યારે આ વિષે વિચારશે. આજેય હું ભોજન લઈને તારા પાછળ દોડું છું.
Verse 35
किमिदं चिन्तितं वत्स गमने सौकरं प्रति ॥ अद्यापि मत्स्तनौ धन्यौ प्रसृतौ हि दिवानिशम् ॥
વત્સ, સૌકર તરફ જવાનો આ કેવો સંકલ્પ છે? હજી પણ મારા સ્તન ધન્ય છે; દિવસ-રાત દૂધ વહે છે.
Verse 36
ततः पुत्रवचः श्रुत्वा मम कर्मपरायणौ ॥ करुणं परिदेवन्तौ रुदन्तौ तावुभौ तथा ॥
પછી પુત્રના વચન સાંભળી, કર્તવ્યપરાયણ તે બંને માતા-પિતા કરુણ વિલાપ કરતાં કરતાં રડી પડ્યા.
Verse 37
पुत्र त्वत्स्पर्शनाशायाः किमेतच्चिन्तितं त्वया ॥ रात्रौ सुप्तोऽसि वत्स त्वं शय्यासु परिवर्तितः ॥
પુત્ર, તને સ્પર્શ કરવાની આશામાં જ મારું જીવન છે—તું આ કેમ વિચાર્યું? વત્સ, રાત્રે તું સૂઈ જાય છે અને શય્યામાં પલટાતો રહે છે.
Verse 38
अपराधो न विद्येत पुत्र क्षेत्रगृहेष्वपि ॥ न वा स्वजनभृत्याद्यैः परुषं ते प्रभाषितम् ॥
પુત્ર, ખેતરમાં કે ઘરમાં પણ કોઈ અપરાધ દેખાતો નથી; અને સ્વજન, સેવક વગેરે કોઈએ પણ તને કઠોર વચન કહ્યું નથી।
Verse 39
रुष्टेन वापि भीषायै गृह्यते चैव यष्टिका ॥ पुत्रहर्तुं न पश्येहं तव निर्वेदकारणम् ॥
ક્રોધમાં કે ડરાવવા માટે ક્યારેક લાકડી હાથમાં લેવાય; પરંતુ પુત્ર, અહીં તારા નિર્વેદ/વૈરાગ્યનું કોઈ કારણ મને દેખાતું નથી।
Verse 40
इति मातुर्वचः श्रुत्वा स वैश्यकुलनन्दनः ॥ उवाच मधुरं वाक्यं जननीं संशितव्रतः ॥
માતાના વચન સાંભળી, વૈશ્યકુલનો તે આનંદ—વ્રતમાં દૃઢ—પોતાની જનનીને મધુર વચન બોલ્યો।
Verse 41
उषितोऽस्मि तदङ्गेषु गर्भस्थः कुक्षिसंभवः ॥ क्रीडतोऽस्मि यथान्यायं तवोत्सङ्गे यशस्विनि ॥
યશસ્વિની માતા, હું ગર્ભસ્થ રહી તારા અંગોમાં વસ્યો, તારા ઉદરથી જન્મ્યો; અને તારી ગોદમાં યોગ્ય રીતે રમ્યો।
Verse 42
स्तनौ ह्येतौ मया पीतौ ललितेन विजृम्भितौ ॥ अङ्गं तव समारुह्य पांसुभिर्गुण्ठिता तनुः
આ બે સ્તનો મેં પાન કર્યા; લલિત રીતે હું વધ્યો અને વિકસ્યો. તારા શરીર પર ચઢીને મારી દેહ ધૂળથી ઢંકાઈ જતી।
Verse 43
अम्ब त्वं मयि कारुण्यं कुरुष्व खलु शोचितम् ॥ मुञ्च पुत्रकृतं शोकं त्यज मातरनिन्दिते
મા, મારા પર કરુણા કર—આ શોક ખરેખર શોકનીય છે. પુત્રથી થયેલ દુઃખ છોડ; હે નિર્દોષ માતા, તેને ત્યજી દે।
Verse 44
आयान्ति च पुनर्यान्ति गता गच्छन्ति चापरे ॥ दृश्यते च पुनर्नष्टो न दृश्येत पुनः क्वचित्
કેટલાક આવે છે અને ફરી જાય છે; કેટલાક ગયા પછી બીજે ક્યાંક આગળ વધે છે. અને જે અદૃશ્ય થયો છે, તે ફરી દેખાઈ પણ શકે—અથવા ફરી ક્યાંય દેખાય નહીં।
Verse 45
कुतो जातः क्व सम्बद्धः कस्य माता पिताथवा ॥ इमां योनिमनुप्राप्तो घोरे संसारसागरे
માણસ ક્યાંથી જન્મે છે, ક્યાં તેનો સંબંધ, તેની માતા કે પિતા કોણ? આ યોનિમાં આવી તે ભયંકર સંસાર-સાગરમાં વહેતો જાય છે।
Verse 46
मातापितृसहस्राणि पुत्रदारशतानि च ॥ जन्मजन्मनि वर्तन्ते कस्य ते कस्य वा वयम्
જન્મે જન્મે હજારો માતા-પિતા અને સૈકડો પુત્રો તથા પત્ની/પતિ થાય છે. તેઓ કોના છે—અને આપણે ખરેખર કોના છીએ?
Verse 47
अहो बत महद्गुह्यं किमेतत्तात कथ्यताम् ॥ एतद्वचनमाकर्ण्य स वैश्यकुलबालकः
અહો! આ તો મહાન ગુહ્ય રહસ્ય છે—પ્રિય, આ શું છે? કૃપા કરીને કહો. આ વચન સાંભળી તે વૈશ્યકુલનો બાળક…
Verse 48
उवाच मधुरं वाक्यं जननीं पितरं तथा ॥ यदि श्रुतेन वः कार्यं गुह्यस्य परिनिश्चयात्
તેણે માતા અને પિતાને મધુર વચન કહ્યાં— “જો તમને શ્રવણ દ્વારા કંઈ સમજવાની જરૂર હોય, તો આ ગુહ્ય રહસ્યનો નિશ્ચિત નિષ્કર્ષ જાણી લો।”
Verse 49
तत्पृच्छ्यतां भवद्भ्यां हि गुह्यं सौकरवं प्रति ॥ तत्राहं कथयिष्यामि स्वस्य गुह्यं महौजसम्
“તો તમે બંને સૌકરવ સંબંધિત ગુહ્ય વિષય પૂછો; ત્યાં હું મારા મહાપ્રભાવશાળી સ્વ-ગુહ્ય રહસ્યનું વર્ણન કરીશ।”
Verse 50
सूर्यतीर्थं समासाद्य यत्तात परिपृच्छसि ॥ बाढमित्येव पुत्रं तौ दम्पती प्रोचतुश्च तम्
“સૂર્યતીર્થને પ્રાપ્ત કરીને, હે પુત્ર, તું જે પૂછવા ઇચ્છે છે તે પૂછ.” ત્યારે તે દંપતીએ પુત્રને “બાઢમ્” કહીને સંબોધ્યો।
Verse 51
गमने कृतसंकल्पौ ततः सौकरवं प्रति ॥ सर्वद्रव्यसमायुक्तौ गतौ सौकरवं प्रति
પ્રવાસનો સંકલ્પ કરીને તેઓ પછી સૌકરવ તરફ નીકળ્યા. સર્વ આવશ્યક સામગ્રી સાથે તેઓ સૌકરવ તરફ ગયા.
Verse 52
गतः स पद्मपत्राक्ष आभीराणां जनेश्वरः ॥ गावो विंशसहस्राणि प्रेषयत्यग्रतो द्रुतम्
પદ્મપત્ર સમાન નેત્રો ધરાવતો, આભીરોના જનાધિપતિ, પ્રસ્થાન કર્યો. તેણે વીસ હજાર ગાયો ઝડપથી આગળ મોકલી દીધી.
Verse 53
अग्रे सर्वास्ताः प्रययुर्द्रव्येण च समायुताः ॥ यच्च किंचिद्गृहे वास्टि कृतं नारायणं प्रति
તેઓ સર્વે દ્રવ્યસહિત આગળ ગયા; અને ઘરમાં જે કંઈ હતું તે સર્વ નારાયણને અર્પણરૂપે સમર્પિત કરવામાં આવ્યું।
Verse 54
ततः पूर्वार्द्धयामेन माघमासे त्रयोदशी ॥ सर्वं स्वजनमामन्त्र्य सम्बद्धं च यथाविधि
પછી માઘ માસની ત્રયોદશીએ, પ્રહરના પૂર્વાર્ધમાં, પોતાના સર્વ સ્વજનોને આમંત્રિત કરીને અને સર્વ વ્યવસ્થા વિધિ મુજબ ગોઠવીને,
Verse 55
मुहूर्त्तेन च तेनैव गमनं कुरुते ततः ॥ स्नात्वा च कृतशौचास्ते नारायणमुदावहाः
પછી એ જ મુહૂર્તમાં તેણે પ્રસ્થાન કર્યું; અને સ્નાન કરીને શુદ્ધ થયેલા તેઓ નારાયણનું આવાહન કરવા લાગ્યા।
Verse 56
स्नाताः सन्तर्प्य च पितॄन्मम वस्त्रविभूषिताः ॥ गावो विंशतिसाहस्रा याः पूर्वमुपकल्पिताः
સ્નાન કરીને, પિતૃઓને તર્પણ કરીને, અને વસ્ત્રોથી વિભૂષિત થઈ, અગાઉથી તૈયાર કરેલી વીસ હજાર ગાયો (ત્યાં) લાવવામાં આવી।
Verse 57
तत्र भङ्गुरसो नाम मम कर्मपरायणः ॥ तेनैव ता गृहीता वै विधिदृष्टेन कर्मणा
ત્યાં ભંગુરસ નામનો, મારા કાર્યમાં પરાયણ, તેણે જ વિધિસંમત ક્રિયા દ્વારા તે ગાયો સ્વીકારી લીધી।
Verse 58
ततः स प्रददौ तस्य विंशा गावो महाधनाः ॥ मङ्गल्याश्च पवित्राश्च सर्वाश्च वरदोहनाḥ
પછી તેણે તેને વીસ ગાયો આપી—મહાધનવાળી, મંગલકારી અને પવિત્ર; બધી જ ઉત્તમ દૂધ આપનારી હતી।
Verse 59
प्रददौ धनरत्नानि नित्यमेव दिने दिने ॥ मोदते सह पुत्रेण भार्यया स्वजनेन च
તે દરરોજ સતત ધન અને રત્નો આપતો રહ્યો; અને પુત્ર, પત્ની તથા સ્વજનો સાથે આનંદથી વસતો રહ્યો।
Verse 60
एवं तु वसतस्तस्य वर्षाकाल उपागतः ॥ प्रावृडुपस्थिता तत्र सर्वसस्यप्रवर्द्धिनी
આ રીતે ત્યાં વસતા વસતા વર્ષાકાળ આવી પહોંચ્યો; પ્રાવૃટ ઋતુ ઉપસ્થિત થઈ, જે સર્વ પાકોની વૃદ્ધિ કરનાર છે।
Verse 61
पुष्पितानि कदम्बानि कुटजार्ज्जुनकानि च ॥ एवं दुःखमनुप्राप्ता स्त्रियो या रहिताः प्रियैः
કદંબ, કુટજ અને અર્જુન વૃક્ષો પુષ્પિત થયા; પરંતુ પ્રિયજનોથી વિયોગિત સ્ત્રીઓ પર આમ દુઃખ આવી પડ્યું।
Verse 62
गर्ज्जतां गुंजतां चैव धारापातनिपातिताः॥ मेघाः सविद्युतश्चैव बलाकाङ्गदभूषिताः
મેઘો ગર્જના અને ગુંજન કરતાં ઘનધાર વરસાદ વરસાવવા લાગ્યા; વીજળી સાથે તેઓ જાણે બગલાઓના ‘કંકણ’થી શોભિત હતા।
Verse 63
नदीनां चैव निर्घोषो मयूराणां च निःस्वनः॥ कुटजार्ज्जुनगन्धाश्च कदम्बार्ज्जुनपादपाः
નદીઓનો ગાઢ ગર્જન હતો અને મોરોના કલરવ; કુટજ અને અર્જુનનો સુગંધ ચારે તરફ ફેલાયો હતો, અને ત્યાં કદંબ તથા અર્જુનનાં વૃક્ષો હતાં.
Verse 64
वाताः प्रवान्ति ते तत्र शिखीनां च सुखावहाः॥ शोकेन कामिनीनां च भर्त्रा च रहिताश्च याः
ત્યાં પવન વહેતા હતા, જે મોરોને આનંદ આપતા હતા; પરંતુ જે પ્રેમાળ સ્ત્રીઓ પતિથી વિયોગમાં હતી, તે શોકથી પીડાતી હતી.
Verse 65
तडागानि प्रसन्नानि कुमुदोत्पलवन्ति च॥ पद्मषण्डैः सुरम्याणि पुष्पितानि समन्ततः
તળાવો સ્વચ્છ અને પ્રસન્ન હતાં, કુમુદ અને ઉત્પલથી ભરપૂર; પદ્મના ગુચ્છોથી અતિ રમણીય, તે ચારે તરફ ફૂલેલા હતાં.
Verse 66
प्रवान्ति सुसुखा वाताः सुगन्धाश्च सुशीतलाः॥ सप्तपर्णसुगन्धाश्च शीतलाः कामिवल्लभाः
અતિ સુખદ પવન વહેતા હતા—સુગંધિત અને શીતળ; સપ્તપર્ણની સુવાસ લઈને તે ઠંડક આપતા અને પ્રેમીઓને પ્રિય લાગતા.
Verse 67
एवं शरदि निर्वृत्ते कौमुदे समुपागते॥ सा तस्मिन्मासि सुश्रोणि शुक्लपक्षान्तरे तदा
આ રીતે શરદઋતુ પૂર્ણ થયા પછી કૌમુદીનો સમય આવી પહોંચ્યો; ત્યારે, હે સુશ્રોણિ, તે જ માસમાં શુક્લપક્ષની વચ્ચે...
Verse 68
एकादश्यां ततः सुभ्रु स्नातौ क्षौमविभूषितौ॥ उभौ तौ दम्पती तत्र पुत्रमूचतुरात्मनः
પછી, હે સુભ્રુ! એકાદશીએ સ્નાન કરીને અને ક્ષૌમ (લિનન) વસ્ત્રોથી વિભૂષિત થઈ, તે બંને પતિ-પત્ની ત્યાં પોતાના પુત્રને બોલ્યા।
Verse 69
उषितास्त्वत्र षण्मासान्सुखं च द्वादशी भवेत्॥ किन्नो न वक्ष्यसे गुह्यं येन वै वारिता वयम्
‘અમે અહીં છ મહિના રહ્યા છીએ અને સુખપૂર્વક દ્વાદશી પણ આવી ગઈ છે; તો જે ગુહ્ય રહસ્યથી અમને ખરેખર રોકવામાં આવ્યા, તે તું કેમ નથી કહેતો?’
Verse 70
पित्रोस्तु वचनं श्रुत्वा स पुत्रो धर्मनिष्ठितः॥ उवाच मधुरं वाक्यं तयोस्तु कृतनिश्चयः
માતા-પિતાના વચન સાંભળી, ધર્મમાં નિષ્ઠિત એ પુત્રે તેમના વિષે નિશ્ચય કરીને મધુર વાણી બોલી।
Verse 71
एवमेतन्महाभाग यत्त्वया परिभाषितम्॥ कल्यं ते कथयिष्यामि इदं गुह्यं महौजसम्
‘હે મહાભાગ! તું જેમ કહ્યું તેમ જ છે; કાલે હું તને આ મહૌજસ્વી ગુહ્ય રહસ્ય કહેશ।’
Verse 72
एषा वै द्वादशी तात प्रभुनारायणप्रिया॥ मङ्गला च विचित्रा च विष्णुभक्तसुखावहा॥
‘હે તાત! આ દ્વાદશી પ્રભુ નારાયણને પ્રિય છે; તે મંગલમય અને અદ્ભુત છે તથા વિષ્ણુભક્તોને સુખ આપનારી છે।’
Verse 73
ददतेऽस्यां प्रहृष्याश्च द्वादश्यां कौमुदे सिते॥ दीक्षितास्ते योगिकुले विष्णुभक्तिपरायणाः॥
કાર્તિકના શુક્લ પક્ષની કૌમુદી દ્વાદશીએ તેઓ હર્ષપૂર્વક દાન આપે છે; યોગિકુલમાં દીક્ષિત એવા તેઓ વિષ્ણુભક્તિમાં સંપૂર્ણ પરાયણ છે.
Verse 74
एवं कथयतां तेषां प्रभाता रजनी शुभा॥ ततः सन्ध्यामुपास्याथ उदिते सूर्यमण्डले॥
તેઓ આમ વાત કરતા હતા ત્યારે શુભ રાત પૂરી થઈ પ્રભાત થયો. પછી સંધ્યા-ઉપાસના કરીને, સૂર્યમંડળ ઉદિત થતાં…
Verse 75
शुचिर्भूत्वा यथान्यायं क्षौमवस्त्रविभूषितः॥ प्रणम्य शिरसा देवं शङ्खचक्रगदाधरम्॥
વિધિ મુજબ શુચિ બની, ક્ષૌમ (શણ) વસ્ત્રોથી વિભૂષિત થઈ, શંખ-ચક્ર-ગદાધારી દેવને તેણે મસ્તક નમાવી પ્રણામ કર્યો.
Verse 76
उभौ तच्छरणौ गृह्य पितरौ समभाषत॥ शृणु तात महाभाग यदर्थं समुपागतः॥
તેમના બંને ચરણ પકડીને તેણે માતા-પિતાને કહ્યું— ‘હે તાત, મહાભાગ! સાંભળો, હું કયા હેતુથી આવ્યો છું.’
Verse 77
यद्भवान्पृच्छते तात गुह्यं सौकरवं प्रति॥ खञ्जरीटो ह्यहं तात पक्षियोनिसमुद्भवः॥
હે તાત, ‘સૌકરવ’ વિષે તમે જે ગુપ્ત વાત પૂછો છો— હે તાત, હું જ ખઞ્જરીટ છું, પક્ષી-યોનિમાંથી ઉત્પન્ન થયો છું.
Verse 78
भक्षिताश्च पतङ्गा मे अजीर्णेनातिपीडितः॥ अहं तेनैव दोषेण न शक्नोमि विचेष्टितुम्॥
મેં પતંગિયા/કીટ પણ ખાધાં; અજીર્ણથી અત્યંત પીડિત થઈ, એ જ દોષના કારણે હું હલનચલન કરી શકતો નથી.
Verse 79
दृष्ट्वा मां विह्वलं बाला गृहीत्वा क्रीडितुं गताः॥ हस्ताद्धस्तेन क्रीडन्तश्चान्योन्यपरिहासया॥
મને વ્યાકુળ જોઈ કેટલાક બાળકો મને પકડીને રમવા લઈ ગયા; હાથેથી હાથમાં ફેરવતાં તેઓ પરસ્પર ઉપહાસ કરીને રમ્યા.
Verse 80
त्वया दृष्टो मया दृष्टो ह्यं चेति कलिः कृतः॥ तत एकेन बालने भ्रामयित्वाऽक्षयेऽम्भसि॥
‘તમે જોયું, મેં જોયું—આ મારું!’ એમ કહી ઝઘડો થયો. પછી એક બાળકે (મને) ઘુમાવી અક્ષય જળમાં ફેંકી દીધો.
Verse 81
न ममेति तवेत्युक्त्वा ह्यादित्यं तीर्थमुत्तमम्॥ क्रोधेनादाय तीव्रेण क्षिप्तो गङ्गाम्भसि त्वरा॥
‘મારું નથી—તુંજ લે!’ એમ કહી, ઉત્તમ આદિત્ય-તીર્થ ખાતે, તીવ્ર ક્રોધથી મને ઉઠાવી ઝડપથી ગંગાજળમાં ફેંકી દીધો.
Verse 82
तत्र मुक्ताः मया प्राणाः सूर्यतीर्थे महौजसि॥ अकामेन विशालाक्षि तत्प्रभावादहं ततः
ત્યાં, મહાતેજસ્વી સૂર્ય-તીર્થમાં, મેં પ્રાણ છોડ્યા. હે વિશાલાક્ષી, ઇચ્છા વિના પણ, તે તીર્થના પ્રભાવથી, ત્યાર પછી હું…
Verse 83
व्यतीतानि च गुह्यं ते कथनं मम चैव यत्॥ एतत्ते कथितं तात गुह्यमागमनं प्रति
જે વીતી ગયું છે અને જે ગુપ્ત વર્ણન છે—અર્થાત્ જે મને તને કહેવું હતું—તે બધું, હે તાત, આગમન વિષે રહસ્યરૂપે તને કહી દીધું છે.
Verse 84
अहं कर्म करिष्यामि गच्छ तात नमोऽस्तु ते॥ ततो माता पिता चैव पुत्रं पुनरुवाच ह
“હું વિધિથી નિર્ધારિત કર્મ કરીશ; જા, હે તાત—તને નમસ્કાર.” ત્યારબાદ માતા અને પિતાએ ફરી પોતાના પુત્રને સંબોધ્યો.
Verse 85
विष्णुप्रोक्तानि कर्माणि यं यं कारयिता भवान्॥ तान्वयं च करिष्यामो विधिदृष्टेन कर्मणा
વિષ્ણુએ ઉપદેશેલા જે જે કર્મો છે—જે તમે અમને કરાવશો—તે બધાં અમે પણ વિધિસંમત રીત પ્રમાણે કરીશું.
Verse 86
वटमाला यथान्यायं कर्मसंसारमोक्षणम्॥ तेऽपि दीर्घेण कालेन मम कर्मपरायणाः
યથાન્યાય ‘વટમાળા’ નામનું કર્મ છે, જે કર્મ-સંસારથી મુક્તિ આપનારું છે. તેઓ પણ લાંબા સમય સુધી મારા કર્મોમાં પરાયણ રહ્યા.
Verse 87
कृत्वा तु विपुलं कर्म ततः पञ्चत्वमागताः॥ मम क्षेत्रप्रभावेण चात्मनः कर्मनिश्चयात्
વિપુલ કર્મ કરીને તેઓ પછી પંચત્વને પામ્યા (દેહાંત થયો). પરંતુ મારા ક્ષેત્રના પ્રભાવથી અને પોતાના કર્મનિશ્ચયની દૃઢતાથી,
Verse 88
विमुक्ताः सर्वसंसाराच्छ्वेतद्वीपमुपागताः॥ योऽसौ परिजनः कश्चिद्गृहेभ्यश्च समागतः
તેઓ સર્વ સંસારબંધનથી મુક્ત થઈ શ્વેતદ્વીપે પહોંચ્યા. અને જે કોઈ પરિજન કે ગૃહજન હતો, તે પણ ઘરોમાંથી આવી ત્યાં એકત્ર થયો.
Verse 89
सर्वः श्रिया युतस्तत्र रोगव्याधिविवर्जितः॥ सर्वे च योगिनस्तत्र सर्वे चोत्पलगन्धयः॥
ત્યાં બધા શ્રીસમૃદ્ધ હતા અને રોગ-વ્યાધિથી રહિત હતા. ત્યાં બધા યોગી હતા અને બધા નીલકમળ જેવી સુગંધ ધરાવતા હતા.
Verse 90
मोदन्ते तु यथान्यायं प्रसादात्क्षेत्रजान्मम॥ एतत्ते कथितं देवि महाख्यानं महौजसम्
મારા ક્ષેત્રમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા પ્રસાદની કૃપાથી તેઓ નિયમ મુજબ આનંદિત થાય છે. હે દેવી, આ મહાતેજસ્વી મહાખ્યાન તને કહેલું છે.
Verse 91
पुनरन्यत्प्रवक्ष्यामि यद्वृत्तं सौकरे मम॥ एषा व्युष्टिर्महाभागे क्षेत्रे यत्क्रियते महत्
હવે હું ફરી એક બીજી વાત કહું છું—મારા સૌકર, એટલે વરાહરૂપ સંબંધિત જે વૃત્તાંત થયો તે. હે મહાભાગે, આ ક્ષેત્રમાં થતી મહાન ક્રિયાનું આ વ્યુષ્તિ (પ્રભાત/સમાપ્તિ-વળાંક) છે.
Verse 92
स कुलं तारयेत्तूर्णं दश पूर्वान्दशावरान् ॥ न पठेन्मूर्खमध्ये तु पापिष्ठे शास्त्रदूषके
તે ઝડપથી પોતાના કુલનો ઉદ્ધાર કરે છે—દસ પૂર્વજો અને દસ ઉત્તરજો. પરંતુ મૂર્ખોની વચ્ચે, ખાસ કરીને શાસ્ત્રને દૂષણ કરનાર મહાપાપી સામે, પાઠ ન કરવો.
Verse 93
न पठेत्पिशुनानां च एकाकी तु पठेद्गृहे ॥ पठेद्ब्राह्मणमध्ये च ये च वेदविदां वराः
નિંદક અને ચુગલખોર લોકોમાં પાઠ ન કરવો; ઘરમાં એકલા જ પાઠ કરવો. તેમજ વેદવિદોમાં શ્રેષ્ઠ એવા બ્રાહ્મણોના મધ્યમાં પણ પાઠ કરવો.
Verse 94
वैष्णवानां च पुरतो यै व शास्त्रगुणान्विताः ॥ विशुद्धानां विनीतानां सर्वसंसारमोक्षणम्
શાસ્ત્રગુણોથી યુક્ત એવા વૈષ્ણવોની સમક્ષ આ પાઠ, શુદ્ધ અને વિનમ્ર જન માટે સમગ્ર સાંસારિક બંધનમાંથી મુક્તિનું સાધન કહેવાય છે.
Verse 95
उवाच मधुरं वाक्यं धर्मकामां वसुन्धराम् ॥ श्रीवराह उवाच ॥ शृणु सुन्दरि तत्त्वेन यन्मां त्वं परिपृच्छसि
ધર્મની ઇચ્છા ધરાવતી વસુંધરાને તેમણે મધુર વચન કહ્યાં. શ્રીવરાહ બોલ્યા—હે સુન્દરી, તું મને જે પૂછે છે તે તત્ત્વરૂપે સાંભળ।
Verse 96
तिर्यग्योनिविनिर्मुक्ताः श्वेतद्वीपमुपागताः ॥ य एतत्पठते नित्यं कल्यमुत्थाय मानवः
તિર્યક્-યોનિ એટલે પશુજન્મમાંથી મુક્ત થઈ તેઓ શ્વેતદ્વીપને પ્રાપ્ત થાય છે. જે મનુષ્ય પ્રાતઃ ઊઠીને તેનો નિત્ય પાઠ કરે છે, તે આવું ફળ પામે છે.
Verse 97
प्रणम्य शिरसा भूमौ बद्धाञ्जलिरयाचत ॥ मत्प्रियं यदि कर्त्तव्यमेको मे दीयतां वरः
ભૂમિ પર માથું મૂકીને પ્રણામ કરી, હાથ જોડીને તેણે વિનંતી કરી—જો મારું પ્રિય કાર્ય કરવાનું હોય, તો મને એક જ વરદાન આપવામાં આવે.
Verse 98
यावद्भोजनतृप्तान्वा द्विजानिच्छसि तर्पितुम् ॥ सर्वं निजेच्छया पुत्र कर्त्तुमर्हसि साम्प्रतम्
તમે ભોજનથી જેટલા દ્વિજોને તૃપ્ત કરવા ઇચ્છો, પુત્ર, અત્યારે તમે તમારી ઇચ્છા મુજબ સર્વ કંઈ કરી શકો છો।
Verse 99
अम्बेति भाषसेऽद्यापि कथमेतद्विचिन्तितम् ॥ स्पृशन्ति तव नार्योऽपि क्रीडमानस्य पुत्रक
તમે આજે પણ ‘અંબે’ કહીને બોલાવો છો—આ કેવી રીતે વિચારાયું? રમતાં રમતાં, બાળક, સ્ત્રીઓ પણ તમને સ્પર્શ કરે છે।
Verse 100
एवं चिन्तां समासाद्य मा शुचो जननि क्वचित् ॥ एवं तौ पितरौ श्रुत्वा विस्मयात्पुनरूचतुः
આવી ચિંતા આવી પડે તો પણ, માતા, તમે ક્યારેય શોક ન કરો. એમ સાંભળીને તે બંને માતા-પિતા આશ્ચર્યથી ફરી બોલ્યા।
Verse 101
अथ दीर्घेण कालेन नारायणमुदावहाः ॥ वैशाखस्य तु द्वादश्यां मम क्षेत्रमुपागताः
પછી લાંબા સમય પછી તેમણે નારાયણનું આવાહન કર્યું; અને વૈશાખ માસની દ્વાદશીએ તેઓ મારા ક્ષેત્રમાં આવ્યા।
Verse 102
गच्छत्येवं स कालो हि मेघदुन्दुभिनादितः॥ ततः शरदनुप्राप्ता अगस्तिरुदितो महान्॥
આ રીતે સમય મેઘ-દુન્દુભિના નાદ જેવો ગુંજતો આગળ વધે છે; પછી શરદઋતુ આવે છે અને મહાન અગસ્ત્ય ઉદિત થાય છે।
Verse 103
तेन दानप्रभावेण विष्णुतोषकरेण च॥ तरन्ति दुस्तरं तात घोरं संसारसागरम्॥
તે દાનના પ્રભાવથી અને વિષ્ણુને પ્રસન્ન કરનાર એવા કર્મથી પણ, હે તાત, લોકો આ દુસ્તર અને ઘોર સંસારસાગરને પાર કરે છે।
Verse 104
जातस्तव सुतो मातस्तदेतद्दिनमुत्तमम्॥ अकामान्म्रियमाणस्य वर्षाण्यद्य त्रयोदश॥
હે માતા, તારો પુત્ર જન્મ્યો છે; આ જ દિવસ ઉત્તમ છે. અને જે અનિચ્છાએ મરી રહ્યો છે, તેના માટે આજે તેર વર્ષ (શેષ/નિયત) છે।
Frequently Asked Questions
The text frames ethical practice as a combination of disciplined conduct and care-oriented giving: service to sacred space (cleaning, plastering, offerings), generosity (especially food, water, and cows), and devotion expressed through arts. Philosophically, it emphasizes saṃsāra-vicāra—kinship and identity are unstable across births—thereby encouraging detachment and purposeful pilgrimage-oriented ethics anchored in the Earth (Pṛthivī) as the dialogic witness.
Several time-markers appear: Māgha month on trayodaśī (13th lunar day) as the family begins preparations; arrival at the kṣetra on Vaiśākha-dvādaśī (12th lunar day); later, a Kaumudī context with śuklapakṣa (bright fortnight) and ekādaśī/dvādaśī observance. The narrative also tracks seasons—varṣā (rains), śarad (autumn), and the onset of kaumudī—linking ritual timing to the annual ecological cycle.
Although framed as tīrtha-māhātmya, the chapter repeatedly ties merit to actions that maintain and honor place: mārjana (cleaning) and lepana (plastering) of sacred precincts, regulated offerings, and water-centered geography (Gaṅgā; Sūrya/Āditya-tīrtha). Through Pṛthivī’s questioning and Varāha’s instruction, the narrative models an ethic where care for landscapes, waters, and communal ritual spaces becomes a mechanism for social order and personal transformation.
The narrative does not foreground dynastic royal genealogies; instead it references social and occupational identities (a wealthy vaiśya household; an Abhīra leader described as a local ‘janendra’), and a named ritual agent, Bhaṅgurasa, who receives and administers gifts according to prescribed procedure. The principal cultural figures remain the interlocutors Varāha and Pṛthivī, with the Khañjarīṭa rebirth functioning as the exemplary biography.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.