Adhyaya 100: Ritual Procedure for the Donation of the ‘Water-Cow’ (Jaladhenu)
Jaladhenu-dāna-vidhi
Ritual-Manual (Dāna-vidhi) with soteriological merit claims
વરાહ–પૃથ્વી સંવાદમાં આ અધ્યાયમાં જલધેનુ-દાનની વિધિ નિયમરૂપે વર્ણવાઈ છે. ગોચર્મ-પરિમિત સ્થાને ગોમયથી લેપન કરી મંડળ રચી, સુગંધિત જળથી ભરેલો કુંભ સ્થાપવો. કુંભની આસપાસ નિર્દિષ્ટ દ્રવ્યો અને આભૂષણોથી ‘ગાય’ અને ‘વાછરડું’નું સ્વરૂપ બનાવવું; તેમજ ચાર પાત્રોમાં ઘૃત, દધિ, મધુ અને શર્કરા અર્પણ કરી પૂજોપચાર કરવો, અને કુંભમાં પંચરત્ન તથા ગંધદ્રવ્યો મૂકવા જણાવાયું છે. દાનગ્રાહી શ્રોત્રિય, અહિતાગ્નિ અને વેદપારગ હોવો જોઈએ—એ પર ભાર છે; દાતા, કરાવનાર અને ગ્રહીતાને ત્રણેને પુણ્યભાગ મળે છે. આ વિધિ પાવન, મહાપાતકમોચક અને વિષ્ણુલોકપ્રદ ગણાઈ છે, તથા પૃથ્વીધારણમાં જળની મહિમા સૂચવે છે।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 100
Verse 1
अथ जलधेनुदानविधिः ॥ होतोवाच ॥ जलधेनुं प्रवक्ष्यामि पुण्येऽह्नि विधिपूर्वकम् ॥ गोचर्ममात्रं भूभागं गोमयेनोपलेपयेत्
હવે જલધેનુ-દાનવિધિ. હોતૃ બોલ્યા: શુભ દિવસે વિધિપૂર્વક હું જલધેનુનું વર્ણન કરીશ. ગોચર્મ જેટલો ભૂભાગ ગોમયથી લેપવો જોઈએ.
Verse 2
तत्र मध्ये तु राजेन्द्र पूर्णं कुम्भं च विन्यसेत् ॥ जलपूर्णं सुगन्धाढ्यं कर्पूरागुरुचन्दनैः
તે તૈયાર કરેલા સ્થળના મધ્યમાં, હે રાજેન્દ્ર, પાણીથી ભરેલો પૂર્ણ કુંભ સ્થાપવો; તે કપૂર, અગરુ અને ચંદનથી સુગંધિત હોવો જોઈએ.
Verse 3
वासितं गन्धतोयेन तां धेनुं परिकल्पयेत् ॥ वत्सं तथापरं कल्प्य जलेन परिपूरितम् ॥
સુગંધિત જળથી તેને સુવાસિત કરીને તે ધેનુ તૈયાર કરવી; તેમજ એ જ રીતે એક વત્સ પણ રચીને તેને જળથી પરિપૂર્ણ કરવો.
Verse 4
वर्द्धनीकं महाराज यन्त्रपुष्पैः समन्वितम् ॥ दूर्वाङ्कुरैरुपस्तीऱ्य स्रग्भिश्चैव विभूषितम् ॥
હે મહારાજ, યંત્રપુષ્પોથી સમન્વિત વર્દ્ધનીક પાત્ર તૈયાર કરો; તેને તાજા દુર્વા અંકુરોથી પાથરી અને હારોથી પણ સુશોભિત કરો।
Verse 5
पञ्चरत्नानि निक्षिप्य तस्मिन् कुम्भे नराधिप ॥ मांसीमुशीरं कुष्ठं च तथा शैलेयबालुकम् ॥
હે નરાધિપ, તે કુંભમાં પંચરત્નો મૂકીને, પછી માંસી, ઉશીર, કુષ્ઠ તથા શૈલેય અને સૂક્ષ્મ બાલુકા પણ ઉમેરો।
Verse 6
धात्रीफलṃ सर्षपाश्च सर्वधान्यानि पार्थिव ॥ चतुर्दिक्ष्वपि पात्राणि चत्वार्येव प्रकल्पयेत् ॥
હે પાર્થિવ, ધાત્રીફળ, સરસવ અને સર્વ ધાન્ય પણ ઉમેરો; અને ચારેય દિશામાં ચોક્કસ ચાર પાત્રો ગોઠવવા જોઈએ।
Verse 7
एकं घृतमयं पात्रं द्वितीयं दधिपूरितम् ॥ तृतीयं मधुनश्चैव चतुर्थं शर्करावृतम् ॥
એક પાત્ર ઘૃતમય હોવું જોઈએ; બીજું દહીંથી ભરેલું; ત્રીજું મધુયુક્ત; અને ચોથું શર્કરાથી આવૃત હોવું જોઈએ।
Verse 8
सुवर्णमुखचक्षूंषि शृङ्गं कृष्णाङ्गरेषु च ॥ प्रशस्तपत्रश्रवणां मुक्ताफलमयेक्षणाम् ॥
(ગાયને) સુવર્ણમુખ અને સુવર્ણચક્ષુવાળી બનાવો; તેના શૃંગ કૃષ્ણવર્ણ અંગો પર સ્થિત હોય; કાન શુભ પત્રસમાન હોય અને નેત્રો મુક્તાફલમય હોય।
Verse 9
ताम्रपृष्ठां कांस्यदोहां दर्भरोमसमन्विताम् ॥ पुच्छं सूत्रमयं कृत्वा कृष्णाभरणघण्टिकाम् ॥
(ધેનુને) તામ્રપીઠવાળી, કાંસ્ય દોહનપાત્ર (અથવા કાંસ્ય દોહનસાધન) યુક્ત, દર્ભ-રોમથી સમન્વિત બનાવો; અને પૂંછડું સૂત્રમય કરીને તેમાં કૃષ્ણાભરણ તથા નાની ઘંટિકા જોડો।
Verse 10
इक्षुपादां तु राजेन्द्र गन्धपुष्पोपशोभिताम् ॥ कृष्णाजिनोपरि स्थाप्य वस्त्रेणाच्छादितां तु ताम् ॥
હે રાજેન્દ્ર, તેના પગ ઇક્ષુ (ઉખડ/ગણ્ણા)ના બનાવી, ગંધ અને પુષ્પોથી શોભિત કરો; કૃષ્ણાજિન ઉપર સ્થાપી તેને વસ્ત્રથી આચ્છાદિત કરો।
Verse 11
गन्धपुष्पैः समभ्यर्च्य विप्राय विनिवेदयेत् ॥ एवं धेनुं तदा दत्त्वा ब्राह्मणे वेदपारगे ॥
ગંધ અને પુષ્પોથી સમ્યક્ અર્ચના કરીને તેને વિપ્રને અર્પણ કરવી; આ રીતે ત્યારે વેદપારંગત બ્રાહ્મણને ધેનુ દાન કરીને…
Verse 12
साधुविप्राय राजेन्द्र श्रोत्रियायाहिताग्नये ॥ तपोवृद्धाय पात्राय दातव्या च कुटुम्बिने ॥
હે રાજેન્દ્ર, આ દાન સાધુ વિપ્રને—શ્રોત્રિયને, આહિતાગ્નિને, તપમાં વૃદ્ધને, યોગ્ય પાત્રને તથા કુટુંબવાળા ગૃહસ્થને—આપવું જોઈએ।
Verse 13
यो ददाति नरो राजन् यः पश्यति शृणोति च ॥ प्रतिगृह्णाति यो विप्रः सर्वे मुच्यन्ति पातकात्
હે રાજન, જે પુરુષ દાન આપે છે, જે જુએ અને સાંભળે છે, અને જે વિપ્ર તેને સ્વીકારે છે—તે સર્વે પાપથી મુક્ત થાય છે।
Verse 14
ब्रह्महा पितृहागोघ्नः सुरापो गुरुतल्पगः ॥ मुक्ताः सर्वपापैस्तु गन्तारो विष्णुमन्दिरे
બ્રાહ્મણહંતા, પિતૃહંતા, ગોહંતા, સુરાપાન કરનાર અને ગુરુશય્યા ભંગ કરનાર પણ—સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈ—વિષ્ણુના ધામ/મંદિરમાં જાય છે, એમ કહેવાય છે।
Verse 15
विमुक्तः सर्वपापैस्तु विष्णुलोकं स गच्छति ॥ योऽश्वमेधेन यजते समाप्तवरदक्षिणः
જે અશ્વમેધ યજ્ઞ કરે છે અને વિધિપૂર્વક ઉત્તમ દક્ષિણા આપી તેને પૂર્ણ કરે છે, તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈ વિષ્ણુલોકમાં જાય છે।
Verse 16
जलधेनुं च यो दद्यात्सममेतन्नराधिप ॥ जलाहारस्त्वेकदिनं तिष्ठेच्च जलधेनुदः
હે નરાધિપ! જે ‘જલધેનુ’ દાન આપે, તેણે પણ આ જ નિયમ પાળવો—દાતા એક દિવસ માત્ર જળને આહારરૂપે લઈને રહે।
Verse 17
ग्राहकोऽपि त्रिरात्रं वै तिष्ठेदेवं न संशयः ॥ यत्र क्षीरवहा नद्यो मधुपायसकर्दमाः
પ્રતિગ્રાહી પણ નિઃસંદેહ એ જ રીતે ત્રણ રાત્રિ રહે; (અને તેઓ તે લોકને પામે) જ્યાં નદીઓ દૂધથી વહે છે અને કાદવ મધુ તથા પાયસનો હોય છે।
Verse 18
यत्र चाप्सरसां गीतं तत्र यान्ति जलप्रदाः ॥ दाता च दापकश्चैव प्रतिग्राही च यो द्विजः
જ્યાં અપ્સરાઓનું ગીત સંભળાય છે, ત્યાં જળદાન કરનારાઓ જાય છે; તેમજ દાતા, દાન કરાવનાર અને જે દ્વિજ પ્રતિગ્રહ કરે છે—એ સૌ પણ।
Verse 19
सर्वपापविनिर्मुक्तः स्वर्गमेति जितेन्द्रियः
સર્વ પાપોથી મુક્ત, ઇન્દ્રિયસંયમી પુરુષ સ્વર્ગને પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 20
कम्बले पुष्पमालां च गुडास्यां शुक्तिदन्तिकाम् ॥ जिह्वां शर्करया कृत्वा नवनीतेन च स्तनान्
કંબળ અને પુષ્પમાળા સાથે; ગોળથી મુખ અને શુક્તિથી દાંત બનાવી; શર્કરાથી જીભ ઘડી, નવનીતથી થણ રચી—(આ રીતે તેનું નિર્માણ કરવું).
Verse 21
सर्वपापविनिर्मुक्तः विष्णुसायुज्यमाप्नुयुः ॥ जलधेनुविधानं यः शृणुयात्कीर्तयेदपि
સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈ તેઓ વિષ્ણુ-સાયુજ્યને પ્રાપ્ત કરે છે. જે જલધેનુવિધાન સાંભળે અથવા કીર્તન પણ કરે, તેને પણ પુણ્ય મળે છે.
Frequently Asked Questions
The text frames regulated giving (dāna) as an ethical technology: the donor is instructed to convert resources into a carefully specified gift that supports learned custodians (qualified brāhmaṇa recipients) and produces social and moral purification. The underlying logic is that materially sustaining ritual expertise and prioritizing life-supporting substances (especially water) stabilizes dharma and, by extension, Pṛthivī’s ordered world.
The chapter specifies performance on a ‘puṇya ahan’ (an auspicious day) but does not name particular tithis, nakṣatras, months, or seasons. It does prescribe brief observances: the donor is to subsist on water for one day (ekadinaṃ jalāhāraḥ), and the recipient is to observe a three-night restraint (trirātraṃ) after acceptance.
Environmental balance is implicit rather than programmatic: water is made the central ritual substance (a fragrant water-filled kumbha forming the ‘cow’), and the reward imagery foregrounds abundant hydrology (rivers, nourishing fluids). In a Pṛthivī-centered reading, the rite encodes an early ecological ethic by ritualizing water’s value, treating it as a sustaining medium whose careful handling and redistribution symbolically supports terrestrial continuity.
No dynastic lineages are named. The address ‘rājendra’ and ‘narādhipa’ indicates a royal interlocutor/addressee type, while cultural roles are specified through recipient categories (brāhmaṇa as vedapāraga, śrotriya, ahitāgni, tapovṛddha, pātra). The chapter also lists transgressive types (brahmahā, pitṛhā, goghna, surāpa, gurutalpaga) to define the scope of purification claimed for the rite.