Adhyaya 12: Supratīka’s Hymn to Rāma and the Granting of a Boon through Divine Manifestation

Verse 1

श्रीवराह उवाच । ततः पुत्रं रथाङ्गाग्निदग्धं श्रुत्वा नृपोत्तमः । सुप्रतीकः प्रतीतात्मा चिन्तयामास पार्थिवः । तस्य चिन्तयतस्त्वेवं तदा बुद्धिरजायत ॥ १२.१ ॥

શ્રીવરાહ બોલ્યા—પછી ચક્રની અગ્નિથી પોતાનો પુત્ર દગ્ધ થયો છે એમ સાંભળી રાજશ્રેષ્ઠ સુપ્રતીક, સ્થિરચિત્ત રાજા, વિચારમાં પડ્યો. તે વિચારતો હતો ત્યારે તેના મનમાં એક નિશ્ચય ઉદ્ભવ્યો.

Verse 2

चित्रकूटे गिरौ विष्णुः सदा रामेति कीर्त्यते । ततोऽहं रामसंज्ञेन नाम्ना स्तौमि जगत्पतिम् ॥ १२.२ ॥

ચિત્રકૂટ પર્વત પર વિષ્ણુ સદા ‘રામ’ નામે કીર્તિત થાય છે. તેથી હું ‘રામ’ સંજ્ઞાથી જગત્પતિનું સ્તવન કરું છું.

Verse 3

सुप्रतीक उवाच । नमामि रामं नरनाथमच्युतं कविं पुराणं त्रिदशारिनाशनम् । शिवस्वरूपं प्रभवं महेश्वरं सदा प्रपन्नार्तिहरं धृतश्रियम् ॥ १२.३ ॥

સુપ્રતીકે કહ્યું—હું રામને નમસ્કાર કરું છું: અચ્યુત, નરનાથ, કવિ, પુરાતન, દેવોના શત્રુઓનો નાશક; શિવસ્વરૂપ, પ્રભવ, મહેશ્વર; શરણાગતની આર્તિ સદા હરણ કરનાર અને ધૃતશ્રી ધરનાર।

Verse 4

भवान् सदा देव समस्ततेजसां करोषि तेजांसि समस्तरूपधृक् । क्षितौ भवान् पञ्चगुणस्तथा जले चतुःप्रकारस्त्रिविधोऽथ तेजसि । द्विधाऽथ वायौ वियति प्रतिष्ठितो भवान् हरे शब्दवपुः पुमानसि ॥ १२.४ ॥

હે દેવ! તમે સદા સર્વ તેજસ્વીઓના તેજને પ્રગટ કરો છો અને સર્વરૂપ ધારણ કરો છો. પૃથ્વીમાં તમે પંચગુણ, જળમાં ચતુર્ગુણ, અગ્નિમાં ત્રિગુણ, વાયુમાં દ્વિગુણ; અને આકાશમાં પ્રતિષ્ઠિત થઈ—હે હરિ—શબ્દવપુ પુરુષ છો.

Verse 5

भवान् शशी सूर्यहुताशनोऽसि त्वयि प्रलीनं जगदेतदुच्यते । भवत्प्रतिष्ठं रमते जगत् यतः स्तुतोऽसि रामेति जगत् प्रतिष्ठितम् ॥ १२.५ ॥

તમે જ ચંદ્ર, સૂર્ય અને હુતાશન (યજ્ઞાગ્નિ) છો. કહેવાય છે કે આ સમગ્ર જગત તમામાં લય પામે છે. જગત તમારામાં આધાર પામી રમે છે, તેથી તમને ‘રામ’ નામે સ્તુતિ કરવામાં આવે છે; જગત તમામાં જ પ્રતિષ્ઠિત છે.

Verse 6

भवार्णवे दुःखतरोर्मिसङ्कुले तथाक्षमाणाग्रहणेऽतिभीषणे । न मज्जति त्वत्स्मरणप्लवो नरः स्मृतोऽसि रामेति तथा तपोवने ॥ १२.६ ॥

સંસારરૂપ સમુદ્રમાં—દુઃખવૃક્ષ સમા તરંગોથી ભરેલો અને અક્ષમ ગ્રહણથી અતિભયંકર—જે મનુષ્ય પાસે તમારું સ્મરણરૂપ પ્લવ (તરણી) છે, તે ડૂબતો નથી. તેથી તપોવનમાં પણ તમે ‘રામ’ નામે સ્મરાય છો.

Verse 7

वेदेषु नष्टेषु भवांस्तथा हरे करोषि मात्स्यं वपुरात्मनः सदा । युगक्षये रञ्जितसर्वदिङ्मुखो भवांस्तथाग्निर्बहुरूपधृग्विभो ॥ १२.७ ॥

હે હરિ! વેદો નષ્ટ થાય ત્યારે તમે વારંવાર પોતાનું મત્સ્ય-સ્વરૂપ ધારણ કરો છો. યુગાંતમાં સર્વ દિશાઓને પ્રકાશિત કરનાર, બહુરૂપધારી વિભુ, તમે અગ્નિ-સ્વરૂપે પ્રગટ થાઓ છો.

Verse 8

कौर्मं तथा ते वपुरास्थितः सदा युगे युगे माधव तोयमन्थने । न चान्यदस्तीति भवत्समं क्वचिज्जनार्दनाद्यः स्वयं भूतमुत्तमम् ॥ १२.८ ॥

હે માધવ! યુગે યુગે જલમંથન સમયે તમે સદા કૂર્મ-સ્વરૂપે સ્થિત રહો છો. હે જનાર્દન! ક્યાંય તમારી સમાન કંઈ નથી; તમે જ આદ્ય, સ્વયં પરમોત્તમ સત્તા છો.

Verse 9

त्वया ततम् विश्वमिदं महात्मन् स्वकाखिलान् वेद दिशश्च सर्वाः । कथं त्वमाद्यं परमं तु धाम विहाय चान्यं शरणं व्रजामि ॥ १२.९ ॥

હે મહાત્મન! તમારા દ્વારા આ સમગ્ર વિશ્વ વ્યાપ્ત છે; જે કંઈ તમારું છે તે સર્વ—અખિલરૂપે—અને સર્વ દિશાઓ તમે જાણો છો. તમે આદ્ય, પરમ ધામ છો; તમને છોડીને હું બીજા કયા શરણમાં જાઉં?

Verse 10

भवान् एकः पूर्वम् आसीत् ततश्च त्वत्तो मही सलिलं वह्निरुच्चैः । वायुस् तथा खं च मनोऽपि बुद्धि-श्चेतोगुणास्तत्प्रभवं च सर्वम् ॥ १२.१० ॥

આદિમાં માત્ર તમે જ એક હતા; ત્યારબાદ તમારાથી પૃથ્વી, જળ, ઊર્ધ્વસ્થ અગ્નિ, વાયુ અને આકાશ ઉત્પન્ન થયા. તેમજ મન, બુદ્ધિ, ચિત્તના ગુણો અને તેમાંથી ઉત્પન્ન સર્વ પણ તમારાથી જ પ્રગટ થયું.

Verse 11

त्वया ततं विश्वमिदं समस्तं सनातनस्त्वं पुरुषो मतो मे । समस्तविश्वेश्वर विश्वमूर्ते सहस्रबाहो जय देव देव । नमोऽस्तु रामाय महानुभाव ॥ १२.११ ॥

તમારા દ્વારા આ સમગ્ર વિશ્વ સંપૂર્ણ રીતે વ્યાપ્ત છે; મારા મત પ્રમાણે તમે સનાતન પુરુષ છો. હે સમસ્ત વિશ્વના ઈશ્વર, હે વિશ્વમૂર્તિ, હે સહસ્રબાહુ—હે દેવોના દેવ, તમારી જય હો. મહાનુભાવ રામને નમસ્કાર.

Verse 12

इति स्तुतो देववरः प्रसन्नः तदा राज्ञः सुप्रतीकस्य मूर्तिम् । संदर्शयामास ततोऽभ्युवाच वरं वृणीष्वेति च सुप्रतीकम् ॥ १२.१२ ॥

આ રીતે સ્તુતિ થતાં શ્રેષ્ઠ દેવ પ્રસન્ન થયા. ત્યારબાદ તેમણે રાજા સુપ્રતીકને પોતાનું સ્વરૂપ દર્શાવ્યું અને પછી કહ્યું—“વર માગો.”

Verse 13

एवं श्रुत्वा वचनं तस्य राजा ससम्भ्रमं देवदेवं प्रणम्य । उवाच देवेश्वर मे प्रयच्छ लयं यदास्ते परमं वपुस्ते ॥ १२.१३ ॥

તેમનું વચન સાંભળી રાજા ભક્તિભર્યા ઉલ્લાસથી દેવોના દેવને નમસ્કાર કરીને બોલ્યો—“હે દેવેશ્વર, જેમાં તમારું પરમ સ્વરૂપ સ્થિત છે તે લય મને આપો.”

Verse 14

इतीरिते राजवरः क्षणेन लयं तथाऽगादसुरघ्नमूर्तौ । स्थितस्तस्मिन्नात्मभूतो विमुक्तः स भूमिपः कर्मकाण्डैरनेकैः ॥ १२.१४ ॥

આવું કહેવાતાં શ્રેષ્ઠ રાજા ક્ષણમાં જ અસુરઘ્ન મૂર્તિમાં લયને પ્રાપ્ત થયો. તે અવસ્થામાં તે સ્વયંભૂ અને મુક્ત બની, અનેક કર્મકાંડ હોવા છતાં બંધનથી છૂટ્યો.

Verse 15

श्रीवराह उवाच । इतीरितं ते तु मया पुराणं स्वायम्भुवे चादिकृतैकदेशम् । शक्यं न चास्यैर्बहुभिः सहस्रैरपीह केनापि मुखेन वक्तुम् ॥ १२.१५ ॥

શ્રીવરાહ બોલ્યા—“આ રીતે મેં તને આ પુરાણ કહ્યું; સ્વાયંભુવ મન્વંતરમાં પ્રથમ રચાયેલનું આ એક અંશ છે. પરંતુ અહીં કોઈ પણ, હજારો મુખ હોવા છતાં, તેને સંપૂર્ણ રીતે કહી શકતો નથી.”

Verse 16

उद्देशतः संस्मृतमात्रमेतन् मया भद्रे कथितं ते पुराणम् । समुद्रतोयात् परिमाणसृष्टिः क्वचित् क्वचिद् वृत्तमथो ह्यनर्घ्यम् ॥ १२.१६ ॥

હે ભદ્રે, જેટલું સ્મરણ થઈ શક્યું તેટલું જ સંક્ષેપમાં મેં તને આ પુરાણ કહ્યું છે. સમુદ્રના જળમાંથી જેમ પરિમાણ અને સૃષ્ટિનું વર્ણન ઉદ્ભવે છે, તેમ અહીં-ત્યાં આવેલા વર્તાંતો ખરેખર અમૂલ્ય છે.

Verse 17

स्वयम्भुवा कथितं ब्रह्मणाऽपि नारायणेनेपि कुतो भवेऽन्यः । अशक्यमस्माभिरितीरितं ते तन्मूर्त्तित्वात् स्मरणेनेदमाद्यम् ॥ १२.१७ ॥

આ વાત સ્વયંભૂ (બ્રહ્મા), બ્રહ્મા તથા નારાયણ દ્વારા પણ વર્ણવાઈ છે—તો પછી બીજો કોણ કહી શકે? અમે તમને તેનું સંપૂર્ણ વર્ણન કરવા અસમર્થ છીએ; પરંતુ તે મૂર્તિરૂપે પ્રગટ થયું હોવાથી સ્મરણ દ્વારા આ આદ્ય તત્ત્વનું જ સ્મરણ કરવું જોઈએ।

Verse 18

समुद्रे बालुकासंख्या विद्यते रजसः क्षितौ । न तु सृष्टेः पुनः संख्या क्रीडतः परमेष्ठिनः ॥ १२.१८ ॥

સમુદ્રની રેતકણોની સંખ્યા અને ધરતી上的 ધૂળકણોની સંખ્યા ગણાઈ શકે; પરંતુ ક્રીડારત પરમેષ્ઠિનની પુનઃપુનઃ સર્જનાઓની સંખ્યા ગણાઈ શકતી નથી।

Verse 19

एष नारायणस्यांशो मया प्रोक्तः शुचिस्मिते । क्रीते वृत्तान्त एषश्च किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥ १२.१९ ॥

હે શુચિસ્મિતે, નારાયણ સંબંધિત આ અંશ મેં તને કહ્યો છે. જે રીતે ઘટના બની, એ જ આ વર્તાંત છે—હવે તું બીજું શું સાંભળવા ઇચ્છે છે?