Adhyaya 125: The Cycle of Māyā (Illusory Causation and Perceptual Reversal)

Verse 1

अथ मायाचक्रम् ॥ सूत उवाच ॥ श्रुत्वा षडृतुकर्माणि पृथिवी संशितव्रता ॥ ततो नारायणं भूयः प्रत्युवाच वसुन्धरा ॥

હવે માયાચક્ર. સૂતે કહ્યું— છ ઋતુઓના કર્મવિધાન સાંભળી, વ્રતમાં દૃઢ પૃથ્વી; ત્યારબાદ તે વસુંધરાએ ફરી નારાયણને પ્રતિઉત્તર આપ્યો.

Verse 2

मङ्गल्याश्च पवित्राश्च ये त्वया समुदाहृताः ॥ मम लोकेषु विख्याता मनः प्रह्लादयन्ति ते ॥

તમે જે ઉપદેશો ઉચ્ચાર્યા—મંગલમય અને પવિત્ર—તે મારા લોકોમાં પ્રસિદ્ધ છે; તે મનને આનંદિત કરે છે.

Verse 3

श्रुत्वा त्वेतानि कर्माणि त्वन्मुखोक्तानि माधव ॥ जातास्मि निर्मला देव शशाङ्क इव शारदः ॥

હે માધવ, તારા મુખેથી કહેલા આ કર્મો સાંભળી, હે દેવ, હું નિર્મળ બની છું—જેમ શરદઋતુનો ચંદ્ર.

Verse 4

एतन्मे परमं गुह्यं परं कौतूहलं तथा ॥ मम चैव हितार्थाय त्वं विष्णो वक्तुमर्हसि ॥

આ મારું પરમ ગુહ્ય પ્રશ્ન અને સર્વોચ્ચ કૌતૂહલ છે; મારા હિતાર્થે, હે વિષ્ણુ, તમે જ તેને કહેવા યોગ્ય છો।

Verse 5

यामेनां भाषसे देव मम मायेत्य नित्यशः ॥ का माया कीदृशी विष्णो किं वा मायेत्य चोच्यते ॥

હે દેવ, જેને તમે સદા ‘મારી માયા’ કહો છો—એ માયા શું છે, કેવી છે, હે વિષ્ણુ, અને તેને ‘માયા’ કેમ કહેવામાં આવે છે?

Verse 6

ज्ञातुमिच्छामि मायार्थं रहस्यं परमुत्तमम् ॥ ततस्तस्य वचः श्रुत्वा विष्णुर्मायाकरण्डकः ॥

હું માયાનો અર્થ—આ પરમ ઉત્તમ રહસ્ય—જાણવા ઇચ્છું છું; ત્યારબાદ તેના વચન સાંભળી, માયા-કરણ્ડક વિષ્ણુ ઉત્તર આપવા તૈયાર થયા।

Verse 7

प्रत्युवाच तदा वाक्यं प्रहस्य तु वसुन्धराम् ॥ भूमे मा पृच्छ मायां मे यन्मां पृच्छसि सादरम् ॥

ત્યારે વસુંધરાને હસતાં હસતાં તેમણે ઉત્તર આપ્યો: “હે ભૂમે, મારી માયા વિષે ન પૂછ—જે વિષે તું એટલા આદરથી મને પૂછે છે।”

Verse 8

वृथाक्लेशं किमर्थं त्वं प्राप्स्यते यद्विलोकनात् ॥ अद्यापि मां न जानन्ति रुद्रेन्द्राः सपितामहाः ॥

તેને જોવાના પ્રયત્નથી તું વ્યર્થ કષ્ટ શા માટે સહન કરશે? આજે પણ પિતામહ (બ્રહ્મા) સહિત રુદ્રો અને ઇન્દ્રો મને સંપૂર્ણ રીતે જાણતા નથી।

Verse 9

मम मायां विशालाक्षि किं पुनस्त्वं वसुन्धरे ॥ पर्जन्यो वर्षते यत्र तज्जलेन प्रपूर्यते ॥

હે વિશાલાક્ષિ! આ મારી માયા છે; તો પછી હે વસુંધરા, તારી તો વાત જ શું. જ્યાં મેઘ વરસે છે, તે સ્થાન તેના જળથી ભરાઈ જાય છે.

Verse 10

अमायां न स दृश्येत मायैयं मम तत्त्वतः ॥ हेमन्ते सलिलं कूपे उष्णं भवति सुन्दरी ॥

માયા વિના તે દેખાતું નથી; આ ખરેખર મારી માયા છે. હે સુંદરિ! હેમંત ઋતુમાં કૂવામાંનું પાણી ઉષ્ણ બને છે.

Verse 11

भवेच्च शीतलं ग्रीष्मे मायैयं मम तत्त्वतः ॥ पश्चिमां दिशमास्थाय यदस्तं याति भास्करः ॥

અને ગ્રીષ્મમાં તે શીતળ બને છે—આ ખરેખર મારી માયા છે. તેમ જ પશ્ચિમ દિશા ધારણ કરીને સૂર્ય અસ્ત જાય છે.

Verse 12

उदेति पूर्वतः प्रातर्मायैयं मम सुन्दरी ॥ शोणितं चैव शुक्रं च उभे च प्राणिसंस्थिते ॥

પ્રાતઃ તે પૂર્વથી ઉદય થાય છે—હે સુંદરિ, આ મારી માયા છે. અને રક્ત તથા શુક્ર—બન્ને પ્રાણીઓમાં સ્થિત છે.

Verse 13

गर्भे च जायते जन्तुर्मायेयं मम सुन्दरी। जीवः प्रविश्य गर्भं तु सुखदुःखे च विन्दति॥

ગર્ભમાં જીવ જન્મે છે—હે સુંદરિ, આ મારી માયા છે. જીવ ગર્ભમાં પ્રવેશ કરીને સુખ-દુઃખનો અનુભવ કરે છે.

Verse 14

जातश्च विस्मरेत्सर्वमेषा माया ममोत्तमा॥ आत्मकर्माश्रितो जीवो नष्टसंज्ञो गतस्पृहः॥

જન્મ લીધા પછી તે સર્વ કંઈ ભૂલી જાય છે—આ મારી પરમ માયા છે. પોતાના કર્મ પર આશ્રિત જીવની સ્પષ્ટ સંજ્ઞા નષ્ટ થાય છે અને તે નિઃસ્પૃહ બને છે।

Verse 15

कर्मणा नीयतेऽन्यत्र मायैषा मम चोत्तमा॥ शुक्रशोणितसंयोगाज्जायते मम जन्तवः॥

કર્મથી જીવ અન્યત્ર લઈ જવાય છે—આ પણ મારી પરમ માયા છે. શુક્ર અને શોણિતના સંયોગથી મારા પ્રાણીઓ જન્મે છે।

Verse 16

अङ्गुल्यश्चरणौ चैव भुजौ शीर्षं कटिस्तथा॥ पृष्ठं तथोदरं चैव दन्तौष्ठपुटनासिकम्॥

આંગળીઓ, પગ અને ભુજાઓ; મસ્તક તથા કમર; પીઠ અને ઉદર; દાંત, હોઠ, ગાલ અને નાસિકા—

Verse 17

कर्णौ नेत्रे कपालौ च ललाटं जिह्वया सह॥ एतया मायया युक्ता जायन्ते यदि जन्तवः॥

કાન, આંખો, કપાળ અને લલાટ જિહ્વા સહિત—આ માયાથી યુક્ત થઈ પ્રાણીઓ જન્મે છે।

Verse 18

तस्यैव जीर्यते भुक्तमग्निना पीतमेव च॥ अधश्च स्रवते जन्तुरेषा माया ममोत्तमा॥

તે જ પ્રાણીનું ભોજન અગ્નિથી પચી જાય છે અને પીધેલું પણ; અને તે નીચે તરફ મલમૂત્ર ત્યાગે છે—આ મારી પરમ માયા છે।

Verse 19

सर्वर्तुषु निजाकारः स्थावरे जङ्गमे तथा॥ तत्त्वं न ज्ञायते तस्य मायैषा मम सुन्दरी॥

બધી ઋતુઓમાં, સ્થાવર અને જંગમ સર્વમાં એક જ સ્વરૂપ નિવાસ કરે છે; છતાં તેનું તત્ત્વ જાણી શકાતું નથી—હે સુન્દરી, આ મારી માયા છે.

Verse 20

आपो दिव्यास्तथा भौमा आपो येषु प्रतिष्ठिताः॥ नद्यो वृद्धिं प्रयान्त्यत्र मायैषा मम सुन्दरी॥

જળ દિવ્ય પણ છે અને ભૌમ પણ; જ્યાં જ્યાં જળ પ્રતિષ્ઠિત છે ત્યાં નદીઓ વૃદ્ધિ પામે છે—હે સુન્દરી, આ મારી માયા છે.

Verse 21

वृष्टौ बहूदकाः सर्वे पल्वलानि सरांसि च॥ ग्रीष्मे सर्वाणि शुष्यन्ति एतन्मायाबलं मम॥

વરસાદમાં બધા તળાવો અને સરોવરો બહુ જળથી ભરાય છે; ઉનાળામાં બધાં સુકાઈ જાય છે—આ મારી માયાનું બળ છે.

Verse 22

मायामेतामहं कृत्वा तोषयामि दिवौकसः॥ लोकाः सर्वे विजानन्ति देवा नित्यं मखाशिनः॥

આ માયા રચીને હું સ્વર્ગવાસીઓને તૃપ્ત કરું છું; સર્વ લોક જાણે છે—દેવો નિત્ય યજ્ઞભાગ ગ્રહણ કરે છે.

Verse 23

हिमवच्छिखरान्मुक्ता नाम्ना मन्दाकिनी नदी ॥ गां गता सा भवेद्गङ्गा मायैषा मम कीर्तिता

હિમવતના શિખરોમાંથી મુક્ત થયેલી ‘મંદાકિની’ નામની નદી પૃથ્વી પર પહોંચે ત્યારે ‘ગંગા’ બને છે—આ મારી માયા તરીકે કીર્તિત છે.

Verse 24

मेघा वहन्ति सलिलमुद्धृत्य लवणार्णवात् ॥ वर्षन्ति मधुरं लोके एतन्मायाबलं मम

વાદળો ખારા સમુદ્રમાંથી જળ ઉઠાવી લઈ જાય છે અને જગતમાં તેને મધુર (તાજું) જળરૂપે વરસાવે છે—આ મારી માયાનું બળ છે.

Verse 25

रोगार्ता जन्तवः केचिद्भक्षयन्ति महौषधम् ॥ तस्य वीर्यं समाश्रित्य मायां तु विसृजाम्यहम्

રોગથી પીડિત કેટલાક જીવો મહૌષધનું સેવન કરે છે; તેના વીર્ય પર આધાર રાખીને હું માયાને નિર્ધારક શક્તિરૂપે પ્રસરાવું છું.

Verse 26

औषधे दीयमानेऽपि जन्तुः पञ्चत्वमेति यत् ॥ निर्वीर्यमौषधं कृत्वा कालो भूत्वा हराम्यहम्

ઔષધ આપવામાં આવતું હોવા છતાં જીવ મૃત્યુ પામી શકે છે; ઔષધને નિર્વીર્ય બનાવી, કાળરૂપે હું પ્રાણ હરી લઉં છું.

Verse 27

प्रथमं जायते गर्भः पश्चात्संजायते पुमान् ॥ जायते मध्यमं रूपं ततोऽपि जरया युतः

પ્રથમ ગર્ભ ઉત્પન્ન થાય છે, પછી મનુષ્ય જન્મે છે. મધ્યમાં રૂપની અવસ્થા આવે છે, ત્યારબાદ ફરી વૃદ્ધાવસ્થાથી યુક્ત થાય છે.

Verse 28

तत इन्द्रियनाशश्च एतन्मायाबलं मम ॥ यद्भूमौ विहितं बीजं तस्मात्तज्जायतेऽङ्कुरम्

પછી ઇન્દ્રિયોનો નાશ થાય છે—આ મારી માયાનું બળ છે. અને જે બીજ ધરતીમાં મૂકાય છે, તેમાંથી જ અંકુર જન્મે છે.

Verse 29

तत्रामृतं विसृजामि मायायोगेन भूरिशः ॥ लोक एवम् विजानाति गरुडो वहतेऽच्युतम्

ત્યાં હું માયા-યોગના અનુશાસનથી બહુ પ્રમાણમાં અમૃત પ્રસરી દઉં છું; તેથી જગત જાણે છે— ‘ગરુડ અચ્યુતને વહન કરે છે’ એમ.

Verse 30

भूत्वा वेगेन गरुडो वहाम्यात्मानमात्मना ॥ या एता देवताः सर्वा यज्ञभागेन तोषिताः

વેગથી ગરुड બનીને હું પોતાને પોતે જ વહન કરું છું. યજ્ઞ-ભાગથી સંતોષ પામનાર તે સર્વ દેવતાઓ…

Verse 31

मायामेतामहं कृत्वा यक्ष्यामि त्रिदिवौकसः ॥ सर्वोऽपि भजते लोके यष्टारं च बृहस्पतिम्

આ માયા રચીને હું ત્રિદિવવાસીઓ માટે યજ્ઞ કરીશ; અને લોકમાં સૌ યજમાનને તથા બૃહસ્પતિને પણ ભજે છે.

Verse 32

मायामाङ्गिरसीं कृत्वा याजयामि दिवौकसः ॥ सर्वे लोका विजानन्ति वरुणः पाति सागरम्

આંગિરસ પરંપરાસંબંધિત માયા રચીને હું દિવૌકસોથી યજ્ઞ કરાવું છું; સર્વ લોક જાણે છે— વરુણ સાગરને રક્ષે છે.

Verse 33

मायां तु वारुणीं कृत्वा रक्षामि च महार्णवम् ॥ सर्वे लोकाः विजानन्ति कुबेरोऽयं धनेश्वरः ॥

વારુણી માયા ધારણ કરીને હું મહાસાગરનું રક્ષણ કરું છું; સર્વ લોક જાણે છે— ‘આ કુબેર છે, ધનનો ઈશ્વર।’

Verse 34

कुबेरमायामादाय अहं रक्षामि तद्धनम् ॥ एवं लोकाः विजानन्ति वृत्रः शक्रेण सूदितः ॥

કુબેરની માયા ધારણ કરીને હું તે ધનનું રક્ષણ કરું છું. આમ લોક જાણે છે— ‘વૃત્રનો વધ શક્ર (ઇન્દ્ર) એ કર્યો.’

Verse 35

शाक्रीं मायां समास्थाय मया वृत्रो निषूदितः ॥ एवं लोकाः विजानन्ति आदित्यश्च ध्रुवो महान् ॥

શક્રસંબંધિત માયાનો આશ્રય લઈને મારા દ્વારા વૃત્રનો સંહાર થયો. આમ લોક જાણે છે— ‘આદિત્ય (સૂર્ય) પણ મહાન ધ્રુવ, એટલે સ્થિર છે.’

Verse 36

मेरुं मायामयं कृत्वा वहाम्यादित्यमेव च ॥ एवमाभाषते लोको जलं वा नश्यतेऽखिलम् ॥

મેરુને માયામય બનાવીને હું આદિત્ય (સૂર્ય)ને પણ ધારણ કરું છું. આમ લોકો કહે છે— ‘નહીં તો સર્વ જળ નાશ પામે.’

Verse 37

यदीदं भाषते लोकः कुत्रैतत्तिष्ठते जलम् ॥ देवा अपि न जानन्ति अमृतं कुत्र तिष्ठति ॥

જો લોકો આમ કહે— ‘આ જળ ક્યાં સ્થિર રહે છે?’—તો દેવતાઓને પણ ખબર નથી કે ‘અમૃત ક્યાં વસે છે.’

Verse 38

मम मायानियोगेन तिष्ठति ह्यौषधं वने ॥ लोको ह्येवं विजानाति राजा पालयते प्रजाः ॥

મારી માયાના નિયોગથી વનમાં ઔષધિ (જડીબુટી) સ્થિર રહે છે. આમ લોક સમજે છે— ‘રાજા પ્રજાનું પાલન-રક્ષણ કરે છે.’

Verse 39

राजमायामहं कृत्वा पालयामि वसुन्धराम् ॥ ये तु वै द्वादशादित्या उदेष्यन्ति युगक्षये ॥

હું રાજમાયાનો આશ્રય લઈને વસુંધરાનું પાલન કરું છું. અને યુગક્ષયે જે બાર આદિત્યો ઉદય પામશે—

Verse 40

प्रविश्य तानहं भूमे मायां लोके सृजाम्यहम् ॥ सूर्यश्च चांशुना भूमे सदा लोकेषु पच्यते ॥

હે ભૂમિ, તેમામાં પ્રવેશ કરીને હું લોકમાં માયાનું સર્જન કરું છું. અને સૂર્ય પોતાની કિરણોથી સર્વદા લોકોમાં પૃથ્વીને તપાવે/પકવે છે.

Verse 41

मायामंशुमयीं कृत्वा पूरयाम्यखिलं जगत् ॥ वर्षन्ते यत्र संवर्त्ता धारैर्मुसलसन्निभैः ॥

માયાને કિરણમય સ્વરૂપ બનાવી હું સમગ્ર જગતને વ્યાપી દઉં છું. જ્યાં પ્રલયકાળની વર્ષા મુસળ જેવી ધારાઓમાં વરસે છે.

Verse 42

मायां सांवर्त्तकीं गृहीत्वा पूरयाम्यखिलं जगत् ॥ यत्स्वपामि वरारोहे शेषस्योपरि धारिणि ॥

સંવર્ત (પ્રલય) સંબંધિત માયાને ધારણ કરીને હું સમગ્ર જગતને વ્યાપી દઉં છું—જ્યારે હું શેષના ઉપર શયન કરું છું, હે સુન્દર નિતંબવાળી, હે ધારિણી.

Verse 43

अनन्तमायया चाहं धारयामि स्वपामि च ॥ वराहमायामादाय भूमे जानासि किं न वै ॥

અનંત માયાથી હું (જગતને) ધારણ પણ કરું છું અને શયન પણ કરું છું. હે ભૂમિ, વરાહમાયાને ધારણ કરીને—શું તું આ જાણતી નથી?

Verse 44

देवा यत्र निलीयन्ते सा माया मम कीर्तिता ॥ त्वं चापि वैष्णवीं मायां कृत्वा जानासि किं न तत् ॥

જ્યાં દેવો લીન થઈ જાય છે, તે મારી માયા તરીકે પ્રખ્યાત છે. અને તું પણ વૈષ્ણવી માયા ધારણ કરીને શું તે જાણતી નથી?

Verse 45

धारितासि च सुष्रोणि वारान् सप्तदशैव तु ॥ माया तु मम देवीयं कृत्वा ह्येकार्णवां महीम् ॥

હે સુશ્રોણિ! તું ખરેખર સત્તર વખત ધારિત થઈ છે. અને મારી આ દિવ્ય માયા પ્રલયકાળે પૃથ્વીને એક જ મહાસાગર બનાવી દે છે…

Verse 46

तेऽपि मायां न जानन्ति मम मायाविमोहिताः ॥ अथो पितृगणाश्चापि य एते सूर्यवर्चसः ॥

તેઓ પણ મારી માયાથી મોહિત થઈ આ માયાને જાણતા નથી. તેમજ સૂર્યસમાન તેજ ધરાવતા પિતૃગણ પણ (તેને જાણતા નથી).

Verse 47

मायां पितृमयीं ह्येतां गृह्णामीति च तत्त्वतः ॥ किन्तु त्वयैव सुष्रोणि अन्यच्च शृणु सुन्दरी ॥

‘હું પિતૃમયી આ માયાને ગ્રહણ કરું છું’—એવું તત્ત્વથી કહેવાય છે. પરંતુ હે સુશ્રોણિ, હે સુન્દરી! તું પોતે વધુ પણ સાંભળ.

Verse 48

ऋषिर्मायानुसारेण स्त्रिया योनिं प्रवेशितः ॥ ततो विष्णोर्वचः श्रुत्वा श्रोतुकामा वसुन्धरा ॥

માયાના અનુસારે એક ઋષિને સ્ત્રીના ગર્ભમાં પ્રવેશ કરાવવામાં આવ્યો. ત્યારબાદ વિષ્ણુના વચન સાંભળી વસુંધરા (પૃથ્વી) વધુ સાંભળવા ઇચ્છુક બની.

Verse 49

कराभ्यामञ्जलिं कृत्वा वाक्यमेतत्तदब्रवीत् ॥ किं तेन ऋषिमुख्येन कृतं कर्म सुदुष्करम् ॥

બન્ને હાથથી ભક્તિપૂર્વક અંજલિ કરીને તેણીએ આ વચન કહ્યું— “તે ઋષિમુખ્યે કયું અતિ દુષ્કર કર્મ કર્યું હતું?”

Verse 50

स्त्रीत्वं चैव पुनः प्राप्तं स्त्रीयोनिं चैव प्रापितः ॥ एतन्मे सर्वमाख्याहि परं कौतूहलं मम ॥

અને (કેવી રીતે) ફરી સ્ત્રીત્વ પ્રાપ્ત થયું, અને (કેવી રીતે) તેને સ્ત્રીયોનિ સુધી પહોંચાડવામાં આવ્યો— આ બધું મને કહો; મારું કૌતૂહલ અત્યંત છે।

Verse 51

तस्य ब्राह्मणमुख्यस्य स्त्रीत्वे यत्कर्म पापकम् ॥ ततो मह्या वचः श्रुत्वा हृष्टतुष्टमना हरिः ॥

તે બ્રાહ્મણમુખ્યના સ્ત્રીત્વમાં જે પાપકર્મ હતું (તે પણ કહો). ત્યારબાદ મારા વચન સાંભળી હરિ હર્ષિત અને સંતોષિત મનવાળા થયા।

Verse 52

मधुरं वाक्यमादाय प्रत्युवाच वसुन्धराम् ॥ शृणु तत्त्वेन मे देवि धर्माख्याने च सुन्दरी ॥

મધુર વચન લઈને તેમણે વસુંધરાને ઉત્તર આપ્યો— “હે દેવી, તત્ત્વરૂપે મારી વાત સાંભળ; હે સુન્દરી, ધર્મનું વ્યાખ્યાન પણ સાંભળ.”

Verse 53

माया मम विशालाक्षि रोहिणी लोमहर्षिणी ॥ मायाया मम योगेन सोमशर्मा च कर्षितः

હે વિશાલાક્ષિ! મારી માયા—રોહિણી, જે રોમાંચ ઉપજાવે છે—મારી તે માયાના યોગબળથી સોમશર્મા પણ આકર્ષિત (વશ) થયો।

Verse 54

गतो गतिरनेकाश्च उत्तमाधममध्यमाः ॥ ब्राह्मणत्वं पुनः प्राप्तो मम मायाप्रचोदितः

તે ઉત્તમ, અધમ અને મધ્યમ એવી અનેક ગતિઓમાંથી પસાર થઈ, મારી માયાથી પ્રેરિત થઈ ફરી બ્રાહ્મણત્વને પ્રાપ્ત થયો।

Verse 55

ममैवाराधनपरो मम कर्मपरायणः ॥ नित्यं चिन्तयते भूमे मम मूर्तिं मनोरमाम्

તે માત્ર મારી આરાધનામાં તત્પર છે, મારા હિતે કર્મમાં પરાયણ છે; અને હે ભૂમે, તે નિત્ય મારી મનોહર મૂર્તિનું ચિંતન કરે છે।

Verse 56

अयं दीर्घेण कालेन तस्य तुष्टोऽस्मि सुन्दरी ॥ तपसा कर्मणा भक्त्या अनन्यमनसा स्तुतः

હે સુન્દરી, લાંબા સમય પછી હું તેની ઉપર પ્રસન્ન થયો છું; તપ, કર્મ, ભક્તિ અને અનન્ય મનથી તેણે મારી સ્તુતિ કરી છે।

Verse 57

ततस्तस्य मया देवि दत्त्वा दर्शनमुत्तमम् ॥ वरेण छन्दितो विप्र तपस्तुष्टोऽस्मि ते द्विज

પછી, હે દેવી, મેં તેને ઉત્તમ દર્શન આપીને વર દ્વારા પ્રેરિત કર્યો: ‘હે વિપ્ર, હે દ્વિજ, તારા તપથી હું પ્રસન્ન છું.’

Verse 58

वरं वरय भद्रं ते तव यद्धृदि वर्त्तते ॥ रत्नानि काञ्चनं गावस्तथा राज्यमकण्टकम्

વર માગ—તને કલ્યાણ થાઓ—જે તારા હૃદયમાં વસે છે તે: રત્નો, સોનું, ગાયો તથા અવરોધરહિત રાજ્ય પણ।

Verse 59

अथवेच्छसि तं स्वर्गं यत्र सौख्यं वराङ्गनाः ॥ धनरत्नं समृद्धं हि हेमभाण्डविभूषितम्

અથવા જો તું તે સ્વર્ગ ઇચ્છે, જ્યાં સુખ અને સુંદર વરાંગનાઓ હોય; ત્યાં ધન-રત્નની પ્રચુર સમૃદ્ધિ છે અને સર્વત્ર સુવર્ણ પાત્રોથી શોભિત છે.

Verse 60

यत्र सर्वा दिव्यरूपा भवन्त्यप्सरसः पराः ॥ ददामि ते वरं विप्र यावत्ते चित्तचिन्तितम् ॥ ततो मम वचः श्रुत्वा स च ब्राह्मणपुङ्गवः ॥ शिरसा पतितो भूमौ मामुवाच प्रियं वचः

જ્યાં સર્વ અપ્સરાઓ દિવ્યરૂપા અને ઉત્તમ છે—ત્યાં, હે વિપ્ર, તારા ચિત્તે જેટલું ઇચ્છ્યું છે તેટલો વર હું તને આપું છું. પછી મારું વચન સાંભળી તે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ મસ્તકથી ભૂમિ પર પડી મને પ્રિય વચન બોલ્યો.

Verse 61

अथ नो कुप्यसे देव वरं समनुयाचते ॥ यत्त्वया भाषितं देव मम देयं यदृच्छया

હવે, હે દેવ, ક્રોધ ન કરો; તે વિનયપૂર્વક વર માગે છે—“હે દેવ, તમે જે કહ્યું છે તે તમારી ઇચ્છાથી મને સહજ રીતે આપવાનું છે.”

Verse 62

न चाहं काञ्चनं गावो न च स्त्रीराज्यमेव च ॥ स्वर्गं वाप्सरसो वापि ऐश्वर्यं न मनोहरम्

હું ન સોનું ઇચ્છું, ન ગાયો, ન સ્ત્રીઓ સાથેનું રાજ્ય; ન સ્વર્ગ, ન અપ્સરાઓ—અને માત્ર મનોહર ઐશ્વર્ય પણ નહીં.

Verse 63

ततस्तस्य वचः श्रुत्वा समयात् तत्र भाषितः ॥ किं मायया ते विप्रेन्द्र अकार्यं पृच्छसे द्विज ॥

તેના વચન સાંભળી, પછી નિર્ધારિત સમયે ત્યાં તેણે કહ્યું—“હે વિપ્રેન્દ્ર, હે દ્વિજ, માયાના વશમાં પડીને તું અકાર્ય વિષે કેમ પૂછે છે?”

Verse 64

देवा अपि न जानन्ति विष्णुमायाविमोहिताः ॥ ततो मम वचः श्रुत्वा स च ब्राह्मणपुङ्गवः ॥

વિષ્ણુની માયાથી મોહિત થયેલા દેવતાઓ પણ જાણતા નથી. ત્યાર પછી મારું વચન સાંભળી તે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ…

Verse 65

उवाच मधुरं वाक्यं मायया च प्रचोदितः ॥ यदि तुष्टोऽसि मे देव कर्मणा तपसा अथवा ॥

માયાથી પ્રેરિત થઈ તેણે મધુર વચન કહ્યું— “હે દેવ! મારા કર્મથી કે તપથી તમે પ્રસન્ન હો, તો…”

Verse 66

तव देव प्रसादेन ममैवं दीयतां वरः ॥ ततस्तु स मया प्रोक्तस्तपस्वी ब्राह्मणस्तथा ॥

“હે દેવ! તમારા પ્રસાદથી મને એવો વર આપવામાં આવે.” ત્યાર પછી તે તપસ્વી બ્રાહ્મણને મેં તે પ્રમાણે કહ્યું.

Verse 67

गच्छ कुब्जाम्रके गङ्गास्नातो मायां तु गच्छसि ॥ ममैव वचनं श्रुत्वा कृत्वा चैव प्रदक्षिणम् ॥ कुब्जाम्रके देवि विप्रो मम मायाभिलाषुकः ॥ ततः कुण्डी त्रिदण्डी च मातृभाण्डं च यत्नतः ॥

“કુબ્જામ્રક જા; ગંગામાં સ્નાન કરીને તું નિશ્ચયે માયામાં પ્રવેશીશ.” મારું વચન સાંભળી અને પ્રદક્ષિણ કરીને, હે દેવી, મારી માયાનો અભિલાષી તે બ્રાહ્મણ કુબ્જામ્રક ગયો. પછી તેણે યત્નપૂર્વક કમંડળુ, ત્રિદંડ અને ભિક્ષાપાત્ર/ઉપકરણ મૂક્યાં.

Verse 68

स्थापयित्वा यथान्यायं तीर्थमाराधयद्यथा ॥ ततो ह्यवतारद्गङ्गां विधिदृष्टेन कर्मणा ॥

યોગ્ય નિયમ પ્રમાણે (સામગ્રી) સ્થાપિત કરીને તેણે વિધિ મુજબ તીર્થની આરાધના કરી. પછી વિધિસંમત કર્મ કરીને તે ગંગામાં ઉતર્યો.

Verse 69

अवगाह्य ततो गङ्गां सर्वगात्रे च क्लेदिते ॥ तावन्निषादसदने तस्त्रीगर्भे गतोऽभवत् ॥

પછી ગંગામાં અવગાહન કરીને જ્યારે તેના સર્વ અંગો ભીંજાઈ ગયા, તે જ ક્ષણે તે નિષાદોના વસવાટમાં એક નિષાદ સ્ત્રીના ગર્ભમાં પ્રવેશ્યો।

Verse 70

हृदयेऽचिन्तयत्तत्र गर्भक्लेशेन पीडितः ॥ अहो कष्टं मया किंस्वित्कर्म वा दुष्कृतं कृतम् ॥

ગર્ભક્લેશથી પીડિત થઈ તેણે ત્યાં હૃદયમાં વિચાર્યું— “અહો, કેટલું કષ્ટ! મેં કયું કર્મ, કયું દુષ્કૃત્ય કર્યું છે?”

Verse 71

योऽहं निषादगर्भेऽस्मिन्पीडास्ति मलसङ्कुले ॥ अस्थ्नां त्रिशतसङ्कीर्णे नवद्वाराभिसंवृते ॥

“હું જે આ નિષાદ-ગર્ભમાં છું, મલસંકુલ સ્થિતીમાં પીડિત છું— ત્રણસો હાડકાંથી ભરેલા દેહમાં, નવ દ્વારોથી આવૃત।”

Verse 72

पुरीषमूत्रसङ्कीर्णे मांसशोणितकर्दमे ॥ दुर्गन्धे दुःसहे चैव वातिकश्लेष्मपत्तिके ॥

“આ પુરીષ અને મૂત્રથી સંકીર્ણ છે, માંસ અને રક્તના કાદવ સમાન છે; દુર્ગંધયુક્ત, અસહ્ય, અને વાત તથા શ્લેષ્મના વિકારોથી પીડિત છે।”

Verse 73

बहुरोगसमाकीर्णे बहुदुःखतमाकुले ॥ अलं किं तेन शोक्तेन दुःखान्यनुभवामि च

ઘણા રોગોથી ભરેલી અને અતિ દુઃખથી વ્યાકુલ એવી આ સ્થિતિમાં— બસ; તેના માટે શોક કરવાથી શું લાભ? હું તો વારંવાર દુઃખો ભોગવું છું।

Verse 74

कुतो विष्णुः कुतो वाहं कुतो गङ्गाजलानि च ॥ गर्भसंसारनिष्क्रान्तः पश्चादाप्यामि तां क्रियाम्

‘વિષ્ણુ ક્યાં છે અને હું ક્યાં છું? ગંગાજળ પણ ક્યાં છે?’ ગર્ભસ્થ સંસારચક્રમાંથી બહાર નીકળ્યા પછી પણ, પછી હું એ જ ક્રિયા/વિધિ ફરી પ્રાપ્ત કરું છું.

Verse 75

एवं चिन्तयमानस्तु शीघ्रं गर्भाद्विनिःसृतः ॥ भूम्यां तु पततस्तस्य नष्टं यत्पूर्वचिन्तितम्

આ રીતે વિચારતો હતો ત્યારે તે ઝડપથી ગર્ભમાંથી બહાર આવ્યો; પરંતુ જમીન પર પડતાં જ, અગાઉ જે વિચાર્યું હતું તે (સ્મૃતિમાંથી) નષ્ટ થઈ ગયું.

Verse 76

अजायत ततः कन्या निषादस्य गृहे तदा ॥ धनधान्यसमृद्धस्य ब्राह्मणो वर्त्तते स च

પછી તે સમયે એક નિષાદના ઘરમાં એક કન્યા જન્મી; અને ત્યાં જ ધન-ધાન્યથી સમૃદ્ધ એવો એક બ્રાહ્મણ પણ રહેતો હતો.

Verse 77

न च संज्ञायते किञ्चिद्विष्णुमायाविमोहिता ॥ अथ दीर्घस्य कालस्य कृतोद्वाहा यशस्विनी

વિષ્ણુની માયાથી મોહિત થઈ તે કંઈ પણ ઓળખી શકી નહીં. પછી લાંબા સમય પછી તે યશસ્વિનીનું વિવાહ થયું.

Verse 78

पुत्रान्दुहितरश्चैव जनयामास मायया ॥ भक्ष्याभक्ष्यं च खादेत पेयापेयं च तत्पिबेत्

માયાના વશમાં રહી તેણે પુત્રો અને પુત્રીઓ જન્માવ્યાં; તે ભક્ષ્ય-અભક્ષ્ય ખાતી અને પેય-અપેય પણ પીતી હતી.

Verse 79

जीवानि चैव सततं घातितानि ततस्ततः ॥ कार्याकार्यं न जानीते वाच्यावाच्यं तथैति च

જીવો સતત અહીં-ત્યાં ઘાતિત થતા રહ્યા; શું કરવું અને શું ન કરવું, તેમજ શું કહેવું અને શું ન કહેવું—તેને ખબર નહોતી।

Verse 80

घटं गृहीत्वा विड्लिप्तवस्त्रक्षालनकारणात् ॥ तीरे निक्षिप्य वस्त्रं स घटं च विनिधाय हि

મળ-લિપ્ત વસ્ત્ર ધોવા માટે તેણે એક ઘટ લીધો; તટ પર વસ્ત્ર મૂકી, ત્યાં જ તે ઘટ પણ રાખ્યો।

Verse 81

स्नातुं गङ्गाजले स्थित्वा विगाहयति जाह्नवीम् ॥ प्रस्वेदघर्मसन्तप्तः स शिरःस्नानमीहते

સ્નાન માટે ગંગાજળમાં ઊભો રહી તે જાહ્નવીમાં ડૂબકી મારે છે; પરસેવો અને ગરમીથી તપ્ત થઈ તે શિરઃસ્નાન કરવા ઇચ્છે છે।

Verse 82

जातस्तपोधनस्तत्र दण्डी कुण्डीधरः पुनः ॥ यत्र पश्यति विप्रोऽसौ मात्रां कुण्डीं त्रिदण्डकम्

ત્યાં ફરી તપોધન એવો દંડધારી અને કુંડીધારી તપસ્વી દેખાયો; જ્યાં તે બ્રાહ્મણ માતા, કુંડી અને ત્રિદંડને જુએ છે।

Verse 83

वस्त्रादि दर्शितं चैव यत्र संस्थापितं पुरा ॥ तत्तेन सर्वं सन्दृष्टं जाते ज्ञाने तु पूर्ववत् ॥

જ્યાં પહેલાં વસ્ત્ર વગેરે બતાવીને મૂકવામાં આવ્યા હતા, તે બધું તેણે ઓળખી લીધું; જ્ઞાન જાગતાં જ બધું પૂર્વવત્ પ્રગટ થયું।

Verse 84

विप्रेण ज्ञातुकामेन विष्णुमायां यथा पुरा ॥ तत उत्तरतस्तत्र गङ्गायां तु तपोधनः ॥

પૂર્વની જેમ વિષ્ણુની માયા જાણવાની ઇચ્છાવાળા બ્રાહ્મણે; ત્યાર પછી ઉત્તર તરફ ત્યાં ગંગા પાસે તે તપોધન સ્થિત થયો.

Verse 85

वासो गृह्णाति सव्रीडो योगं च परिचिन्तयन् ॥ उपविश्य च गङ्गायाः पुलिने समबालुके ॥

લજ્જિત થઈ તેણે પોતાના વસ્ત્રો લીધાં, અને યોગનું ચિંતન કરતાં ગંગાના રેતાળ કિનારે બેસી ગયો.

Verse 86

ततो विन्दति चात्मानं तपसा यत्तदा कृतम् ॥ मया किं कर्म पापेन कृतं निन्द्यं सुदुष्करम् ॥

પછી તેણે તે સમયે કરેલા તપથી પોતાને ઓળખ્યો અને વિચાર્યું—‘પાપવશ મેં કયું નિંદનીય, અતિ દુષ્કર કર્મ કર્યું?’

Verse 87

एवं निन्दति चात्मानं धिक्कुर्वन् साधुदूषितम् ॥ आचारो वा परिभ्रष्टो येनाहं प्रापितस्त्विमाम् ॥

આ રીતે તે પોતાને ધિક્કારતો, સદાચારના દૂષણને નિંદતો બોલ્યો—‘શું મારો આચાર જ ભ્રષ્ટ થયો, જેના કારણે હું આ સ્થિતિમાં આવ્યો?’

Verse 88

निषादस्य कुले जातो भक्ष्याभक्ष्याश्च भक्षिताः ॥ जीवाश्च घातिताः सर्वे जलस्थलदिवौकसः ॥

નિષાદના કુળમાં જન્મ લઈને મેં ભક્ષ્ય-અભક્ષ્ય બધું જ ખાધું; અને જળ, સ્થલ તથા આકાશમાં વસતા સર્વ જીવોને મેં હણ્યા.

Verse 89

वेश्मन्यभोज्यभोज्यं च भुक्तं चैव न संशयः ॥ पुत्रा दुहितरश्चैव निषादाज्जनिता मया ॥

ઘરમાં અભોજ્ય અને ભોજ્ય—બન્ને જ ભક્ષણ કરાયા, તેમાં શંકા નથી; અને એક નિષાદ સ્ત્રીથી મને પુત્રો તથા પુત્રીઓ જન્મ્યા.

Verse 90

ततः किंचापराधं वा केन वा तद्विचिन्तये ॥ येनाहं प्रापितो ह्येनां नैषादीमीदृशीं दशाम् ॥

તો પછી કયો અપરાધ હતો, અથવા કોના દ્વારા—જેનું હું વિચાર કરું? જેના કારણે હું ખરેખર આવી નિષાદ-સમાન દશામાં પહોંચાડાયો છું?

Verse 91

एतस्मिन्नन्तरे भूमे निषादः क्रोधमूर्च्छितः ॥ पुत्रैः परिवृतस्तत्र मायातीर्थमुपागतः ॥

આ દરમિયાન, હે ભૂમિ, ક્રોધથી મૂર્ચ્છિત એક નિષાદ પોતાના પુત્રોથી ઘેરાયેલો ત્યાં માયાતીર્થમાં આવી પહોંચ્યો.

Verse 92

ततो मृगयते भार्यां भक्तियुक्तां शुभेक्षणाम् ॥ परिपृच्छति चैकेकं तप्यमानं तपोधनम् ॥

પછી તે ભક્તિયુક્ત, શુભદૃષ્ટિ ધરાવતી પોતાની પત્નીને શોધવા લાગ્યો; અને તપમાં લીન એવા તપોધન મુનિને એકે એક કરીને પૂછપરછ કરવા લાગ્યો.

Verse 93

क्व गतासि प्रियेऽस्माकं त्यक्त्वा पुत्रान् गृहे च माम् ॥ बाला दुहिता रोदिति क्षुधार्त्ता स्तनपायिनी ॥

“પ્રિયે, અમારા પુત્રોને, ઘર ને મને છોડીને તું ક્યાં ગઈ? અમારી નાની દીકરી રડે છે—ભૂખથી વ્યાકુળ, હજી સ્તનપાન કરતી.”

Verse 94

किं नु पश्यथ भार्यां मे गङ्गातीरमुपागता ॥ घटमादाय हस्तेन आगता जलकारणात् ॥

ગંગાતીરે ગયેલી મારી પત્નીને તમે જોયી છે શું? તે પાણી લાવવા માટે હાથમાં ઘડો લઈને ગઈ હતી.

Verse 95

तत्रैव च नराः सर्वे मायातीर्थमुपागताः ॥ पश्यन्तेऽत्र परिव्राजं कुम्भं चैव यथास्थितम् ॥

ત્યાં જ બધા લોકો માયાતીર્થમાં આવ્યા. તેમણે ત્યાં પરિભ્રાજકને અને જેમ હતું તેમ જ રાખેલો ઘડો પણ જોયો.

Verse 96

ततो दुःखेन संतप्तः अपश्यंश्च स्वकां प्रियाम् ॥ दृष्ट्वा पटं च कुम्भं च करुणं पर्यवेदयेत् ॥ इदं वासश्च कुम्भश्च नदीकूले च तिष्ठति ॥ न चापि दृश्यते भार्या मम गङ्गामुपागता ॥

પછી તે દુઃખથી દગ્ધ થઈ પોતાની પ્રિયાને ન જોઈ શક્યો. તેનો વસ્ત્ર અને ઘડો જોઈ તે કરુણ રીતે વિલાપ કરવા લાગ્યો—‘આ વસ્ત્ર અને આ ઘડો નદીકાંઠે છે, પરંતુ ગંગા ગયેલી મારી પત્ની દેખાતી નથી.’

Verse 97

न चाप्रियं मया अस्युक्ता कदाचिदपि वाचकम् ॥ स्वप्नेऽपि नोक्तपूर्वासि कदाचिदपि चाप्रियम् ॥

મેં તેને ક્યારેય પણ અપ્રિય વચન કહ્યું નથી; અને તું પણ ક્યારેય—સ્વપ્નમાં પણ—અપ્રિય કંઈ કહ્યું નથી.

Verse 98

अथवापि पिशाचेन भक्षिताऽऽ भूतराक्षसैः ॥ आकृष्टा किं नु रोगेण गङ्गातीरं समाश्रिता ॥

અથવા શું તે પિશાચ કે ભૂત-રાક્ષસો દ્વારા ભક્ષાઈ ગઈ? કે ગંગાતીરે આશ્રય લીધા પછી કોઈ રોગે તેને ખેંચી લીધી?

Verse 99

किं कृतं दुष्कृतं पूर्वं मया कर्म सुसङ्कटम् ॥ येन मत्पुरतो भार्याप्यदृष्टा विगतिं गता ॥

મેં અગાઉ કયું ઘોર દુષ્કૃત્ય, કયું સંકટમય કર્મ કર્યું હતું, જેના કારણે મારી પત્ની મારી સામે હોવા છતાં અદૃશ્ય થઈ વિનાશને પામી ગઈ?

Verse 100

एहि मे सुभगे कान्ते मम चित्तानुवर्त्तिनि ॥ पश्यैतान् बालकान् भीतान् क्लिश्यमानानितस्ततः ॥

હે સुभગે પ્રિયે, મારા ચિત્તને અનુસરનારિ—મારી પાસે આવો. જુઓ, આ ભયભીત નાના બાળકો અહીં-ત્યાં ભટકી દુઃખ ભોગવી રહ્યા છે.

Verse 101

मां पश्य त्वं वरारोहे त्रिपुत्रानतिबालकान् ॥ चतस्रो दुहितॄः पश्य सर्वाश्च मम मानदे ॥

હે સુંદર નિતંબવાળી, મને જુઓ; આ ત્રણ પુત્રોને જુઓ—હજી બહુ નાનાં છે. અને ચાર દીકરીઓને પણ જુઓ; હે મને માન આપનારિ, આ બધાં મારા જ સંતાન છે.

Verse 102

मम पुत्रा रुदन्त्येते बालकास्तव लालसा ॥ नित्यं च दारिका रक्ष मम दुष्कृतकारिणः ॥

આ બાળકો—મારા પુત્રો—તારા માટે તરસી રડી રહ્યા છે. અને તે નાની દીકરીનું હંમેશાં રક્ષણ કર; કારણ કે હું દુષ્કર્મ કરનાર છું.

Verse 103

कामं मां क्षुधितं चैव ज्ञास्यसे त्वं पिपासितम् ॥ एवमुक्ता च कल्याणि मम मुक्त्या व्यवस्थिताः ॥

તમે મને ભૂખ્યો પણ જોશો અને તરસ્યો પણ જાણશો. આમ કહેવામાં આવ્યા પછી, હે કલ્યાણી, તે મારી મુક્તિ માટે દૃઢ નિશ્ચયથી સ્થિર થઈ ગઈ.

Verse 104

एवं विलपमानस्य निषादस्य त्वितस्ततः ॥ सव्रीडं भाषते विप्रो निषादं गच्छ नास्ति सा ॥

આ રીતે વિલાપ કરતા નિષાદને જોઈ, ત્યાં જ બ્રાહ્મણે લજ્જિત થઈને કહ્યું—“નિષાદ, જા; તે અહીં નથી.”

Verse 105

सुखं योगं च ते नीत्वा सा गता ह्यनिवृत्तये ॥ तं रुदन्तं तथा दृष्ट्वा कारुण्येन परिप्लुतः ॥

“તને સુખ અને યોગસાધનામાં દોરીને તે ગઈ—ખરેખર પાછી ન ફરવાની અવસ્થામાં. તેને આમ રડતો જોઈ તે કરુણાથી છલકાઈ ઊઠ્યો.”

Verse 106

एते न त्यजनीया स्ते कदाचिदपि पुत्रकाः ॥ परिव्राजवचः श्रुत्वा निषादस्तस्य सन्निधौ ॥

“પ્રિય પુત્રકો, આને તમે ક્યારેય ત્યજવા ન જોઈએ.” પરિવ્રાજકના વચન સાંભળી નિષાદ તેની સન્નિધિમાં રહ્યો.

Verse 107

उवाच मधुरं वाक्यं दुःखशोकपरिप्लुतः ॥ अहो मुनिवरश्रेष्ठ अहो धर्मभृतां वर ॥

દુઃખ અને શોકથી ભરાઈને તેણે મધુર વચન કહ્યું—“અહો! મુનિવરશ્રેષ્ઠ! અહો! ધર્મભૃતાઓમાં વર!”

Verse 108

सान्त्वितोऽस्मि त्वया विप्र वचनैर्मधुराक्षरैः ॥

“હે બ્રાહ્મણ, તમારા મધુર અક્ષરવાળા વચનોથી હું સાંત્વના પામ્યો છું.”

Verse 109

निषादस्य वचः श्रुत्वा स मुनिः संशितव्रतः ॥ उवाच मधुरं वाक्यं दुःखशोकपरिप्लुतः ॥

નિષાદના વચન સાંભળી તે દૃઢવ્રતી મુનિ દુઃખ અને શોકથી વ્યાકુળ થઈ મધુર વાણી બોલ્યા.

Verse 110

मा रोदीर्वच्मि भद्रं ते तवाहं सा प्रियाऽभवत् ॥ गङ्गातीरे समासाद्य मुनिर्जातोऽस्महं तथा ॥

“રડો નહીં,” હું કહું છું; તારો કલ્યાણ થાઓ. “હું તારી એ પ્રિયા બની; અને ગંગાતીરે પહોંચીને હું પણ મુનિ થયો.”

Verse 111

देशो निर्जलतां याति एषा माया मम प्रिये । सोमो यत्क्षीयते पक्षे पक्षे वापि च वर्द्धते ॥

“પ્રિયે, પ્રદેશનું નિર્જળ થવું મારી માયા છે. જેમ ચંદ્રમા પક્ષમાં ક્ષીણ થાય છે અને ફરી પક્ષે પક્ષે વધે છે.”

Verse 112

पेया-पेयं च मे पीतं विक्रीताश्चाप्यविक्रेयाः ॥ अगम्यागमनं चैव वाच्यावाच्यं न रक्षितम् ॥

“મે પીવા યોગ્ય અને અપીવા યોગ્ય બન્ને પીધાં; જે વેચવા અયોગ્ય હતું તે પણ વેચ્યું. જ્યાં જવું ન જોઈએ ત્યાં ગયો; અને કહેવું-ન કહેવુંની મર્યાદા જાળવી નથી.”

Verse 113

अथ केनापि ग्राहेण स्नायमाना तपस्विनी ॥ गृहीता तोयमध्ये तु जिह्वालोडेन चाबला ॥

ત્યારે સ્નાન કરતી તે તપસ્વિનીને કોઈક ગ્રાહે પકડી લીધી; પાણીના મધ્યમાં તે અબલા તેની જીભના ઘુમરતા ખેંચાણથી ઘસડાતી રહી.

Verse 114

निषादं भाषते तत्र गच्छ किं परिक्लिश्यसे ॥ बालांस्तान्परिरक्षस्व आहारैर्विविधैरपि ॥

ત્યાં તેણીએ નિષાદને કહ્યું—“જા; તું શા માટે પોતાને કષ્ટ આપે છે? વિવિધ પ્રકારના આહારોથી પણ તે બાળકોનું રક્ષણ કર.”

Verse 115

स तेन चोदितो ह्येवं निषादो नावगच्छति ॥ मधुरं स्वरमादाय प्रत्युवाच द्विजोत्तमम् ॥

આ રીતે તેના દ્વારા પ્રેરિત થવા છતાં નિષાદ સમજી ન શક્યો; પછી મધુર સ્વર ધારણ કરીને તેણે દ્વિજોત્તમને ઉત્તર આપ્યો.

Verse 116

अहं मायाप्रलोभेन गङ्गातीरमुपागतः ॥ दण्डं कुण्डीं च वस्त्रं च तीरे संस्थाप्य यत्ननः ॥ ततः स्नानविधानेन निमग्नस्तज्जलेऽमले ॥

હું માયાના પ્રલોભનથી ગંગાના તીરે આવ્યો. દંડ, કુંડી અને વસ્ત્ર તીરે યત્નપૂર્વક મૂકી, પછી સ્નાનવિધિ મુજબ તે નિર્મળ જળમાં ડૂબકી લગાવી।

Verse 117

ततो विप्रवचः श्रुत्वा तूष्णीमासीन् मुनिस्तदा ॥ ब्राह्मणानुगतं स्थानमात्मनात्मानुसंस्थितः ॥

પછી બ્રાહ્મણના વચન સાંભળી મુનિ ત્યારે મૌન બેઠા રહ્યા. બ્રાહ્મણો દ્વારા અનુગત સ્થાને, આત્મામાં આત્મા સ્થિર કરીને તેઓ રહ્યા.

Verse 118

किं मया विकृतं कर्म सेवमानेन माधव ॥ तपश्च तप्यमानेन किं मया विकृतं कृतम् ॥

“હે માધવ! સેવા કરતાં કરતાં મેં કયું વિકૃત/અધર્મ કર્મ કર્યું? અને તપ કરતાં કરતાં મેં કયું અનુચિત કાર્ય કરી નાખ્યું?”

Verse 119

त्वया न तत्कृतं किंचिच्छुभं वाशुभमेव वा ॥ सर्वं मायामयं तत्र विस्मयात्परितप्यसे ॥

ત્યાં તારા દ્વારા ન તો કંઈ શુભ, ન અશુભ—સાચે કરાયું; ત્યાં સર્વ માયામય હતું, છતાં તું આશ્ચર્યથી શોક કરે છે।

Verse 120

धन्वी तूणी शरी खड्गी मायाबलपराक्रमः ॥ मां च पश्यति वै नित्यं मायाबलसुसंस्थितम् ॥

ધનુષ, તૂણીર, બાણ અને ખડ્ગ ધારણ કરેલો, માયાબળથી પરાક્રમી તે, માયાબળમાં સુસ્થિત રહી મને પણ નિત્ય જુએ છે।

Verse 121

शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश्च पञ्चमः ॥ अन्नात्प्रवर्तते जन्तुरेषा माया मम प्रिया ॥

શબ્દ, સ્પર્શ, રૂપ, રસ અને પાંચમો ગંધ—અન્નથી જ જીવની પ્રવૃત્તિ થાય છે; આ મારી પ્રિય માયા છે।

Verse 122

पुनश्च पत्रादियुतमेतन्मायाबलं मम ॥ एकबीजात्प्रकीर्णाद्वै जायन्ते तानि भूरिशः ॥

અને ફરી, પાંદડાં વગેરે સાથે યુક્ત આ મારું માયાબળ વિસ્તરે છે; એક જ બીજ છંટાય તો તે રૂપો બહુ પ્રમાણમાં જન્મે છે।

Verse 123

वडवामुखमास्थाय पिबामि तदहं जलम् ॥ वायुं मायामयं कृत्वा मेघेषु विसृजाम्यहम्

વડવામુખનું સ્વરૂપ ધારણ કરીને હું તે જળ પીઉં છું; અને વાયુને માયામય બનાવી હું તેને મેઘોમાં વિસર્જિત કરું છું।

Verse 124

मम मायाबलं ह्येतद्येन तिष्ठाम्यहं जले ॥ प्रजापतिं च रुद्रं च सृजामि च वहामि च

આ જ મારું માયાબળ છે, જેના દ્વારા હું જળમાં સ્થિત રહું છું; અને હું પ્રજાપતિ તથા રુદ્રને સર્જું છું અને ધારણ પણ કરું છું.

Verse 125

यथा ब्राह्मणमुख्येन प्राप्ता स्त्रियोनिरेव च ॥ न तस्य विकृतं कर्म अपराधो न विद्यते

જેમ એક શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણને પણ સ્ત્રી-યોનિ પ્રાપ્ત થઈ શકે છે—તેમ તેના કર્મને વિકૃત માનવામાં આવતું નથી અને કોઈ અપરાધ પણ નથી.

Verse 126

तथा स्वर्गसहस्राणामेकं चापि न रोचते ॥ ज्ञातुमिच्छामि ते मायां यया क्रीडसि माधव

તેમજ હજારો સ્વર્ગોમાંથી એક પણ મને રોચતું નથી. હે માધવ, જે માયાથી તમે ક્રીડા કરો છો, તે તમારી માયા હું જાણવા ઇચ્છું છું.

Verse 127

योऽहं निषादगर्भेऽस्मिन्वसामि नरकेषु च ॥ धिक् तपो धिक् च मे कर्म धिक् फलं धिक् च जीवितम्

હું—જે આ નિષાદ-ગર્ભમાં અને નરકોમાં પણ વસું છું—ધિક્ તપ, ધિક્ મારા કર્મ; ધિક્ તેનું ફળ, અને ધિક્ આ જીવન.

Verse 128

गम्यागम्यं न जानाति मायाजालेन मोहितः ॥ पञ्चाशद्वर्षके काले मया ख्यातः स ब्राह्मणः

માયાના જાળથી મોહિત થઈ તે શું ગમ્ય છે અને શું અગમ્ય છે તે જાણતો નથી. પચાસ વર્ષના કાળમાં તે બ્રાહ્મણ મને (એ રીતે) ઓળખાયો.

Verse 129

परिव्राजवचः श्रुत्वा निषादो विगतज्वरः ॥ श्लक्ष्णं वचनमादाय प्रत्युवाच द्विजोत्तमम्

પરિવ્રાજકના વચન સાંભળી નિષાદનો ઉદ્વેગ શમ્યો. તેણે મૃદુ વાણી ધારણ કરી શ્રેષ્ઠ દ્વિજને પ્રત્યुत્તર આપ્યો.

Verse 130

किमिदं भाषसे विप्र अव्यक्तं यत्कदाचन ॥ न भावं वा यद्धटितं स्त्रियः पुंस्त्वं सदैव हि

હે વિપ્ર! તું આ શું બોલે છે—ક્યારેક અસ્પષ્ટ? કે પછી કોઈ સ્થિર ભાવ નથી, કારણ કે સ્ત્રીઓ વારંવાર પુરુષત્વને પ્રાપ્ત થાય છે?

Verse 131

निषादस्य वचः श्रुत्वा ब्राह्मणो दुःखमूर्च्छितः ॥ उवाच मधुरं वाक्यं गङ्गातीरे च धीवरम्

નિષાદના વચન સાંભળી બ્રાહ્મણ દુઃખથી મૂર્છિત થયો. ગંગાતીરે તે ધીવર સાથે તેણે મધુર વચન કહ્યાં.

Verse 132

शीघ्रं गच्छ स्वकं देशमेतान् गृह्य स्वबालकान् ॥ सर्वेषां च यथासंख्यं स्नेहः कर्त्तव्य एव च

ઝડપથી પોતાના દેશમાં જા અને આ તારા બાળકોને સાથે લઈ જા. તેમજ સૌ પ્રત્યે યથાક્રમે સ્નેહ અને સંભાળ અવશ્ય કરવી.

Verse 133

किं त्वया दुष्कृतं कर्म कृतं पूर्वं पुरातनम् ॥ मम यद्भाषसे चैव स्त्रीत्वं प्राप्तोऽसि तत्कथम्

તમે પૂર્વકાળમાં કયું પ્રાચીન દુષ્કર્મ કર્યું હતું? કારણ કે તમે મને કહો છો—તમે સ્ત્રીત્વને કેવી રીતે પ્રાપ્ત થયા?

Verse 134

केन दोषेण प्राप्तस्त्वं स्त्रीत्वं भूत्वा पुमान् पुनः ॥ पुंस्त्वं चैव कथं प्राप्त एतदाचक्ष्व पृच्छतः

કયા દોષથી તું સ્ત્રીત્વને પ્રાપ્ત થયો અને પછી ફરી પુરુષ બન્યો? અને પુરુષત્વ તને કેવી રીતે ફરી મળ્યું? પૂછનાર મને આ કહો।

Verse 135

एवं तस्य वचः श्रुत्वा स ऋषिः संहितव्रतः ॥ उवाच मधुरं वाक्यं मायातीर्थजलेचरम्

તેના વચન સાંભળી, વ્રતનિયમોમાં સંયત તે ઋષિએ માયાતીર્થના જળમાં વિચરનારને મધુર વાણી કહી।

Verse 136

निषाद शृणु तत्त्वेन मत्कथां च प्रजल्पतः ॥ न मया दुष्कृतं किंचित्कृतं कुत्रापि तत्त्वतः

હે નિષાદ, હું કહું છું તે મારી વાત તત્ત્વથી સાંભળ; ખરેખર મેં ક્યાંય કોઈ દુષ્કૃત્ય કર્યું નથી।

Verse 137

एकभक्तं मयाचारें अभक्ष्यं चैव वर्जितम् ॥ स मयाराधितो देवो लोकनाथो जनार्दनः ॥ कर्मभिर्बहुभिश्चैव मया दर्शनकाङ्क्षिणा

મેં આચરણમાં એકભક્ત (દિવસે એક વાર ભોજન)નું વ્રત પાળ્યું અને અભક્ષ્યનો ત્યાગ કર્યો. દર્શનની ઇચ્છાથી મેં અનેક કર્મો દ્વારા લોકનાથ દેવ જનાર્દનની આરાધના કરી।

Verse 138

अथ दीर्घेण कालेन मया दृष्टो जनार्द्दनः ॥ वरेण छन्दयामास बहुधा मायया ततः

પછી લાંબા સમય પછી મેં જનાર્દનનું દર્શન કર્યું. ત્યારબાદ તેમણે માયા દ્વારા અનેક રીતે વર આપીને મને લલચાવવાનો પ્રયત્ન કર્યો।

Verse 139

मया नाभीप्सितस्तस्माद्दीयमानो वरस्ततः ॥ मायां मे दर्शय विभो विष्णो प्रणतवत्सल

અતએવ મને આપાતો વર મેં ઇચ્છ્યો નહોતો. હે વિભુ વિષ્ણુ, પ્રણતવત્સલ, મને તમારી માયા દર્શાવો।

Verse 140

ततो मां भाषते विष्णुर्मायां दृष्ट्वा ह्यलं द्विज ॥ मया पुनः पुनश्चोक्तो मम प्रीत्या प्रदर्शय

પછી વિષ્ણુએ મને કહ્યું— “હે દ્વિજ, માયા જોઈ લીધી; એટલું પૂરતું.” પરંતુ હું વારંવાર બોલ્યો— “મારા પ્રત્યે પ્રીતિથી તે દર્શાવો.”

Verse 141

ततोऽहं तेन चाप्युक्तस्तर्हि द्रक्षत्यलं भवान् ॥ गच्छ कुब्जाम्रके गङ्गां स्नात्वेत्यन्तर्हितोऽभवत्

પછી તેમણે મને કહ્યું— “તો પછી તું પૂરતું જોઈશ. કુબ્જામ્રકમાં ગંગા પાસે જા; ત્યાં સ્નાન કરીને…” એમ કહી તેઓ અંતર્ધાન થયા।

Verse 142

न तत्र किंचिज्जानामि किमिदं किं प्रवर्त्तते ॥ निषादीगर्भसम्भूतस्तव पत्न्यभवं ततः

ત્યાં હું કશું જ સમજી શક્યો નહીં—આ શું છે, શું ચાલી રહ્યું છે? પછી નિષાદી સ્ત્રીના ગર્ભમાંથી જન્મ લઈને હું તારી પત્ની બની.

Verse 143

केनचित्कारणेणात्र प्रविष्टो जाह्नवीजले ॥ स्नात्वाऽपश्यं पूर्ववच्छ तावज्जातो ऋषिस्त्वहम् ॥

કોઈ કારણસર હું અહીં જાહ્નવી (ગંગા)ના જળમાં પ્રવેશ્યો. સ્નાન કરીને મેં મને પહેલાં જેવો જ જોયો; અને એટલા જ ક્ષણમાં હું ઋષિ બની ગયો હતો।

Verse 144

निषाद पश्य कुण्डीं च मात्रां वस्त्रं यथा पुरा ॥ पञ्चाशद्वर्षदेशीयो जातोऽस्मि त्वद्गृहे वसन् ॥ दण्डवस्त्रादि यत्किञ्चिन्न जीर्णं गङ्गया हृतम् ॥

હે નિષાદ, જો—કુંડી, માપનું પાત્ર અને વસ્ત્ર પહેલાં જેમ જ છે. તારા ઘરમાં વસતા વસતા મારા માટે પચાસ વર્ષ વીતી ગયા. દંડ, વસ્ત્ર વગેરેમાં જે કંઈ જીર્ણ ન હતું, તે ગંગાએ વહાવી લઈ ગયું.

Verse 145

एवं तेन ततश्चोक्ता निषादोऽदृश्यतां गतः ॥ ये च ते बालकास्तत्र तेषां कश्चिन्न दृश्यते ॥

આ રીતે કહીને તે નિષાદ પછી અદૃશ્ય થઈ ગયો. અને ત્યાં જે બાળકો હતા, તેમામાંથી એકપણ હવે દેખાતો નથી.

Verse 146

स ततो ब्राह्मणो देवि तपस्तपति निश्चितम् ॥ ऊर्ध्वश्वासोर्ध्वबाहुश्च वायुभक्षपरायणः ॥

પછી, હે દેવી, તે બ્રાહ્મણે દૃઢ નિશ્ચયથી તપ આચર્યું—ઊર્ધ્વશ્વાસ સાથે, બાહુઓ ઊંચા રાખીને, અને માત્ર વાયુભક્ષણ પર નિર્ભર રહીને.

Verse 147

तस्य प्रतिष्ठमानस्य अपराह्णं तु जायते ॥ ततः प्रमुच्यते तोयं देवि कृत्वा यथोचितम् ॥

તે સ્થિર રીતે સ્થાપિત રહ્યો ત્યારે અપારાહ્ન સમય આવ્યો. ત્યારબાદ, હે દેવી, યથોચિત વિધિ કરીને પાણી છોડવામાં આવ્યું.

Verse 148

कर्मण्यानि च पुष्पाणि आहृत्य श्रद्धयान्वितः ॥ अर्चयित्वा यथान्यायं वीरासनमुपागतः ॥

શ્રદ્ધાથી તેણે કર્મ માટે યોગ્ય પુષ્પો લાવ્યા. યથાન્યાય અર્ચના કરીને પછી તે વીરાસનમાં બેસી ગયો.

Verse 149

वृतस्तु ब्राह्मणैर्मुख्यैर्गङ्गास्नानेषु वै द्विजः ॥ ऊचुस्ततो द्विजास्तत्र तपस्विनमनिन्दितम् ॥

ગંગાસ્નાનના તીર્થસ્થાનોમાં મુખ્ય બ્રાહ્મણોથી ઘેરાયેલો તે દ્વિજ હતો. ત્યારબાદ ત્યાંના દ્વિજોએ નિર્દોષ તપસ્વીને સંબોધીને કહ્યું.

Verse 150

पूर्वाह्णे स्थापयित्वात्र मात्रां कुण्डीं त्रिदण्डकम् ॥ इतो गतोऽसि ब्रह्मेन्द्र स्थापयित्वा तु धीवरान् ॥ विस्मृतं किं त्वया स्थानं कथं शीघ्रं न चागतः ॥

પૂર્વાહ્ને તું અહીં માત્રા, કુંડી (જળપાત્ર) અને ત્રિદંડ સ્થાપી દીધા. પછી ધીવરોને તેમના કાર્ય/સ્થાને ગોઠવી, હે બ્રહ્મેન્દ્ર, તું અહીંથી ગયો. શું તને સ્થાન ભૂલાઈ ગયું? તું ઝડપથી પાછો કેમ ન આવ્યો?

Verse 151

एतस्मिन्नन्तरे देवि स च ब्राह्मणपुङ्गवः ॥ अद्य पञ्चाशद्वर्षाणि अमावास्याद्य चैव हि ॥

આ વચ્ચે, હે દેવી, તે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણે કહ્યું—‘આજે પચાસ વર્ષ થયા; અને આજે જ અમાવાસ્યા પણ છે.’

Verse 152

कथमेवतावतङ्कालं मामूचुर्ब्राह्मणाश्च किम् ॥ पूर्वाह्ने स्थापयित्वा त्वं स्वां मात्रां चापराह्णिके ॥ कथं कालेऽनुसम्प्राप्तः किमेतदिति भाषते ॥

‘બ્રાહ્મણોએ મને કેવી રીતે કહ્યું કે એટલો સમય વીતી ગયો? પૂર્વાહ્ને મારી માત્રા મૂકી અને અપારાહ્ને (પાછો આવી) હું યોગ્ય સમયે કેવી રીતે પહોંચી ગયો? આ શું છે?’—એ રીતે તે બોલ્યો.

Verse 153

एतस्मिन्नन्तरे देवि ब्राह्मणाय ततो मया ॥ दर्शयित्वा निजं रूपं तमवोचमिदं धरे

આ વચ્ચે, હે દેવી, મેં તે બ્રાહ્મણને મારું સ્વરૂપ દર્શાવી, હે ધરા (પૃથ્વી), તેને આ વચન કહ્યું.

Verse 154

किमिदं भ्रान्तरूपोऽसि किं वा त्वं दृष्टवानसि ॥ पश्यामि त्वां व्यग्रमिव सावधानो भव स्वयम्

આ શું છે—શું તું ગૂંચવણમાં છે? કે તું કંઈક જોયું છે? મને તું જાણે વ્યાકુળ દેખાય છે; તું પોતે સાવધાન અને સંયમિત થા।

Verse 155

एवमुक्तः स तु मया भूमौ कृत्वा शिरः स्वकम् ॥ उवाच दुःखितो दीनो निःश्वस्य च मुहुर्मुहुः

મેં એમ કહ્યે પછી તેણે પોતાનું માથું જમીન પર મૂક્યું; દુઃખિત અને દીન બની, વારંવાર નિશ્વાસ નાખતાં તે બોલ્યો।

Verse 156

अहो देव द्विजा एते मां वदन्ति जगद्गुरो ॥ पूर्वाह्ने स्थापयित्वा त्वं वस्त्रं दण्डकमण्डलू ॥ आगतोऽस्यपराह्ने किं स्थलṃ विस्मृतवानसि

અહો દેવ! આ દ્વિજોએ મને ‘જગદ્ગુરુ’ કહીને સંબોધે છે. પૂર્વાહ્ને તું વસ્ત્ર, દંડ અને કમંડલુ મૂકી ગયો હતો અને હવે અપારાહ્ને પાછો આવ્યો છે; શું તું તે સ્થાન ભૂલી ગયો?

Verse 157

अहं व्याधस्य वै भूत्वा भार्या च व्याधयोनिजा ॥ पञ्चाशद्वर्षपर्यन्तं तत्र स्थित्वा ततः किल

હું વ્યાધ (શિકારી) બની ગયો અને વ્યાધ વંશમાં જન્મેલી પત્ની પણ લીધી; ત્યાં પચાસ વર્ષ સુધી રહીને, પછી ખરેખર…

Verse 158

तस्माच्चैव त्रयः पुत्रास्तिस्रश्चापि च कन्यकाः ॥ जातान्येवमपत्यानि दुष्टकर्मकृतस्तथा

તેમાંથી ત્રણ પુત્રો અને ત્રણ પુત્રીઓ જન્મ્યાં; દુષ્કર્મ કરનારને અનુરૂપ એવી જ સંતતિ ઉત્પન્ન થઈ।

Verse 159

स्नातुं कदाचिद्गङ्गायां गतोऽहं तीरभूमिगः ॥ स्थापयित्वाद्य स्वं वस्त्रं मग्नः स्नास्यन् जलेऽमले ॥ उन्मज्य स्वयं पुनश्चैव प्राप्तो रूपं मुनिस्तुतम्

એક વખત સ્નાન કરવાની ઇચ્છાથી હું ગંગાના તટે ગયો. પોતાનું વસ્ત્ર મૂકી નિર્મળ જળમાં ડૂબીને સ્નાન કર્યું; પછી પોતે ઉપર આવી ફરી મુનિઓએ સ્તુતિ કરેલું રૂપ પ્રાપ્ત કર્યું.

Verse 160

भक्षितं किमकर्मण्यं सेवमानेन चाच्युत ॥ व्यभिचारश्च मे तत्र को जातस्तव अर्चने

હે અચ્યુત! સેવા કરતાં કરતાં મેં કઈ અયોગ્ય વસ્તુ ભક્ષણ કરી? અને તમારી અર્ચના કરતી વખતે ત્યાં મારાથી કયો વિમાર્ગ થયો?

Verse 161

एतदाचक्ष तत्त्वेन येनाहं नरकं गतः ॥ एतच्चिन्ताव्याकुलोऽहं निबोध भगवन्मम

જે કારણે હું નરકમાં ગયો તે વાત મને તત્ત્વથી સાચી રીતે કહો. આ ચિંતાથી હું વ્યાકુળ છું; હે ભગવન, મારી સ્થિતિ સમજો.

Verse 162

मायालुब्धेन हि मया पूर्वं विज्ञापितो ह्यसि ॥ नान्यत्स्मरामि पापं च नरके येन पातितः

પહેલાં હું માયામાં લોભાઈને તમારી પાસે વિનંતી કરવા આવ્યો હતો. આ સિવાય બીજું કોઈ પાપ મને યાદ નથી, જેના કારણે હું નરકમાં પાતિત થયો.

Verse 163

ततस्तस्य वचः श्रुत्वा कारुण्यपरिदेवितम् ॥ उक्तवानस्मि तं विप्रं दुःखसंतप्तमानसम्

તેના કરુણ વિલાપભર્યા વચન સાંભળી, દુઃખથી સંતપ્ત મન ધરાવતા તે બ્રાહ્મણને મેં ત્યારે કહ્યું.

Verse 164

मा दुःखं कुरु विप्रेन्द्र आत्मदोषसमुद्भवम् ॥ विकर्म न कृतं किञ्चिदपि मे विप्र पूजने ॥ येन दुःखमनुप्राप्तं तिर्यग्योनिं च वै गतः

હે વિપ્રેન્દ્ર, દુઃખ ન કર; આ દુઃખ આત્મદોષમાંથી ઉત્પન્ન થયું છે. હે બ્રાહ્મણ, મારી પૂજામાં તું કોઈપણ વિકર્મ કર્યું નથી, જેના કારણે તને કષ્ટ મળતું અને તું ખરેખર તિર્યક્-યોનિમાં જતો.

Verse 165

उक्तमेव मया पूर्वं शृणु ब्राह्मणपुङ्गव ॥ वरान् वरय भो ब्रह्मन् त्वं मायां वृतवानसि

મેં આ પહેલેથી જ કહ્યું છે—સાંભળ, હે બ્રાહ્મણપુંગવ. હે બ્રહ્મન, વર માગ; તું માયાનું દર્શન પસંદ કર્યું છે.

Verse 166

ददामि दिव्यभोगान्वै भौमान्वापि तवेप्सितम् ॥ तांस्तु नेच्छसि मायाया दर्शनं वृतवानसि

હું તને દિવ્ય ભોગો આપું છું, અથવા તારી ઇચ્છા મુજબ ભૌમ ભોગો પણ. પરંતુ તું તે ઇચ્છતો નથી; તું માયાનું દર્શન જ પસંદ કર્યું છે.

Verse 167

दृष्टा तु वैष्णवी माया या त्वया ब्राह्मणेप्सिता ॥ न गतो दिवसश्रेष्ठ नापराह्णेऽपि कुत्रचित् ॥ वर्षाणि चैव पञ्चाशान्निषादस्य गृहेऽपि न

હે બ્રાહ્મણ, તું જે વૈષ્ણવી માયા ઇચ્છી હતી તે ખરેખર દર્શાઈ ગઈ છે. હે દિવસશ્રેષ્ઠ, તું ક્યાંય ગયો નથી—અપરાહ્ને પણ નહીં; અને નિષાદના ઘરમાં પણ પચાસ વર્ષો પસાર થયા નથી.

Verse 168

अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व द्विजोत्तम ॥ या एषा वैष्णवी माया त्वया ब्राह्मण ईप्सिता

હું તને વધુ એક વાત કહું છું—સાંભળ, હે દ્વિજોત્તમ. હે બ્રાહ્મણ, આ જે વૈષ્ણવી માયા તું ઇચ્છી હતી—

Verse 169

यत्त्वया दुष्कृतं कर्म व्यभिचारश्च तत्र वै ॥ अर्च्चनं च न ते भ्रष्टं तपश्चैव न नाशितम्

તે વિષયમાં તારા દ્વારા થોડું દુષ્કૃત કર્મ અને આચરણભ્રંશ થયો હતો; છતાં તારી અર્ચના ભ્રષ્ટ થઈ નથી અને તારો તપ પણ નાશ પામ્યો નથી।

Verse 170

भवान्तरे कृतं यच्च येनेदं प्राप्तवान्महत् ॥ दुःखं तच्च तवाख्यास्ये शृणु ब्राह्मणसत्तम

પૂર્વજન્મમાં કરેલા કર્મથી તને જે મહાન દુઃખ પ્રાપ્ત થયું છે, તે હું તને સમજાવીશ—સાંભળ, હે બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠ।

Verse 171

मम भक्ताः द्विजाः शुद्धा यत्त्वया नाभिवादिताः ॥ तत्पापादीदृशो भोगस्तव जातो हि दुःखदः

મારા શુદ્ધ દ્વિજ ભક્તોને તું અભિવાદન ન કર્યું; તે પાપથી જ તને આ દુઃખદ ભોગ પ્રાપ્ત થયો છે।

Verse 172

ये च भागवताः शुद्धास्ते नूनं मम मूर्त्तयः ॥ तान्विप्रान्ये नमस्यन्ति ते मामेव नमस्यते ॥ विदितोऽस्मीह विप्रेन्द्र तैरहं नात्र संशयः

જે શુદ્ધ ભાગવતો છે, તેઓ નિશ્ચયે મારી મૂર્તિઓ સમાન છે. જે તે વિપ્રોને નમસ્કાર કરે છે, તે મને જ નમસ્કાર કરે છે. હે વિપ્રેન્દ્ર, હું અહીં તેમના દ્વારા જ ઓળખાયો છું—એમાં સંશય નથી।

Verse 173

मम दर्शनकामाः ये ते मे भक्ताः द्विजास्तथा ॥ शुद्धा भागवताः पूज्या द्रष्टव्याः सर्वदा नृभिः ॥

જે મને દર્શન કરવા ઇચ્છે છે, એવા દ્વિજ મારા ભક્ત છે. શુદ્ધ ભાગવતો પૂજ્ય છે; લોકો એ તેમને સદા મળવા અને દર્શન કરવા જોઈએ।

Verse 174

विशेषेण कलौ ब्रह्मन् द्विजरूपो ह्यवस्थितः ॥ तस्माद् ब्राह्मणभक्ता ये ते मद्भक्ता न संशयः ॥

હે બ્રહ્મન્! વિશેષ કરીને કલિયુગમાં ભગવાન દ્વિજરૂપે પ્રતિષ્ઠિત છે. તેથી જે બ્રાહ્મણભક્ત છે તે મારા ભક્ત છે—એમાં શંકા નથી.

Verse 175

यो मां प्राप्तमिहेच्छेत यस्यावाच्यं न विद्यते ॥ अनन्यमानसो भूत्वा मद्भक्तेषु नियोजयेत् ॥

જે અહીં મને પ્રાપ્ત કરવા ઇચ્છે, જેના વચનમાં કોઈ અનુચિતતા નથી, તે એકાગ્ર મનથી મારા ભક્તોની સેવામાં પોતાને નિયોજિત કરે.

Verse 176

गच्छ ब्राह्मण सिद्धोऽसि यदा प्राणान् विमोक्ष्यसि ॥ तदा आगन्तासि मत्स्थानं श्वेतद्वीपं न संशयः ॥

જાઓ, હે બ્રાહ્મણ! તું સિદ્ધ છે. જ્યારે તું પ્રાણો છોડશે, ત્યારે મારા ધામ શ્વેતદ્વીપમાં આવશે—એમાં શંકા નથી.

Verse 177

एवमुक्त्वा वरारोहे तत्रैवान्तरहितोऽभवम् ॥ सोऽपि द्विजस्तनुं त्यक्त्वा मायातीर्थे यशस्विनि ॥ कृत्वा सुदुष्करं कर्म श्वेतद्वीपमुपागतः ॥

હે સુન્દરકટિ! આમ કહીને હું ત્યાં જ અંતર્ધાન થયો. અને તે દ્વિજ પણ, હે યશસ્વિની, માયાતીર્થમાં દેહ ત્યજી, અતિ દુષ્કર કર્મ કરીને શ્વેતદ્વીપે પહોંચ્યો.

Verse 178

मायया किं तव धरे न मायां ज्ञातुमर्हसि ॥ मम मायां न जानन्ति देवदानवराक्षसाः ॥

હે ધરાધારિણી! તને માયાથી શું કામ? તું માયા જાણવાને અર્હ નથી. મારી માયા દેવો, દાનવો અને રાક્ષસો પણ જાણતા નથી.

Verse 179

एतत्ते कथितं भूमे मायाख्यानं महौजसम् ॥ मायाचक्रमिति ख्यातं सर्वपुण्यसुखावहम् ॥

હે ભૂમિ! તને આ મહાપ્રભાવશાળી માયાનું આખ્યાન કહેલું છે. તે ‘માયાચક્ર’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે અને સર્વ પુણ્ય તથા સુખ આપનારું કહેવાય છે.

Verse 180

आख्यानानां महाख्यानं तपसां च परन्तपः ॥ पुण्यानां परमं पुण्यं गतीनां च परा गतिः ॥

આખ્યાનોમાં આ મહાખ્યાન છે; તપોમાં આ પરંતપ—પાપદાહક છે. પુણ્યોમાં આ પરમ પુણ્ય છે; ગતિઓમાં આ પરા ગતિ છે.

Verse 181

नित्यं पठेद्यो भक्तेषु अभक्तेषु न कीर्तयेत् ॥ मा पठेन्नीचमध्येषु मा पठेच्छास्त्रदूषके ॥

આને ભક્તોમાં નિત્ય પાઠ કરવો; અભક્તોમાં તેનો પ્રચાર ન કરવો. નીચ લોકો વચ્ચે પાઠ ન કરવો; શાસ્ત્રદૂષકને પાઠ ન કરવો.

Verse 182

अग्रतः पृच्छता शूद्रमद्भक्तेषु तथाग्रतः ॥ पठते शोभते विप्रो न तु ये शास्त्रदूषकाः ॥

આગળ પ્રશ્ન કરતો શૂદ્ર હોય, તેમજ મારા ભક્તો આગળ હોય—તો પાઠ કરનાર બ્રાહ્મણ શોભે છે; પરંતુ શાસ્ત્રદૂષકો નહીં.

Verse 183

कल्यमुत्थाय यो भूमे पठते च दृढव्रतः ॥ तेन द्वादश वर्षाणि ममाग्रे पठितं भवेत् ॥

હે ભૂમિ! જે દૃઢવ્રતી પ્રાતઃકાળે ઊઠીને તેનો પાઠ કરે છે, તે દ્વારા જાણે મારી સમક્ષ બાર વર્ષ પાઠ કરાયો હોય તેમ થાય છે.

Verse 184

अथ पूर्णेन कालेन पुमान् पञ्चत्वमागतः ॥ मद्भक्तो जायते देवि वियोनिं न च गच्छति ॥

પછી સમય પૂર્ણ થતાં તે પુરુષ મૃત્યુ પામે છે; હે દેવી, તે મારો ભક્ત બની જન્મે છે અને અશુભ યોનિમાં જતો નથી.

Verse 185

य एवँ शृणुयान्नित्यं महाख्यानं वसुन्धरे ॥ न स जायेत मन्दात्मा वियोनिं नैव गच्छति ॥

હે વસુંધરા, જે આ રીતે નિત્ય આ મહાખ્યાન સાંભળે છે, તે મંદાત્મા બની જન્મતો નથી અને અશુભ યોનિમાં પણ જતો નથી.

Verse 186

एतत्ते कथितं भद्रे त्वया यत्पूर्वमीप्सितम् ॥ मुच्यमाना वरारोहे किमन्यत्परिपृच्छसि ॥

હે ભદ્રે, તું પહેલાં જે ઇચ્છ્યું હતું તે તને કહી દીધું છે. હે વરારોહે, હવે મુક્ત થતી વખતે તું બીજું શું પૂછે છે?