Adhyaya 103: Ritual Procedure for the Donation of the ‘Sugar-Cow’ (Śarkarā-Dhenu)

Verse 1

होतोवाच तद्वच्च शर्कराधेनुं शृणु राजन् यथार्थतः । अनुलिप्ते महीपृष्ठे कृष्णाजिनकुशोत्तरे ॥ १०३-१ ॥ धेनुं शर्करया राजन् कृत्वा भारचतुष्टयम् । उत्तमा कथ्यते सद्भिश्चतुर्थांशेन वत्सकम् ॥

હોતાએ કહ્યું—હે રાજન, એ જ રીતે શર્કરા-ધેનુ, એટલે ખાંડથી બનેલી ગાયનું વિધાન યથાર્થ રીતે સાંભળો. લિપાયેલ ભૂમિપર, ઉપર કૃષ્ણાજિન અને કુશ પાથરી, હે રાજન, શર્કરાથી ચાર ભાર વજનની ધેનુ બનાવવી; સદ્ભિજનો કહે છે કે વાછરડું ચોથા ભાગ જેટલું હોય તો તે ‘ઉત્તમા’ ગણાય।

Verse 2

तदर्धं मध्यमा प्रोक्ता कनिष्ठा भारकेण तु । तद्वद्वत्सं प्रकुर्वीत चतुर्थांशेन तत्त्वतः ॥

તેનું અડધું ‘મધ્યમા’ કહેવાય છે, અને ‘કનિષ્ઠા’ તો એક ભારથી (બનાવવામાં આવે છે). એ જ રીતે વાછરડું પણ તત્ત્વતઃ ચોથા ભાગના પ્રમાણથી બનાવવું જોઈએ।

Verse 3

अथ कुर्यादष्टशतैरूर्ध्वं नृपतिसत्तम । स्वशक्त्या कारयेद् धेनुं तथात्मानं पीडयेत् ॥

પછી, હે નૃપતિશ્રેષ્ઠ, આઠસો અથવા તેથી વધુ (પ્રમાણથી) પણ કરી શકાય; પોતાની શક્તિ અનુસાર ધેનુ બનાવડાવવી, અને આ રીતે પોતાને કષ્ટ ન આપવું।

Verse 4

सर्वबीजानि संस्थाप्य चतुर्दिक्षु समन्ततः । सुवर्णस्य मुखं शृङ्गे मौक्तिकैर्नयने तथा ॥

ચારેય દિશામાં સર્વત્ર સર્વ પ્રકારના બીજ સ્થાપી, (પ્રતિમાનું) મુખ સુવર્ણનું બનાવવું; તેમજ શૃંગ અને નેત્રો મોતીથી શોભાવાં।

Verse 5

गुडेन तु मुखं काये जिह्वा पिष्टमयी तथा । कम्बलं पट्टसूत्रेण कण्ठाभरणभूषिताम् ॥

અને ગોળથી દેહ પર મુખ બનાવવું; તેમજ જીભ લોટની બનાવવી। પટ્ટા-સૂતથી કમ્બળ આપી, કણ્ઠાભરણોથી શોભાવવું।

Verse 6

इक्षुपादां रौप्यखुरां तवनीतस्तनीं तथा । प्रशस्तपत्रश्रवणां सितचामरपभूषिताम् ॥

તેના પગ શેરડીના બનાવો, ખુરા ચાંદીના, અને થણ માખણના બનાવો। ઉત્તમ પાન જેવા કાન બનાવી, શ્વેત ચામરોથી શોભિત કરો।

Verse 7

पञ्चरत्नसमायुक्तां वस्त्रेणाच्छादितां तथा । गन्धपुष्पैरलङ्कृत्य ब्राह्मणाय निवेदयेत् ॥

પંચરત્નોથી યુક્ત કરીને અને વસ્ત્રથી ઢાંકી, સુગંધ અને પુષ્પોથી અલંકૃત કરી બ્રાહ્મણને અર્પણ કરવું।

Verse 8

श्रोत्रियाय दरिद्राय साधुवृत्ताय धीमते । वेदवेदाङ्गविदुषे साग्निकाय कुटुम्बिने । अदुष्टाय प्रदातव्या न तु मत्सरिणे द्विजे ॥

આ દાન શ्रोત્રિય, દરિદ્ર, સદ્વૃત્ત અને ધીમાન—વેદ તથા વેદાંગનો વિદ્વાન, અગ્નિનું પાલન કરનાર અને કુટુંબપાલક—એવા અદૂષ્ટ બ્રાહ્મણને આપવું; મત્સરી દ્વિજને નહીં।

Verse 9

अयने विषुवे पुण्ये व्यतीपाते दिनक्षये । एषु पुण्येषु कालेषु तथाविभवशक्तितः ॥

અયન, વિષુવ, પુણ્ય વ્યતીપાત અને દિવસક્ષય—આવા પુણ્યકાળોમાં પોતાની સમર્થતા અને ક્ષમતા મુજબ દાન કરવું જોઈએ।

Verse 10

सत्पात्रञ्च द्विजं दृष्ट्वा आगतं श्रोत्रियं गृहे । तादृशाय प्रदातव्या पुच्छदेशे विमृश्य च ॥

ઘરે આવેલ સત્પાત્ર દ્વિજ શ્રોત્રિયને જોઈ, વિધાન મુજબ ગાયની પૂંછડીના પ્રદેશને સ્પર્શ/વિચાર કરીને, એવા વ્યક્તિને દાન આપવું જોઈએ।

Verse 11

पूर्वाभिमुखमास्थाय अथवा स उदङ्मुखः । गां पूर्वाभिमुखीं कृत्वा वत्समुत्तरतो न्यसेत् ॥

પૂર્વમુખે—અથવા ઉત્તરમુખે—બેસી/ઊભા રહી, ગાયને પૂર્વાભિમુખ કરીને, વાછરડાને તેના ઉત્તર તરફ મૂકવો જોઈએ।

Verse 12

दानकाले तु ये मन्त्रास्तान्पठित्वा समर्पयेत् । सम्पूज्य विधिवद्विप्रं मुद्रिकाकर्णभूषणैः ॥

દાનકાળે નિર્ધારિત મંત્રો પાઠ કરીને દાન અર્પણ કરવું; અને વિધિપૂર્વક વિપ્રનું પૂજન કરીને, મુદ્રિકા તથા કાનના આભૂષણો પણ અર્પણ કરવા।

Verse 13

स्वशक्त्या दक्षिणा देया वित्तशाठ्यविवर्ज्जितः । हस्ते तु दक्षिणां दत्त्वा गन्धपुष्पसचन्दनाम् । धेनुं समर्पयेत्तस्य मुखञ्च च विलोकयेत् ॥

પોતાની શક્તિ મુજબ, ધનમાં કંજૂસી છોડીને, દક્ષિણા આપવી જોઈએ. તેના હાથમાં સુગંધ, પુષ્પ અને ચંદનসহ દક્ષિણા આપી, ધેનુ સમર્પણ કરી પછી તેનું મુખ જોવું જોઈએ।

Verse 14

एकाहं शर्कराहारो ब्राह्मणस्त्रिदिनं वसेत् । सर्वपापहरा धेनुः सर्वकामप्रदायिनी ॥

બ્રાહ્મણે એક દિવસ શર્કરાનો આહાર કરીને ત્રણ દિવસ વ્રતપાલનમાં રહેવું. ગાય સર્વ પાપોનું હરણ કરનારી અને સર્વ કામનાઓ આપનારી કહેવાય છે.

Verse 15

सर्वकामसमृद्धस्तु जायते नात्र संशयः । दीयमानं प्रपश्यन्ति ते यान्ति परमां गतिम् ॥

મનુષ્ય સર્વ કામનાઓની સમૃદ્ધિથી યુક્ત થાય છે—એમાં સંશય નથી. જે લોકો તેને દાનરૂપે આપવામાં આવતું જુએ છે, તેઓ પરમ ગતિને પામે છે.

Verse 16

य इदं शृणुयाद्भक्त्या पठते वापि मानवः । मुच्यते सर्वपापेभ्यो विष्णुलोकं स गच्छति ॥

જે મનુષ્ય ભક્તિપૂર્વક આને સાંભળે છે અથવા પાઠ/જપ કરે છે, તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈ વિષ્ણુલોકને જાય છે.