Adhyaya 68: Prahlada’s Instructions to Bali on Vishnu Worship, Monthly Gifts, and Building Hari’s Temple

Verse 1

इति श्रीवामनपुराणे सप्तषष्टितमो ऽध्यायः बलिरुवाच भवता कथितं सर्वं समाराध्य जनार्दनम् या गतिः प्राप्यते लोके तां मे वक्तुमिहार्हसि

આ રીતે શ્રી વામનપુરાણમાં અડસઠમો અધ્યાય આરંભ થાય છે. બલિ બોલ્યો—આપણે જનાર્દનને સમારાધવા વિષે બધું કહ્યું; હવે આ લોકમાં તે ઉપાસનાથી જે ‘ગતિ’ (પરમ અવસ્થા) પ્રાપ્ત થાય છે, તે મને અહીં કહો.

Verse 2

केनार्चनेन देवस्य प्रीतिः समुपजायते कानि दानानि शस्तानि प्रीणनाय जगद्गुरोः

દેવની પ્રીતિ કયા પ્રકારની અર્ચનાથી ઉપજે છે? અને જગદ્ગુરુને પ્રસન્ન કરવા માટે કયા કયા દાન શ્રેષ્ઠ ગણાય છે?

Verse 3

उपवासादिकं कार्यं कस्यां तिथ्यां महोदयम् कानि पुण्यानि शस्तानि विष्णोस्तुष्टिप्रदानि वै

કઈ તિથિએ ઉપવાસ વગેરે કરવું જોઈએ જેથી મહોદય પ્રાપ્ત થાય? અને કયા પુણ્યકર્મો વિષ್ಣુની તૃપ્તિ આપનારા તરીકે શ્રેષ્ઠ ગણાય છે?

Verse 4

यच्चान्यदपि कर्त्तव्यं हृष्टरूपैरनालसैः तदप्यशेषं दैत्येन्द्र ममाख्यातुमिहार्हसि

અને બીજું જે કંઈ કર્તવ્ય હોય—હર્ષિત સ્વભાવવાળા અને આળસ વિનાના લોકો દ્વારા—હે દૈત્યેન્દ્ર, તે બધું પણ કશુ છોડ્યા વિના અહીં મને કહો, એ તમારું યોગ્ય છે।

Verse 5

प्रह्लाद उवाच श्रद्दधानैर्भक्तिपरैर्यान्युद्दिश्य जनार्दनम् बले दानानि दीयन्ते तानूचुर्मुनयो ऽक्षयान्

પ્રહ્લાદ બોલ્યા—હે બલિ, શ્રદ્ધાસંપન્ન અને ભક્તિપરાયણ લોકો જનાર્દનને ઉદ્દેશીને જે દાન આપે છે, તેને મુનિઓએ અક્ષય (અવિનાશી ફળદાયક) કહ્યું છે।

Verse 6

ता एव तिथयः शस्ता यास्वभ्यर्च्य जगत्पतिम् तच्चित्तस्तन्मयो भूत्वा उपवासी नरो भवेत्

જે તિથિઓમાં જગત્પતિની આરાધના કરીને, ચિત્તને તેમાં સ્થિર કરી અને તન્મય બની, મનુષ્યે ઉપવાસ કરવો જોઈએ—એ જ તિથિઓ પ્રશંસનીય છે।

Verse 7

पूजितेषु द्विजेन्द्रेषु पूजितः स्याज्जनार्दनः एतान् द्विषन्ति ये मूढास्ते यान्ति नरकं ध्रुवम्

શ્રેષ્ઠ દ્વિજેન્દ્રો (બ્રાહ્મણો) પૂજાય ત્યારે જનાર્દન (વિષ્ણુ) પોતે પૂજાય છે. જે મૂઢો તેમને દ્વેષ કરે છે, તેઓ નિશ્ચિતપણે નરકમાં જાય છે.

Verse 8

तानर्चयेन्नरो भक्त्या ब्राह्मणान् विष्णुतत्परः एवमाह हरिः पूर्वं ब्राह्मणा मामकी तनुः

વિષ્ણુપરાયણ મનુષ્યે ભક્તિપૂર્વક બ્રાહ્મણોની અર્ચના કરવી જોઈએ. હરિએ પૂર્વે કહ્યું હતું— ‘બ્રાહ્મણો મારું જ શરીર છે.’

Verse 9

ब्राह्मणो नावमन्तव्यो बुधो वाप्यबुधो ऽपि वा सो ऽपि दिव्या तनुर्विष्णोस्तस्मात् तामर्चयेन्नरः

બ્રાહ્મણનો અપમાન ન કરવો— તે વિદ્વાન હોય કે અવిద્વાન. તે પણ વિષ્ણુનું દિવ્ય શરીર છે; તેથી મનુષ્યે તેને માન આપવું જોઈએ.

Verse 10

तान्येव च प्रशस्तानि कुसुमानि महासुर यानि स्युर्वर्णयुक्तानि रसगन्धयुतानि च

હે મહાસુર! એ જ ફૂલો પ્રશંસનીય છે, જે સારા વર્ણવાળા હોય અને જેમાં રસ (મકરંદ) તથા સુગંધ પણ હોય.

Verse 12

विशेषतः प्रवक्ष्यामि पुष्पाणि तिथयस्तथा दानानि च प्रशस्तानि माधवप्रीणनाय तु / 68.11 जाती शताह्वा सुमनाः कुन्दं बहुपुटं तथा बाणञ्च चम्पकाशोकं करवीरं च यूथिका

માધવને પ્રસન્ન કરવા માટે પ્રશંસનીય પુષ્પો, તિથિઓ તથા દાનો હું વિશેષરૂપે કહું છું. (પુષ્પો:) જાતી, શતાહ્વા, સુમના, કુન્દ, બહુપુટ, બાણ, ચમ્પક, અશોક, કરવીર અને યુથિકા.

Verse 13

पारिभद्रं पाटला च बकुलं गिरिशालिनी तिलकं च जपाकुसुमं पीतकं नागरं त्वपि

પારિજાત/પારિભદ્ર, પાટલા, બકુલ, ગિરિશાલિની, તિલક, જપાકુસુમ (જાસુદ), પીતક અને નાગર—આ પણ પ્રશસ્ત છે.

Verse 14

एतानि हि प्रशस्तानि कुसुमान्यच्युतार्चने सुरभीणि तथान्यानि वर्जयित्वा तु केतकीम्

આ જ અચ્યુત (વિષ્ણુ)ની અર્ચનામાં પ્રશસ્ત પુષ્પો છે. તેમ જ અન્ય સુગંધિત પુષ્પો પણ લઈ શકાય; પરંતુ કેતકીનું પુષ્પ ત્યજવું જોઈએ.

Verse 15

बिल्वपत्रं शमीपत्रं पत्रं भृङ्गमृगाङ्कयोः तमालामलकीपत्रं शस्तं केशवपूजने

કેશવ (વિષ્ણુ)ની પૂજામાં બિલ્વપત્ર, શમીપત્ર, ભૃંગ અને મૃગાંકનાં પત્ર, તેમજ તમાલ અને આમલકીનાં પત્ર પ્રશસ્ત ગણાય છે.

Verse 17

येषामपि हिच पुष्पाणि प्रशस्तान्यच्युतार्चने पल्लवान्यपि तेषां स्तुः पत्राण्यर्चाविधौ हरेः 68.16 वीरुधां च प्रवालेन बर्हिषा चार्चयेत्तथा नानारूपैश्चाम्बुभवैः कमलेन्दीवरादिभिः

જેનાં પુષ્પો અચ્યુતની અર્ચનામાં પ્રશસ્ત છે, તે જ વનસ્પતિઓનાં પલ્લવ અને પત્ર પણ હરિની અર્ચાવિધિમાં ઉપયોગી છે. વેલીઓના કુમળા અંકુર અને બર્હિષ (કુશ) વડે પણ અર્ચના કરવી; તેમજ કમળ, ઇન્દીવર વગેરે નાનાવિધ જલજ પુષ્પોથી પણ.

Verse 18

प्रवालैः शुचिभिः श्लक्ष्णैर्जलप्रक्षालितैर्बले वनस्पतीनामर्च्येत तथा दूर्वाग्रपल्लवैः

હે બલિ! જળથી ધોઈને શુદ્ધ કરેલા, મસૃણ પ્રવાળખંડોથી તથા દૂર્વા ઘાસના અગ્રભાગના કુમળા પલ્લવોથી પણ (દેવતાની) અર્ચના કરવી જોઈએ.

Verse 19

चन्दनेनानुलिम्पेत कुङ्कुमेन प्रयत्ननतः उशीरपद्मकाभ्यां च तथा कालीयकादिना

દેવતાને ચંદનના લેપથી અને કુંકુમથી પ્રયત્નપૂર્વક અનુલિપ્ત કરવી જોઈએ; તેમજ ઉશીર અને પદ્મકની સુગંધથી તથા કાલીયક આદિ અન્ય સુગંધિત દ્રવ્યો વડે પણ.

Verse 20

महिषाख्यं कणं दारु सिह्लकं सागरुं सिता शङ्खं जातीफलं श्रीशे धूपानि स्युः प्रियाणि वै

મહિષાખ્ય, કણ, દારુ, સિહ્લક, સાગરુ, શ્વેત શંખ (ચૂર્ણ) અને જાતીફળ—આ ધૂપદ્રવ્યો શ્રીશ (લક્ષ્મીપતિ) ને નિશ્ચયે પ્રિય છે.

Verse 21

हविषा संस्कृता ये तु यवगोधूमशालयः तिलमुद्गादयो माषा व्रीहयश्च प्रिया हरेः

હવિષથી વિધિપૂર્વક તૈયાર કરેલા જવ, ઘઉં અને શાલી-ચોખા; તેમજ તલ, મુંગ વગેરે દાળ, માષ (ઉડદ) અને ચોખા—આ બધું હરિ (વિષ્ણુ) ને પ્રિય છે.

Verse 22

गोदानानि पवित्राणि भूमिदानानि चानघ वस्त्रान्नस्वर्णदानानि प्रीतये मधुघातिनः

હે અનઘ! ગોદાન પવિત્ર છે અને ભૂમિદાન પણ તેમ જ; તેમજ વસ્ત્ર, અન્ન અને સ્વર્ણદાન મધુઘાતિ (વિષ્ણુ) ની પ્રસન્નતા માટે થાય છે.

Verse 23

माघमासे तिला देयास्तिलधेनुश्च दानव इन्धनादीनि च तथा माधवप्रीणनाय तु

માઘ માસમાં તલ દાન કરવું જોઈએ; અને હે દાનવ! ‘તિલધેનુ’નું દાન પણ કરવું. તેમજ ઇંધણ વગેરે જરૂરી વસ્તુઓ પણ—આ બધું માધવ (વિષ્ણુ) ને પ્રસન્ન કરવા માટે છે.

Verse 24

फाल्गुने व्रीहयो मुद्गा वस्त्रकृष्णाजिनादिकम् गोविन्दप्रीणनार्थाय दातव्यं पुरुषर्षभैः

ફાલ્ગુન માસમાં ગોવિંદને પ્રસન્ન કરવા પુરુષશ્રેષ્ઠોએ ચોખા, મુદગ (મૂંગ), વસ્ત્રો તથા કૃષ્ણમૃગચર્મ વગેરેનું દાન કરવું જોઈએ।

Verse 25

चैत्रे चित्राणि वस्त्राणि शयनान्यासनानि च विष्णोः प्रीत्यर्थमेतानि देयानि ब्राह्मणेष्वथ

ચૈત્ર માસમાં વિષ્ણુની પ્રીતિ માટે ચિત્રવર્ણ વસ્ત્રો, શય્યા અને આસનો વગેરે બ્રાહ્મણોને દાન આપવા જોઈએ।

Verse 26

गन्धमाल्यानि देयानि वैशाखे सुरभीणि वै देयानि द्विजमुख्येभ्यो मधुसूदनतुष्टये

વૈશાખ માસમાં સુગંધિત ગંધદ્રવ્યો અને પુષ્પમાળાઓ દાન કરવી જોઈએ; મધુસૂદનની તૃપ્તિ માટે તે શ્રેષ્ઠ દ્વિજોને આપવી યોગ્ય છે।

Verse 27

उदकुम्भाम्बुधेनुं च तालवृन्तं सुचन्दनम् त्रिविक्रमस्य प्रीत्यर्थं दातव्यं साधुभिः सदा

જળકુંભ, અંબુધેનુ (જળદાનનું પાત્ર), તાડપત્રનો પંખો અને ઉત્તમ ચંદન—ત્રિવિક્રમની પ્રીતિ માટે સાધુજનોએ હંમેશાં દાન કરવું જોઈએ।

Verse 28

उवानद्युगलं छत्रं लवणामलकादिकम् आषाढे वामनप्रीत्यै दातव्यानि तु भक्तितः

આષાઢ માસમાં વામનની પ્રીતિ માટે ભક્તિપૂર્વક પાદુકાની જોડી, છત્ર તથા લવણ અને આમળા વગેરેનું દાન કરવું જોઈએ।

Verse 29

घृतं च क्षीरकुम्भाश्च घृतधेनुफलानि च श्रावणे श्रीधरप्रीत्यै दातव्यानि विपश्चिता

શ્રાવણ માસમાં શ્રીધરની પ્રસન્નતા માટે વિદ્વાનોએ ઘી, દૂધથી ભરેલા કુંભો, ‘ઘૃતધેનુ’ તથા ફળાદિ દાન કરવા જોઈએ।

Verse 30

मासि भाद्रपदे दद्यात् पायसं मधुसर्पिषी हृषीकेशप्रीणनार्थं लवणं सगुडोदनम्

ભાદ્રપદ માસમાં હૃષીકેશને પ્રસન્ન કરવા માટે મધુ અને ઘી સાથે પાયસ દાન કરવું; તેમજ મીઠું અને ગોળમિશ્રિત પકવેલ ભાત પણ આપવો।

Verse 31

तिलास्तुरङ्गं वृषभं दधि ताम्रायसादिकम् प्रीत्यर्थं पद्मनाभस्य देयमाश्वयुजे नरैः

આશ્વયુજ માસમાં પદ્મનાભની પ્રસન્નતા માટે લોકોએ તલ, ઘોડો, બળદ, દહીં તથા તાંબું-લોખંડ વગેરે વસ્તુઓનું દાન કરવું જોઈએ।

Verse 32

रजतं कनकं दीपान् मणिमुक्ताफलादिकम् दामोदरस्य तुष्ट्यर्थं प्रदद्यात् कार्तिके नरः

કાર્તિક માસમાં દામોદરની તૃપ્તિ માટે મનુષ્યે ચાંદી, સોનું, દીવા તથા મણિ-મોતી વગેરેનું દાન કરવું જોઈએ।

Verse 33

खरोष्ट्राश्वतरान् नागान् यानयुग्यमजाविकम् दात्वयं केशवप्रीत्यै मासि मार्गशिरे नरैः

માર્ગશીર્ષ માસમાં કેશવની પ્રસન્નતા માટે લોકોએ ગધેડા, ઊંટ, ખચ્ચર, હાથી, મુસાફરીયોગ્ય વાહનો તથા બકરા-ઘેટાં વગેરેનું દાન કરવું જોઈએ।

Verse 34

प्रासादनगरादीनि गृहप्रावरणादिकम् नारायणस्य तुष्ट्यर्थं पौषे देयानि भक्तितः

પૌષ માસમાં ભક્તિપૂર્વક નારાયણની તૃપ્તિ માટે પ્રાસાદો, નગરો વગેરે તથા ઘરનાં આવરણો અને ગૃહોપકરણો વગેરે દાન આપવા જોઈએ।

Verse 35

दासीदासमलङ्कारमन्नं षड्रससंयुतम् पुरुषोत्तमस्य तुष्ट्यर्थं प्रदेयं सार्वकालिकम्

દાસી-દાસ, આભૂષણો અને ષડ્રસયુક્ત અન્ન—આ બધું પુરુષોત્તમની તૃપ્તિ માટે સર્વકાળ દાન કરવું જોઈએ।

Verse 36

यद्यदिष्टतमं किञ्चिद्यद्वाप्यस्ति शुचि गृहे तत्तद्वि देयं प्रीत्यर्थं देवदेवाय चक्रिणे

જે કંઈ અતિ પ્રિય હોય, અથવા ઘરમાં જે કંઈ શુચિ (યોગ્ય) સંપત્તિ હોય—તે પ્રેમાર્થ દેવદેવ, ચક્રધારી વિષ્ણુને નિશ્ચયે અર્પણ/દાન કરવું જોઈએ।

Verse 37

यः कारयेन्मन्दिरं केशवस्य पुण्यांल्लोकान् स जयेच्छाश्वतान् वै दत्त्वारामान् पुष्पफलाभिपन्नान् भोगान् भुङ्क्ते कामातः श्लाघनीयान्

જે કેશવનું મંદિર બાંધાવે છે, તે પુણ્યલોકો—નિશ્ચયે શાશ્વત લોકો—પ્રાપ્ત કરે છે. અને પુષ્પ-ફળથી સમૃદ્ધ આરામો દાન કરીને, તે ઇચ્છાનુસાર પ્રશંસનીય ભોગો ભોગવે છે।

Verse 38

पितामहस्य पुरतः कुलान्यष्टौ तु यानि च तारयेदात्मना सार्धं विष्णोर्मन्दिरकारकः

પિતામહ (બ્રહ્મા)ની સમક્ષ વિષ્ણુનું મંદિર બનાવનાર પોતાને સહિત પોતાના કુળની આઠ પેઢીઓનો ઉદ્ધાર કરે છે।

Verse 39

इमाश् च पितरो दैत्य गाथा गायन्ति योगिनः पुरतो यदुसिंहस्य ज्यामघस्य तपस्विनः

હે દૈત્ય! આ પિતૃઓ યોગીઓની જેમ પવિત્ર ગાથાઓ ગાય છે, યદુસિંહ તપસ્વી જ્યામઘની સમક્ષ।

Verse 40

अपि नः स कुले कश्चिद् विष्णुभक्तो भविष्यति हरिमन्दिरकर्ता यो भविष्यति शिचिव्रतः

શું અમારા કુળમાં કોઈ વિષ્ણુભક્ત થશે, જે હરિનું મંદિર બનાવશે અને શુચિવ્રતમાં અડગ રહેશે?

Verse 41

अपि नः सन्ततौ जायेद् विष्ण्वालयविलेपनम् सम्मार्जनं च धर्मात्मा करिष्यति च भक्तितः

અમારી સંતતિમાં કોઈ ધર્માત્મા જન્મશે કે, જે ભક્તિથી વિષ્ણુના આલયનું વિલેપન અને સમ્માર્જન કરશે?

Verse 42

अपि नः सन्ततौ जातो ध्वजं चकेशवमन्दिरे दास्यते देवदेवाय दीपं पुष्पानुलेपनम्

અમારી સંતતિમાં કોઈ એવો જન્મશે કે જે કેશવના મંદિરમાં ધ્વજ અર્પણ કરશે અને દેવદેવને દીપ, પુષ્પ તથા અનુલેપન સમર્પિત કરશે?

Verse 43

महापातकयुक्तो वा पातकी चोपपातकी विमुक्तपापो भवति विष्ण्वायतनचित्रकृत्

મહાપાતકથી યુક્ત હોય કે પાતકી તથા ઉપપાતકી હોય—જે વિષ્ણુના આયતન માટે ચિત્ર/અલંકાર કાર્ય કરે, તે પાપમુક્ત બને છે।

Verse 44

इत्थं पितॄणां वचनं श्रुत्वा नृपतिसत्तमः चकारायतनं भूम्यां ख्यं च लिम्पतासुर

પિતૃઓના વચન સાંભળી રાજશ્રેષ્ઠે ભૂમિ પર એક દેવાયતન (મંદિર) બનાવડાવ્યું અને તેને પ્રસિદ્ધ કર્યું; અને અસુરે તેનું લેપન‑પોતન વગેરે કાર્ય કર્યું।

Verse 45

विभूतिभिः केशवस्य केशवाराधने रतः नानाधातुविकारैश्च पञ्चवर्णैश्च चित्रकैः

કેશવારાધનમાં રત રહી તેણે વિભૂતિઓથી કેશવનું સન્માન કર્યું; તેમજ વિવિધ ધાતુ‑વિકારો અને પંચવર્ણી ચિત્રાલંકારોથી તેમની પૂજા કરી।

Verse 46

ददौ दीपानि विधिवद् वासुदेवालये बले सुगन्धितैलपूर्णानि घृतपूर्णानि च स्वयम्

બલિએ વાસુદેવાલયમાં વિધિપૂર્વક દીપ અર્પણ કર્યા—કેટલાક સુગંધિત તેલથી ભરેલા અને કેટલાક ઘીથી ભરેલા—અને તે બધું તેણે સ્વહસ્તે કર્યું।

Verse 47

नानावर्णा वैजयन्त्यो महारजनरञ्जिताः मञ्जिष्ठा नवरङ्गीयाः श्वेतपाटलिकाश्रिताः

અનેક રંગોની વૈજયંતી માળાઓ હતી, પ્રબળ રંજકોથી ઘેરા રંગે રંગાયેલી; મંજિષ્ઠાથી રક્તિમ, નવ-નવ રંગોથી વિભૂષિત, અને શ્વેત પાટલિકા પુષ્પોથી અલંકૃત।

Verse 48

आरामा विविधा हृद्याः पुष्पाढ्याः फलशालिनः लतापल्लवसंछन्ना देवदारुभिरावृताः

વિવિધ પ્રકારના હૃદયહારી આરામ (ઉદ્યાનો) હતા, પુષ્પોથી સમૃદ્ધ અને ફળોથી ભરપૂર; લતાઓ અને કોમળ પલ્લવોથી ઢંકાયેલા, તથા દેવદારુ વૃક્ષોથી ઘેરાયેલા।

Verse 49

कारिताश्च महामञ्चाधिष्ठिताः कुशलैर्जनैः पौरोगवविधानज्ञै रत्नसंस्कारिभिर्द्दढै

કુશળ લોકોએ—પૌરોગવવિધાનના જાણકાર અને રત્નસદૃશ દૃઢ અલંકાર-સંસ્કારમાં નિપુણ—મહામંચો બનાવ્યા અને તેમને વિધિપૂર્વક સ્થાપિત કર્યા।

Verse 50

तेषु नित्यं प्रपूज्यन्ते यतयो ब्रह्मचारिणः श्रोत्रिया ज्ञानसम्पन्ना दीनान्धविकलादयः

તે સ્થળોમાં નિત્ય યતિઓ અને બ્રહ્મચારીઓનું પૂજન થાય છે; તેમજ શ્રોત્રિય વેદજ્ઞ, જ્ઞાનસમ્પન્ન જન અને દીન, અંધ, વિકલ વગેરેનું પણ સન્માન થાય છે।

Verse 51

इत्थं स नृपतिः कृत्वा श्रद्दधानो जितेन्द्रियः ज्यामघो विष्णुनिलयं गत इत्यनुशुश्रुमः

આ રીતે શ્રદ્ધાવાન અને જીતેન્દ્રિય બની તે નૃપતિ જ્યામઘે એમ કરીને વિષ્ણુના ધામને પ્રાપ્ત કર્યું—એવું અમે પરંપરાથી સાંભળ્યું છે।

Verse 52

तमेव चाग्यापि बले मार्गं ज्यामघकारितम् व्रजन्ति नरशार्दूल विष्णुलोकजिगीषवः

હે નરશાર્દૂલ! આજેય વિષ્ણુલોક પ્રાપ્ત કરવાની ઇચ્છા ધરાવનારાઓ જ્યામઘે સ્થાપિત કરેલા એ જ માર્ગે ચાલે છે।

Verse 53

तस्मात् त्वमपि राजेन्द्र कारयस्वालयं हरेः तमर्चयस्व यत्नेन ब्राह्मणांश्च बहुश्रुतान् पौराणिकान् विशेषेण सदाचाररताञ्शुचीन्

અતએવ, હે રાજેન્દ્ર! તું પણ હરિનું આલય બનાવડાવ. યત્નપૂર્વક તેની આરાધના કર; અને બહુશ્રુત બ્રાહ્મણોનું—વિશેષ કરીને પુરાણજ્ઞોનું—જે શુચિ અને સદાચારરત છે, તેમનું સન્માન કર।

Verse 54

वासोभिर्भूषणै रत्नैर्गौभिर्भूकनकादिभिः विभवे सति देवस्य प्रीणनं कुरु चक्रिणः

સામર્થ્ય હોય ત્યારે ચક્રધારી ભગવાનને વસ્ત્રો, ભૂષણો, રત્નો, ગાયો, ભૂમિ, સોનું વગેરેના દાનથી પ્રસન્ન કર।

Verse 55

एवं क्रियायोगरतस्य ते ऽद्य नूनं मुरारिः शुभदो भविष्यति नरा न सीदन्ति बले समाश्रिता विभुं जगन्नाथमनन्तमच्युतम्

આ રીતે આજે ક્રિયાયોગ અને ઉપાસનામાં રત તારા માટે મુરારી નિશ્ચયે શુભદાતા થશે. જગન્નાથ અનંત અચ્યુત એવા સમર્થ વિભુનો આશ્રય લેતાં મનુષ્યો દુઃખમાં પડતા નથી।

Verse 56

पुलस्त्य उवाच इत्येवमुक्त्वा वचनं दितीश्वरो वैरोचनं सत्यमनुत्तमं हि संपूजितस्तेन विमुक्तिमाययौ संपूर्णकामो हरिपादभक्तः

પુલસ્ત્ય બોલ્યા—આ રીતે દૈત્યેશ્વર વૈરોચન (બલી)ને સત્ય અને અનુત્તમ વચન કહી, તેની પૂજા પ્રાપ્ત કરીને તેઓ મુક્તિ તરફ પ્રસ્થાન કર્યા; તેમની કામનાઓ પૂર્ણ હતી અને તેઓ હરિના પાદભક્ત હતા।

Verse 57

गते हि तस्मिन् मुदिते पितामहे बलेर्बभौ मन्दिरमिन्दुवर्णम् महेन्द्रशिल्पिप्रवरो ऽथ केशवं स कारयामास महामहीयान्

તે પ્રસ્થાન કર્યા પછી અને પિતામહ (બ્રહ્મા) પ્રસન્ન થયા ત્યારે બલી માટે ચંદ્રવર્ણનું એક મંદિર પ્રગટ થયું. ત્યારબાદ મહેન્દ્ર સમાન શ્રેષ્ઠ શિલ્પી કેશવે તે મહામહિમાવંત (મંદિર)નું નિર્માણ કરાવ્યું।

Verse 58

स्वयं स्वभार्यासहितश्चकार देवालये मार्जनलेपनादिकाः क्रिया महात्मा यवशर्कराद्यां बलिं चकाराप्रतिमां मधुद्रुहः

તેમણે પોતે પત્ની સહિત દેવાલયમાં ઝાડૂ મારવું, લેપન કરવું વગેરે ક્રિયાઓ કરી. તે મહાત્મા મધુદ્રુહ (વિષ્ણુ)એ યવ, શર્કરા વગેરે વડે બનેલી અપ્રતિમ બલિ (નૈવેદ્ય) અર્પણ કરાવી।

Verse 59

दीपप्रदानं स्वयमायताक्षी विन्ध्यावली विष्णुगृहे चकार गेयं स धर्म्यश्रवणं च धीमान् पौराणिकैर्विप्रवरैरकारयत्

વિશાળ નેત્રવાળી વિંધ્યાવલીએ પોતે જ વિષ્ણુગૃહમાં દીપપ્રદાન કર્યું. તે બુદ્ધિમતીએ પુરાણવિદ્યા માં નિપુણ શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો દ્વારા ધર્મ્ય ગાન અને ધર્મકથાઓનું શ્રવણ પણ કરાવ્યું.

Verse 60

तथाविधस्यासुरपुङ्गवस्य धर्म्ये सुमार्गे प्रतिसंस्थितस्य जगत्पतिर्दिव्यवपुर्जनार्दनस्तस्थौ महात्मा बलिरक्षणाय

અસુરોમાં શ્રેષ્ઠ બલિ જ્યારે ધર્મ્ય સુમાર્ગમાં દૃઢપણે સ્થિત થયો, ત્યારે જગત્પતિ દિવ્યવપુ જનાર્દન મહાત્મા બલિના રક્ષણ માટે ત્યાં હાજર રહી ઊભા રહ્યા।

Verse 61

सूर्यायुताभं मुसलं प्रगृह्य निघ्नन् स दुष्टारियूथापालान् द्वारि स्थितो न प्रददौ प्रवेशं प्राकारगुप्ते बलिनो गृहे तु

દસ હજાર સૂર્ય સમાન તેજસ્વી ગદા ધારણ કરીને, તે શત્રુદળોના દુષ્ટ નેતાઓને સંહારતો દ્વારે ઊભો રહ્યો અને પ્રાકારોથી સુરક્ષિત બલિના ગૃહમાં પ્રવેશ આપ્યો નહીં।

Verse 62

द्वारि स्थिते धातरि रक्षपाले नारायणे सर्वगुणाभिरामे प्रासादमध्ये हरिमीशितारमभ्यर्चयामास सुरर्षिमुख्यम्

સર્વગુણોથી મનોહર, ધાતા તથા રક્ષક નારાયણ દ્વારે રક્ષકરૂપે ઊભા હતા ત્યારે, પ્રાસાદની અંદર દેવર્ષિઓમાં શ્રેષ્ઠે પરમેશ્વર હરિની અર્ચના કરી।

Verse 63

स एवमास्ते ऽसुरराड् बलिस्तु समर्चयन् वै हरिपादपङ्कजौ सस्मार नित्यं हरिभषितानि स तस्य जातो विनयाङ्कुशस्तु

આ રીતે અસુરરાજ બલિ સ્થિત રહ્યો અને સતત હરિના પાદપંકજોની સમ્યક અર્ચના કરતો રહ્યો. તે નિત્ય હરિના વચનોનું સ્મરણ કરતો; તેથી તે વિનયરૂપ અંકુશથી સંયમિત આચરણવાળો બન્યો.

Verse 64

इदं च वृत्तं स पपाठ दैत्यराट् स्मरन् सुवाक्यानि गुरोः शुभानि तथ्यानि पथ्यानि परत्र चेह पितामहस्येन्द्रसमस्य वीरः

આ વૃત્તાંત દૈત્યરાજે પાઠ કર્યો અને મનમાં ચિંતન કર્યું; ગુરુના શુભ, સુવચન સ્મરીને—જે સત્ય અને પથ્ય, ઇહ અને પરત્ર બંનેમાં હિતકારી—ઇન્દ્રસમ વીર પિતામહના તે વચનો હતા।

Verse 65

ये वृद्धवाक्यानि समाचरन्ति श्रुत्वा दुरुक्तान्यपि पूर्वतस्तु स्निग्धानि पश्चान्नवनीतशुद्धा मोदन्ति ते नात्र विचारमस्ति

જે લોકો વડીલોના વચનોનું આચરણ કરે છે—પ્રથમ સાંભળતાં તે કઠોર લાગે તોય—પછી એ જ વચનો સ્નિગ્ધ અને નવનીત-શુદ્ધ ઘી સમા નિર્મળ જણાય છે। તેઓ આનંદ પામે છે; તેમાં શંકા નથી।

Verse 66

आपद्भुजङ्गदष्टस्य मन्त्रहीनस्य सर्वदा वृद्धवाक्यैषधा नूनं कुर्वन्ति किल निर्विषम्

આપત્તિ-રૂપ ભુજંગના દંશથી પીડિત અને સદા રક્ષામંત્રવિહિન મનુષ્ય માટે વડીલોના વચન-ઔષધ નિશ્ચયે વિષને જાણે નિર્વિષ કરી દે છે।

Verse 67

वृद्धवाक्यामृतं पीत्वा तदुक्तमनुमान्य च या तृप्तिर्जायते पुंसा सोमपाने कुतस्तथा

વડીલોના વચન-અમૃતને પીીને અને તેમણે કહેલું માન્ય કરતાં મનુષ્યને જે તૃપ્તિ થાય છે—એવી તૃપ્તિ સોમપાનથી પણ ક્યાં થાય?

Verse 68

आपत्तौ पतितानां येषां वृद्धा न सन्ति शास्तारः ते शोच्या बनधूनां जीवन्तो ऽपीह मृततुल्याः

આપત્તિમાં પડેલા અને જેમને શાસ્તા રૂપે વડીલો નથી, તેઓ સ્વજનો માટે શોકનીય છે; તેઓ અહીં જીવતા હોવા છતાં મૃતતુલ્ય છે।

Verse 69

आपद्ग्राहगृहीतानां वृद्धाः सन्ति न पण्डिताः येषां मोक्ष्यितारे वै तेषां सान्तिर्न विद्यते

આપત્તિ-રૂપિ ગ્રાહથી પકડાયેલા લોકો માટે વૃદ્ધો તો હોય છે, પરંતુ તેમને પંડિત સમા માનતા નથી. જેમને છોડાવનાર કોઈ નથી, તેમને શાંતિ મળતી નથી.

Verse 70

आपज्जलनिमग्नानां ह्रियतां व्यसनोर्मिभिः वृद्धवाक्यैर्विना नूनं नैवोत्तारं कथञ्चन

આપત્તિના જળમાં ડૂબેલા અને દુર્ભાગ્યની તરંગોથી વહેતા લોકો—વૃદ્ધોના વચનો વિના નિશ્ચયે કોઈ રીતે પણ પાર ઊતરતા નથી.

Verse 71

तस्माद् यो वृद्धवाक्यानि शृणुयाद् विदधाति च स सद्यः सिद्धिमाप्नोति यथा वैरोचनो बलिः

અતએવ જે વૃદ્ધોના વચનો સાંભળે અને તે મુજબ આચરણ કરે, તે તરત જ સિદ્ધિ પામે છે—જેમ વૈરોચનનો પુત્ર બલિ પામ્યો હતો.