Adhyaya 6: Nara-Narayana’s Tapas, Indra’s Temptation, and the Burning of Kama: The Origin of Ananga and the Shiva-Linga Episode

Verse 1

इति श्रीवामनपुराणे पञ्चमो ऽध्यायः पुलस्त्य उवाच हृद्भवो ब्रह्मणो यो ऽसौ धर्मो दिव्यवपुर्मुने दाक्षायाणी तस्य भार्या तस्यामजनयत्सुतान्

આ રીતે શ્રી વામનપુરાણનો પાંચમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. પુલસ્ત્ય બોલ્યા—હે મુને, બ્રહ્માના હૃદયમાંથી ઉત્પન્ન દિવ્ય સ્વરૂપ ધરમએ દાક્ષાયણીને પત્ની બનાવી અને તેણીથી પુત્રોને જન્મ આપ્યો।

Verse 2

हरिं कुष्णं च देवर्षे नारायणनरौ तथा योगाभ्यासरतौ नित्यं हरिकृष्णौ बभूवतुः

હે દેવર્ષે, હરિ અને કૃષ્ણ, તેમજ નર-નારાયણ પણ—જે સદા યોગાભ્યાસમાં રત—(અવતારરૂપે) હરિ-કૃષ્ણ બન્યા।

Verse 3

नरनारायणौ चैव जगतो हितकाम्यया तप्येतां च तपः सौम्यौ पुराणवृषिसत्त्मौ

નર અને નારાયણ પણ જગતના હિતની ઇચ્છાથી તપશ્ચર્યા કરવા લાગ્યા—તે સૌમ્ય, પ્રાચીન ઋષિઓમાં શ્રેષ્ઠ હતા.

Verse 4

प्रालेयाद्रिं समागम्य तीर्थे बदरिकाश्रमे गृमन्तौ तत्परं ब्रह्म गङ्गाया विपुले तटे

હિમાચ્છાદિત પર્વતને પહોંચી, બદરિકાશ્રમના તીર્થમાં, ગંગાના વિશાળ કાંઠે પરબ્રહ્મમાં તત્પર રહી તેઓ વસ્યા.

Verse 5

नरनारायणाभ्यां च जगदेतच्चराचरम् तापितं तपसा ब्रह्मन् शक्रः क्षोभं तदा ययौ

હે બ્રાહ્મણ! નર-નારાયણના તપથી આ સમગ્ર ચરાચર જગત તપ્ત (કંપિત) થયું; ત્યારે શક્ર (ઇન્દ્ર) વ્યાકુળ થઈ ભયગ્રસ્ત થયો.

Verse 6

संक्षुब्धस्तपसा ताभ्यां क्षोभमणाय शतक्रतुः रम्भाद्याप्सरसः श्रेष्ठाः प्रेषयत्स महाश्रमम्

તે બંનેના તપથી ક્ષુબ્ધ થઈ, વિઘ્ન ઊભું કરવા ઇચ્છતા શતક્રતુ (ઇન્દ્ર) એ રંભા આદિ શ્રેષ્ઠ અપ્સરાઓને મહાશ્રમમાં મોકલ્યાં.

Verse 7

कन्दर्पश्च सुदुर्धर्षश्चूताङ्कुरमहायुधः समं सहचरेणैव वसन्तेनाश्रमं गतः

અને કંદર્પ (કામદેવ) પણ—અત્યંત દુર્ધર્ષ, જેના મહાયુધ તરીકે આંબાનો મુકુલ છે—સહચર વસંત સાથે આશ્રમમાં ગયો.

Verse 8

ततो माधवकन्दर्पौ ताश्चैवाप्सरसो वराः बदर्याश्रममागम्य विचिक्रीडुर्यथेच्छया

ત્યાર પછી માધવ અને કંદર્પ, તેમજ તે શ્રેષ્ઠ અપ્સરાઓ સાથે, બદર્યાશ્રમમાં આવી પોતાની ઇચ્છા મુજબ ત્યાં ક્રીડા કરવા લાગ્યા।

Verse 9

ततो वसन्ते संप्राप्ते सिंशुका ज्वलनप्रभाः निष्पत्राः सततं रेजुः शोमभयन्तो धरातलम्

પછી વસંત આવી પહોંચતાં, અગ્નિપ્રભા જેવી સિંશુકા વૃક્ષો પાંદડાં વિના પણ સતત ઝળહળતાં રહ્યા, જાણે ધરાતળને શોભિત કરતાં હોય।

Verse 10

शिशिरं नाम मातङ्गं विदार्य नखरैरिव वसन्तकेसरी प्राप्तः पलाशकुसुमैर्मुने

હે મુને! ‘શિશિર’ નામના હાથીને જાણે નખોથી ચીરીને, વસંત-રૂપ કેસરિ પલાશના પુષ્પો સાથે આવી પહોંચ્યો।

Verse 11

मया तुषारौघकरी निर्जितः स्वेन तेजसा तमेव हसतेत्युच्चैः वसन्तः कुन्दकुड्मलैः

“મારા પોતાના તેજથી તુષારના પ્રવાહ લાવનાર ઋતુ પરાજિત થયો છે”—એમ જાણે ઊંચે હસતો વસંત કુંદના કળીઓ સાથે પ્રગટ થયો।

Verse 12

वनानि कर्णिकाराणां पुष्पितानि विरेजिरे यथा नरेन्द्रपुत्राणि कनकाभरणानि हि

કર્ણિકારના ફૂલોથી ખીલેલા વનો અત્યંત શોભિત લાગ્યા; જેમ નરેન્દ્રોના પુત્રો સોનાના આભૂષણોથી અલંકૃત થઈ તેજસ્વી દેખાય છે।

Verse 13

तेषामनु तथा नीपाः पिङ्करा इव रेजिरे स्वमिसंलब्धसंमाना भृत्या राजसुतानिव

તેમના અનુસરણમાં નીપવૃક્ષો પણ પિંગળ વર્ણ જેવા તેજસ્વી થયા; જાણે પોતાના સ્વામી પાસેથી માન પામેલા સેવકો રાજપુત્રોની જેમ શોભતા હોય।

Verse 14

रक्ताशोकवना भान्ति पुष्पिताः सहसोज्ज्वलाः भृत्वा वसन्तनृपतेः संग्रामे ऽसृक्प्लुता इव

રક્ત-અશોકના વનો પુષ્પિત થઈ એકસાથે તેજસ્વી રીતે ઝળહળે છે; જાણે વસંત-નૃપતિના યુદ્ધમાં આઘાત સહન કરીને રક્તસ્નાત યોદ્ધાઓ હોય।

Verse 15

मृगवृन्दाः पिञ्जरिता राजन्ते गहने वने पुलकाभिर्वृता यद्वत् सज्जनाः सुहृदागमे

ઘન વનમાં પિંગળ વર્ણના મૃગવૃંદો શોભે છે; જેમ પ્રિય સુહૃદના આગમને સજ્જનો રોમાંચથી આવૃત થાય છે।

Verse 16

मञ्जरीभिर्विराजन्ते नदीकूलेषु वेतसाः वक्तुकामा इवाङ्गुल्या को ऽस्माकं सदृशो नगः

નદીકાંઠે વેતસ વૃક્ષો મંજરીઓથી શોભે છે; જાણે આંગળી ઊંચી કરી કહેવા ઇચ્છે—‘અમારા સમાન કયો પર્વત છે?’

Verse 17

रक्ताशोककरा तन्वी देवर्षे किशुकाङ्घ्रिका नीलाशोककचा श्यामा विकासिकमलानना

હે દેવર્ષિ, તે સુકુમાર દેહવાળી છે; તેના હાથ રક્ત-અશોકના પુષ્પ સમાન, પગ કિશુક (પલાશ) ફૂલ જેવા; વાળ નીલ-અશોક સમાન, તે શ્યામવર્ણી છે અને તેનું મુખ પૂર્ણ વિકસિત કમળ સમાન છે।

Verse 18

नीलेन्दीवरनेत्रा च ब्रह्मन् बिल्वफलस्तनी प्रफुल्लकुन्ददशना मञ्जरीकरशोभिता

હે બ્રાહ્મણ, તેના નેત્રો નીલ કમળ સમાન હતા; સ્તનો બિલ્વફળ જેવા. દાંત પૂર્ણ ખીલેલા કુંદપુષ્પ સમાન, અને તેના હાથ મંજરીના ગુચ્છોથી શોભિત હતા.

Verse 19

बन्धुजीवाधरा शुभ्रा सिन्दुवारनखाद्भता पुंस्कोकिलस्वना दिव्या अङ्कोलवसना शुभा

તેના અધર બંધુજીવ પુષ્પ સમાન હતા અને તે તેજસ્વી હતી; તેના નખ સિન્દુવાર ફૂલ જેવા અદ્ભુત હતા. તેની વાણી પુરૂષ કોયલના સ્વર જેવી દિવ્ય; અને તે શુભ, અંકોલ પુષ્પોના વસ્ત્ર/હારથી અલંકૃત હતી.

Verse 20

बर्हिवृन्दकलापा च सारसस्वरनूपुरा प्राग्वंशरसना ब्रह्मन् मत्तहंसगतिस्तथा

તે (ભૂમિ) મોરોના સમૂહ-કલાપોથી અલંકૃત હતી; સારસોના સ્વરો જાણે નૂપુરની ઝંકાર. હે બ્રાહ્મણ, પૂર્વ દિશાના વાંસવનની કરધનીથી તે બંધાયેલી હતી અને મત્ત હંસોની જેવી મનોહર ગતિ પણ ધરાવતી હતી.

Verse 21

पुत्रजीवांशुका भृङ्गरोमराजिविराजिता वसन्तलक्ष्मीः संप्राप्ता ब3ह्मन् बदरिकाश्रमे

પુત્રજીવ પુષ્પોના વસ્ત્ર જેવી છબી ધારણ કરીને અને કાળા ભમરાઓની પંક્તિઓથી શોભિત થઈ, હે બ્રાહ્મણ, વસંત-લક્ષ્મી બદરિકાશ્રમમાં આવી પહોંચી હતી।

Verse 22

ततो नारायणो दृष्ट्वा आश्रमस्यानवद्यताम् समीक्ष्य च दिशः सर्वास्ततो ऽनङ्गमपश्यत

પછી નારાયણે આશ્રમની નિર્દોષ ઉત્તમતા જોઈ અને સર્વ દિશાઓનું અવલોકન કરીને, ત્યારબાદ અનંગ (કામદેવ)ને જોયો।

Verse 23

नारद उवाच/ को ऽसावनङ्गो ब्रह्मर्षे तस्मिन् बदरिकाश्रमे यं ददर्श जगन्नाथो देवो नारायणो ऽव्ययः

નારદ બોલ્યા—હે બ્રહ્મર્ષિ, તે બદરિકાશ્રમમાં તે ‘અનંગ’ કોણ છે, જેને જગન્નાથ, અવ્યય દેવ નારાયણે દર્શન કર્યું?

Verse 24

पुलस्त्य उवाच कन्दर्पो हर्षतनयो यो ऽसौ कामो निगद्यते स शङ्करेण संदग्धो ह्यनङ्गत्वमुपागतः

પુલસ્ત્ય બોલ્યા—હર્ષનો પુત્ર કંદર્પ, જેને ‘કામ’ કહેવામાં આવે છે, શંકરે તેને દગ્ધ કર્યો; તેથી તે ‘અનંગત્વ’ (દેહવિહિન અવસ્થા)ને પ્રાપ્ત થયો.

Verse 25

नारद उवाच किमर्थं कामदेवो ऽसौ देवदेवेन शंभुना दग्धस्तु कारणे कस्मिन्नेतद्व्याख्यातुमर्हसि

નારદ બોલ્યા—દેવોના દેવ શંભુએ તે કામદેવને કયા કારણથી દગ્ધ કર્યો? કયા હેતુથી આ બન્યું? કૃપા કરીને સમજાવો.

Verse 26

पुलस्त्य उवाच यदा दक्षसुता ब्रह्मन् सती याता यमक्षयम् विनाश्य दक्षयज्ञं तं विचचार त्रिलोचनः

પુલસ્ત્ય બોલ્યા—હે બ્રહ્મન, જ્યારે દક્ષની પુત્રી સતી યમના ધામે (મૃત્યુને) ગઈ, ત્યારે ત્રિલોચને દક્ષયજ્ઞનો વિનાશ કરીને વિહર્યું.

Verse 27

ततो वृषध्वजं दृष्ट्वा कन्दर्पः कुसुमायुधः अपत्नीकं तदास्त्रेण उन्मादेनाभ्यताडयत्

પછી વૃષધ્વજને જોઈ, પુષ્પ જ જેના આયુધ છે એવો કંદર્પ, તે સમયે પત્નીવિહિન (શિવ)ને ઉન્માદ/મોહના અસ્ત્રથી પ્રહાર કરવા લાગ્યો.

Verse 28

ततो हरः शरेणाथ उन्मादेनाशु ताडितः विचचार तदोन्मत्तः काननानि सरांसि च

ત્યારે હર ઉન્માદના તે બાણથી તત્કાળ આઘાત પામી ઉન્મત્ત બની વનો અને સરોવરોમાં ભટકતો ફર્યો।

Verse 29

स्मरन् सतीं महादेवस्तथोन्मादेन ताडितः न शर्म लेभे देवर्षे बाणविद्ध इव द्विपः

હે દેવર્ષિ! સતીનું સ્મરણ કરતાં મહાદેવ ઉન્માદથી તાડિત થઈ શાંતિ ન પામ્યા; જાણે બાણથી વિદ્ધ થયેલો હાથી।

Verse 30

ततः पपात देवेशः कालिन्दीसरितं मुने निमग्ने शङ्करे आपो दग्धाः कृष्णात्वमागताः

પછી દેવેશ કાલિન્દી નદીમાં પડી ગયા, હે મુને. શંકર નિમગ્ન થતાં જ પાણી દગ્ધ થઈ કાળું બની ગયું।

Verse 31

तदाप्रभृति कालिन्द्या भृङ्गाञ्जननिभं जलम् आस्यन्दत् पुण्यतीर्था सा केशपाशमिवावने

ત્યાંથી કાલિન્દીનું જળ ભૃંગ/અંજન સમું કાળું વહેવા લાગ્યું; તે પુણ્યતીર્થા નદી પૃથ્વી પર જાણે કેશપાશ જેવી વહેતી રહી।

Verse 32

ततो नदीषु पुण्यासु सरस्सु च नदेषु च पुलुनेषु च रम्येषु वापीषु नलिनीषु च

પછી તે પવિત્ર નદીઓમાં, સરોવરો અને નદીઓમાં; રમ્ય રેતાળ કાંઠાઓ પર, તેમજ વાપી/બાવડીઓ અને કમળસરોવરોમાં (વિચર્યો)।

Verse 33

पर्वतेषु च रम्येषु काननेषु च सानुषु विचारन् स्वेच्छया नैव शर्म लेभे महेश्वरः

રમ્ય પર્વતોમાં, વનોમાં અને ઢાળ પર સ્વેચ્છાએ વિહરતાં છતાં મહેશ્વરને જરાય શાંતિ મળી નહીં।

Verse 34

क्षणं गायति देवर्षे क्षणं रोदिति शङ्करः क्षणं ध्यायति तन्वङ्गीं दक्षकन्यां मनोरमाम्

હે દેવર્ષિ! ક્ષણમાત્ર શંકર ગાય છે, ક્ષણમાત્ર રડે છે, અને ક્ષણમાત્ર સુકુમાર અંગવાળી મનોહર દક્ષકન્યાનું ધ્યાન કરે છે।

Verse 35

ध्यात्वा क्षणं प्रस्वपिति क्षणं स्वप्नायते हरः स्वप्ने तथेदं गदति तां दृष्ट्वा दक्षकन्यकाम्

ક્ષણમાત્ર ધ્યાન કરીને હર થોડાક સમય માટે સૂઈ ગયો અને સ્વપ્ન જોવા લાગ્યો; સ્વપ્નમાં દક્ષકન્યાને જોઈ તેણે આ રીતે કહ્યું।

Verse 36

निर्घृणे तिष्ठ किं मूढे त्यजसे मामनिन्दिते मुग्धे त्वया विरहितो दग्धो ऽस्मि मदनाग्निना

“નિર્દયા, થોભ! હે મોહિતે, હે અનિંદિતે, તું મને કેમ ત્યજે છે? હે મુગ્ધે, તારા વિરહથી હું મદનાગ્નિથી દગ્ધ થયો છું।”

Verse 37

सति सत्यं प्रकुपिता मा कोपं कुरु सुन्दरि पादप्रणामावनतमभिभाषितु मर्हसि

“હે સતી! તું ખરેખર ક્રોધિત થઈ છે; હે સુન્દરી, ક્રોધ ન કર. તારા ચરણોમાં પ્રણામ કરીને નમેલા મને બોલવાની કૃપા કર।”

Verse 38

श्रूयसे दृश्यसे नित्यं स्पृश्यसे वन्द्यसे प्रिये आलिङ्ग्यसे च सततं किमर्थं नाभिभाषसे

પ્રિયે, તું સદા સાંભળાય છે અને દેખાય છે; તને સ્પર્શ કરવામાં આવે છે અને વંદન થાય છે; સતત આલિંગન પણ થાય છે—તો પછી તું મારી સાથે કેમ નથી બોલતી?

Verse 39

विलपन्तं जनं दृष्ट्वा कृपा कस्य न जायते विशेषतः पतिं बाले ननुप त्वमतिनिर्घृणा

વિલાપ કરતા માણસને જોઈને કોને દયા ન જાગે? ખાસ કરીને પતિને જોઈને, હે બાલિકે, શું તું અત્યંત નિર્દય નથી?

Verse 40

त्वयोक्तानि वचांस्येवं पूर्वं मम कृशोदरि विना त्वया न जीवेयं तदसत्यं त्वया कृतम्

હે કૃશોદરી, તું પહેલાં મને એમ કહ્યું હતું—‘તું વિના હું જીવીશ નહીં.’ એ વચનને તું જ અસત્ય કરી દીધું.

Verse 41

एह्येहि कामसंतप्तं परिष्वज सुलोचने नान्यथा नश्यते तापः सत्येनापि शपे प्रिये

આવ, આવ! હે સુલોચને, કામતાપથી દગ્ધ મને આલિંગન કર. નહિ તો આ તાપ નાશ પામશે નહીં; પ્રિયે, હું સત્યની શપથ લઉં છું.

Verse 42

इत्थं विलप्य स्वप्नान्ते प्रतिबुद्धस्तु तत्क्षणात् उत्कूजति तथारण्ये मुक्तकण्ठं पुनः पुनः

આ રીતે સ્વપ્નના અંતે વિલાપ કરીને તે એ જ ક્ષણે જાગી ઊઠ્યો; પછી અરણ્યમાં તે ગળું ખોલીને વારંવાર ઊંચે સ્વરે ચીસો પાડવા લાગ્યો.

Verse 43

तं कूजमानं विलपन्तमारात् समीक्ष्य पाचं तरसा वृषकेतनं हि विव्याध चापं तरसा विनाम्य संतापनाम्ना तु शरेण भूयः

નજીકથી વિલાપ અને કરુણ કૂજન કરતો પાચ દેખાતાં વೃಷકેતુએ ત્વરાથી ધનુષ્યને બળપૂર્વક વાળી ‘સંતાપ’ નામના બાણથી તેને ફરી ભેદ્યો।

Verse 44

संतापनास्त्रेण तदा स विद्धो भूयः स संतप्ततरो बभूव संतापयंश्चापि जगत्समग्रं फूत्कृत्य फूत्कृत्य विवासते स्म

ત્યારે ‘સંતાપન’ અસ્ત્રથી વિદ્ધ થતાં તે વધુ જ દગ્ધ થયો. અને સમગ્ર જગતને પણ તપ્ત કરતો તે વારંવાર ઉષ્ણ શ્વાસ ફૂંકતો રહ્યો।

Verse 45

तं चापि भूयो मदनो जघान विजृण्भणास्त्रेण ततो विजृम्भे ततो भृशं कामशरैर्वितुन्नो विजृम्भमाणः परितो भ्रमंश्च

પછી મદને તેને ‘વિજૃંભણ’ અસ્ત્રથી ફરી પ્રહાર કર્યો; ત્યારે તે જાંભાઈ લેવા/ડગમગવા લાગ્યો. ત્યારબાદ કામના બાણોથી અત્યંત વિદ્ધ થઈ, વારંવાર જાંભાઈ લેતો સર્વ દિશામાં ભટકવા લાગ્યો।

Verse 46

ददर्श यक्षाधिपतेस्तनूजं पाञ्चालिकं नाम जगत्प्रधानम् दृष्ट्वा त्रिनेत्रो धनदस्य पुत्रं पार्श्वं समभ्येत्य वचो बभाषे भ्रातृव्य वक्ष्यसि वचो यदद्य तत् त्वं कुरुष्वामितविक्रमो ऽसि

તેણે યક્ષાધિપતિનો પુત્ર, જગતમાં અગ્રગણ્ય ‘પાઞ્ચાલિક’ નામનો જોયો. ધનદ (કુબેર)ના પુત્રને જોઈ ત્રિનેત્ર (શિવ) તેની પાસે જઈ બોલ્યો—“હે પ્રતિસ્પર્ધી, આજે તું જે વચન કહેશ, તે જ કર; તું અમિત પરાક્રમી છે.”

Verse 47

पाञ्चालिक उवाच यन्नाथ मां वक्ष्यसि तत्करिष्ये सुदुष्करं यद्यपि देवसंघै आज्ञापयस्वातुलवीर्य शंभो दासो ऽस्मि ते भक्तियुतस्तथेश

પાઞ્ચાલિક બોલ્યો—“હે નાથ, તમે મને જે કહેશો તે હું કરીશ, ભલે તે દેવસમૂહો માટે પણ અતિ દુષ્કર હોય. હે અતુલવીર્ય શંભો, આજ્ઞા આપો; હે ઈશ, હું ભક્તિયુક્ત તમારો દાસ છું।”

Verse 48

ईश्वर उवाच नाशं गतायां वरदाम्बिकायां कामाग्निना प्लुष्सुविग्रहो ऽस्मि विजृम्भणोन्मादसरैर्विभिन्नो धृतिं न विन्दामि रतिं सुखं वा

ઈશ્વરે કહ્યું—વરદાયિની અંબિકા નાશ પામતાં હું કામાગ્નિથી દેહે દગ્ધ થયો છું. જંભણથી ઊપજતી મૂર્ચ્છા અને ઉગ્ર ઉન્માદના બાણોથી વિદ્ધ‑વિભિન્ન થઈ મને ન ધૈર્ય મળે, ન રતિ, ન સુખ।

Verse 50

विजृम्भणं पुत्र तथैव तापमुन्मादमुग्रं मदनप्रणुन्नम् नान्यः पुमान् धारयितुं हि शक्तो मुक्त्वा भवन्तं हि ततः प्रतीच्छ // वम्प्_6.49 पुलस्त्य उवाच इत्येवमुक्तो वृषभध्वजेन यक्षः प्रतीच्छत् स विजृम्भणादीन् तोषं जगामाशु ततस्त्रिशूली तुष्टस्तदैवं वचनं बभाषे

“પુત્ર, આ જંભણજન્ય સ્તબ્ધતા, તેમજ દાહરૂપ તાપ અને મદનપ્રેરિત ઉગ્ર ઉન્માદ સ્વીકાર. તારા સિવાય બીજો કોઈ પુરુષ તેને ધારણ કરી શકતો નથી; તેથી તું જ ગ્રહણ કર.” પુલસ્ત્ય બોલ્યા—વૃષભધ્વજ શિવે એમ કહ્યે તે યક્ષે વિજૃંભણાદિ ક્લેશ સ્વીકાર્યા; ત્યારબાદ ત્રિશૂલધારી તત્કાળ સંતોષ પામી ફરી વચન બોલ્યા।

Verse 51

हर उवाच यस्मात्त्वया पुत्र सुदुर्धराणि विजृम्भणादीन् प्रतीच्छितानि तस्माद्वरं त्वां प्रतिपूजनाय दास्यामि लोक्य च हास्यकारि

હરે કહ્યું—પુત્ર, તું વિજૃંભણ વગેરે અતિ દુર્ધર ક્લેશ સ્વીકાર્યા છે; તેથી તારી યોગ્ય પૂજાના પ્રતિદાનરૂપે હું તને લોકમાં હાસ્ય ઉત્પન્ન કરનાર એવો વર આપું છું.

Verse 52

यस्त्वां यदा पश्यति चैत्रमासे स्पृशेन्नरो वार्चयते च भक्त्या वृद्धो ऽथ बालो ऽथ युवाथ योषित् सर्वे तदोन्मादधरा भवन्ति

ચૈત્ર માસમાં જે કોઈ તને જુએ છે, અથવા કોઈ માણસ તને સ્પર્શે છે, કે ભક્તિથી તારી અર્ચના કરે છે—તે વૃદ્ધ હોય, બાળક હોય, યુવાન હોય કે સ્ત્રી હોય—બધા ત્યારે ઉન્માદના ધારક બની જાય છે.

Verse 53

गायन्ति नृत्यन्ति रमन्ति यक्ष वाद्यानि यत्नादपि वादयन्ति तवाग्रतो हास्यवचो ऽभिरक्ता भवन्ति ते योगयुतास्तु ते स्युः

યક્ષો ગાય છે, નાચે છે અને રમે છે; તેઓ પ્રયત્નપૂર્વક વાદ્યો પણ વગાડે છે. તારા સમક્ષ તેઓ હાસ્યવચનમાં આસક્ત બને છે; અને તેઓ યોગયુક્ત પણ થાય છે.

Verse 54

ममैव नाम्ना भवितासि पूज्यः पाञ्चालिकेशः प्रथितः पृथिव्याम् मम प्रसादाद् वरदो नराणां भविष्यसे पूज्यतमो ऽभिगच्छ

મારા જ નામથી તું પૂજ્ય બનશે અને પૃથ્વી પર ‘પાઞ્ચાલિકેશ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થશે. મારા પ્રસાદથી તું મનુષ્યોને વર આપનાર બનશે; જા, હે પરમપૂજ્ય।

Verse 55

इत्येवमुक्तो विभुना स यक्षो जगाम देशान् सहसैव सर्वान् कालञ्जरस्योत्तरतः सुपुण्यो देशो हिमाद्रेरपि दक्षिणस्थः

પ્રભુએ આમ કહ્યે પછી તે યક્ષ તરત જ ઝડપથી સર્વ દેશોમાં ગયો. કાલંજરના ઉત્તરે એક અતિ પુણ્ય દેશ છે, જે હિમાલયના પણ દક્ષિણમાં સ્થિત છે.

Verse 57

तस्मिन् सुपुण्ये विषये निविष्टो रुद्रप्रसादादभिपूज्यते ऽसौ तस्मिन् प्रयाते भगवांस्त्रिनेत्रो देवो ऽपि विन्ध्यं गिरिमभ्यगच्छत् // वम्प्_6.56 तत्रापि मदनो गत्वा ददर्श वृषकेतनम् दृष्ट्वा प्रहर्त्तुकामं च ततः प्रादुवचद्धरः

તે અતિ પુણ્ય પ્રદેશમાં સ્થિર રહી, રુદ્રના પ્રસાદથી તે ત્યાં વિધિપૂર્વક પૂજાય છે. તે ગયા પછી ત્રિનેત્ર ભગવાન દેવ પણ વિંધ્ય પર્વત તરફ ગયા. ત્યાં પણ મદન ગયો અને વૃષકેતુને જોયો; તેને પ્રહાર કરવા ઉત્સુક જોઈ ધરે ત્યારે કહ્યું.

Verse 58

ततो दारुवनं घोरं मदनाभिसृतो हरः विवेश ऋषयो यत्र सपत्नीका व्यवस्थिताः

પછી મદનના પ્રભાવથી અભિસૃત હર (શિવ) ભયંકર દારુવનમાં પ્રવેશ્યા, જ્યાં ઋષિઓ પોતાની પત્નીઓ સાથે નિવાસ કરતા હતા.

Verse 59

ते चापि ऋषयः सर्वे दृष्ट्वा मूर्ध्ना नताभवन् ततस्तान् प्राह भगवान् भिक्षा मे प्रतिदीयताम्

તે બધા ઋષિઓ તેમને જોઈ માથું નમાવી નતમસ્તક થયા. ત્યાર પછી ભગવાને તેમને કહ્યું—‘મને ભિક્ષા આપો.’

Verse 60

ततस्ते मौनिनस्तस्थुः सर्व एव महर्षयः तदाश्रमाणि सर्वाणि परिचक्राम नारदः

ત્યારે બધા મહર્ષિઓ મૌન ધારણ કરીને સ્થિર ઊભા રહ્યા. તે સમયે નારદે સર્વ આશ્રમોની પરિક્રમા કરી.

Verse 61

तं प्रविष्टं तदा दृष्ट्वा भार्गवात्रेययोषितः प्रक्षोभमगमन् सर्वा हीनसत्त्वाः समन्ततः

તેણે ત્યારે પ્રવેશ કર્યો તે જોઈને ભાર્ગવો અને આત્રેયોની પત્નીઓ સર્વત્ર વ્યાકુલ થઈ ગઈ; તેમનું આત્મસંયમ ક્ષીણ હતું.

Verse 62

ऋते त्वरुन्धतीमेकामनसूयां च भामिनीम् एताभ्यां भर्तृपूजासु तच्चिन्तासु स्थितं मनः

એકલી અરુંધતી અને સતી અનસૂયા સિવાય; આ બેનું મન પતિપૂજા અને પતિચિંતનમાં સ્થિર હતું.

Verse 63

ततः संक्षुभिताः सर्वा यत्र याति महेश्वरः तत्र प्रयान्ति कामार्त्ता मदविह्वलितेन्द्रियाः

પછી તેઓ સર્વે અત્યંત ક્ષુબ્ધ થઈ, કામથી પીડિત અને રતિમદથી મોહિત ઇન્દ્રિયોવાળા, મહેશ્વર જ્યાં જાય ત્યાં જ ગયા.

Verse 64

त्यक्त्वाश्रमणि शून्यानि स्वानिता मुनियोषितः अनुडजग्मुर्यथा मत्तं करिण्य इव कुञ्जरम्

હવે ખાલી થઈ ગયેલા પોતાના આશ્રમો ત્યજીને તે મુનિઓની પત્નીઓ તેની પાછળ પાછળ ગઈ, જેમ હાથીણીઓ મદમત્ત ગજરાજને અનુસરે છે.

Verse 65

ततस्तु ऋषयो दृष्ट्वा भार्गवाङ्गिरसो मुने क्रोधान्विताब्रुवन्सर्वे लिङ्गे ऽस्य पततां भुवि

ત્યારે ભાર્ગવ અને આંગિરસ ઋષિઓએ તે જોઈ, હે મુને, ક્રોધથી પ્રેરિત થઈ સૌએ કહ્યું— “એનું લિંગ ભૂમિ પર પડી જાય!”

Verse 66

ततः पपात देवस्य लिङ्गं पृथ्वीं विदारयन् अन्तर्द्धानं जगामाथ त्रिशूली नीललोहितः

પછી દેવનું લિંગ પૃથ્વીને ચીરીને પડી ગયું; અને ત્રિશૂલધારી નીલલોહિત તરત જ અદૃશ્ય થયો.

Verse 67

ततः स पतितो लिङ्गो विभिद्य वसुधातलम् रसातलं विवेशाशु ब्रह्मण्डं चोर्ध्वतो ऽभिनत्

ત્યારે તે પડેલું લિંગ વસુધાતળને ભેદીને ઝડપથી રસાતલમાં પ્રવેશ્યું; અને ઉપર તરફ બ્રહ્માંડને પણ વિંધ્યું.

Verse 68

ततश्चचाल पृथिवी गिरयः सरितो नगाः पातालभुवनाः सर्वे जङ्गमाजङ्गमैर्वृताः

ત્યારે પૃથ્વી કંપી ઉઠી; પર્વતો, નદીઓ અને વૃક્ષો પણ હલવા લાગ્યા; અને જંગમ-અજંગમથી ભરેલા પાતાળના સર્વ લોક વ્યાકુળ થયા.

Verse 69

संक्षुब्धान् भुवनान् दृष्ट्वा भूर्लोकादीन् पितामहः जगाम माधवं द्रष्टुं क्षीरोदं नाम सागरम्

ભૂર્લોક વગેરે ભુવનો ક્ષુબ્ધ થયેલા જોઈ પિતામહ (બ્રહ્મા) માધવના દર્શન માટે ક્ષીરોદ નામના સાગર પાસે ગયા.

Verse 70

तत्र दृष्ट्वा हृषीकेशं प्रणिपत्य च भक्तितः उवाच देव भुवनाः किमर्थ क्षुभिता विभो

ત્યાં હૃષીકેશને જોઈ તેણે ભક્તિપૂર્વક પ્રણામ કરીને કહ્યું— “હે દેવ, હે વિભુ! કયા કારણથી ભુવનો ક્ષુબ્ધ થયા છે?”

Verse 71

अथोवाच हरिर्ब्रह्मन् शार्वो लिङ्गो महर्षिभिः पातितस्तस्य भारार्ता संचचाल वसुंधरा

પછી હરિએ કહ્યું— “હે બ્રહ્મન! મહર્ષિઓએ શાર્વ (શિવ)નું લિંગ પાતિત કર્યું; તેના ભારથી પીડિત વસુંધરા કંપી ઉઠી.”

Verse 72

ततस्तदद्भुततमं श्रुत्वा देवः वितामहः तत्र गच्छाम देवेश एवमाह पुनः पुनः

તે અતિ અદ્ભુત વાત સાંભળી દેવ વિટામહે વારંવાર કહ્યું— “હે દેવેશ! ચાલો, ત્યાં જઈએ.”

Verse 73

ततः पितामहो देवः केशवश्च जगत्पतिः आजग्मतुस्तमुद्देशं यत्र लिङ्गं भवस्य तत्

પછી પિતામહ દેવ (બ્રહ્મા) અને જગત્પતિ કેશવ તે સ્થળે ગયા જ્યાં ભવ (શિવ)નું તે લિંગ હતું.

Verse 74

ततो ऽनन्तं हरिर्लिङ्गं दृष्ट्वारुह्य खगेश्वरम् पातालं प्रविवेशाथ विस्मयान्तरितो विभुः

પછી અનંત લિંગને જોઈ હરિ ખગેશ્વર (ગરુડ) પર ચઢી પાતાળમાં પ્રવેશ્યો; તે વિભુ આશ્ચર્યમાં દૃષ્ટિથી અદૃશ્ય થયો.

Verse 75

ब्रह्म पद्मविमानेन उर्ध्वमाक्रम्य सर्वतः नैवान्तमलभद् ब्रह्मन् विस्मितः पुनरागतः

બ્રહ્મા પદ્મવિમાનમાં સર્વ દિશાઓથી ઉપર ચઢ્યા છતાં તેનો અંત ન મળ્યો, હે બ્રાહ્મણ; આશ્ચર્યચકિત થઈ તેઓ ફરી પાછા ફર્યા.

Verse 76

विष्णुर्गत्वाथ पातालान् सप्त लोकपरायणः चक्रपाणिर्विनिष्क्रान्तो लेभे ऽन्तं न महामुने

હે મહામુને, સાત લોક સુધી વ્યાપક ગતિ ધરાવતા ચક્રપાણિ વિષ્ણુ પાતાળોમાં ગયા; ત્યાંથી બહાર નીકળ્યા છતાં તેનો અંત ન મળ્યો.

Verse 77

विष्णुः पितामहश्चोभौ हरलिङ्गं समेत्य हि कृताञ्जलिपुटौ भूत्वा स्तोतुं देवं प्रचक्रतुः

વિષ્ણુ અને પિતામહ (બ્રહ્મા) બંને હરલિંગ પાસે જઈ, અંજલિ બાંધી દેવની સ્તુતિ કરવા લાગ્યા.

Verse 78

हरिब्रह्माणावूचतुः नमो ऽस्तु ते शूलपाणे नमो ऽस्तु वृषभध्वज जीमूतवाहन कवे शर्व त्र्यम्बक शङ्कर

હરિ અને બ્રહ્માએ કહ્યું—હે શૂલપાણિ, તમને નમસ્કાર; હે વૃષભધ્વજ, તમને નમસ્કાર. હે જીમૂતવાહન, હે કવિ, હે શર્વ, હે ત્ર્યંબક, હે શંકર—તમને નમસ્કાર.

Verse 79

महेश्वर महेशान सुपर्णाक्ष वृषाकपे दक्षयज्ञक्षयकर कालरूप नमो ऽस्तु ते

હે મહેશ્વર, હે મહેશાન, હે સુપર્ણાક્ષ, હે વૃષાકપિ, હે દક્ષયજ્ઞક્ષયકર, હે કાલરૂપ—તમને નમસ્કાર.

Verse 80

त्वमादिरस्य जगतस्त्वं मध्यं परमेश्वर भवानन्तश्च भगवान् सर्वगस्त्वं नमो ऽस्तु ते

તમે જ આ જગતના આદિ છો, તમે જ મધ્ય છો, હે પરમેશ્વર. તમે અનંત ભગવાન, સર્વવ્યાપી છો—તમને નમસ્કાર છે.

Verse 81

पुलस्त्य उवाच/ एवं संस्तूयमानस्तु तस्मिन् दारुवने हरः स्वरूपी ताविदं वाक्यमुवाच वदतां वरः

પુલસ્ત્ય બોલ્યા—આ રીતે સ્તુતિ પામતાં, દારુવન વનમાં હર પોતાના સ્વરૂપમાં પ્રગટ થઈ, વક્તાઓમાં શ્રેષ્ઠ બની, ત્યારે આ વચન બોલ્યા.

Verse 82

हर उवाच किमर्थं देवतानाथौ परिभूतक्रमं त्विह मां स्तुवाते भृशास्वस्थं कामतापितविग्रहम्

હર બોલ્યા—હે દેવતાઓના નાથો! ક્રમથી પરિભૂત/ઉપેક્ષિત થયેલા મને તમે અહીં શા માટે સ્તુતિ કરો છો? હું અત્યંત અસ્વસ્થ છું, કામતાપથી પીડિત દેહવાળો છું.

Verse 83

देवावूचतुः / भक्तः पातितं लिङ्गं यदेतद् भुवि शङ्कर एतत् प्रगृह्यतां भूय अतो देव स्तुवावहे

દેવોએ કહ્યું—હે શંકર! ભક્તિથી ભૂમિ પર પડેલું આ લિંગ ફરીથી ગ્રહણ કરીને ઉઠાવો. તેથી, હે દેવ, અમે તમારી સ્તુતિ કરીએ છીએ.

Verse 84

हर उवाच/ यद्यर्चयन्ति त्रिदशा मम लिङ्गं सुरोत्तमौ तदेतत्प्रतिगृह्णीयां नान्यथेति कथञ्चन

હર બોલ્યા—હે સૂરોત્તમો! જો ત્રિદશ દેવો મારા લિંગની આરાધના કરે, તો હું આને અવશ્ય સ્વીકારીશ; અન્યથા ક્યારેય નહીં.

Verse 85

ततः प्रोवाच भगवानेवमस्त्विति केशव ब्रह्म स्वयं च जग्राह लिङ्गं कनकपिङ्गलम्

ત્યારે ભગવાન કેશવે કહ્યું—“એવું જ થાઓ.” ત્યારબાદ બ્રહ્માએ સ્વયં સુવર્ણ-પિંગળ વર્ણનું લિંગ ગ્રહણ કર્યું.

Verse 87

ततश्चकार भगवांश्चातुर्वर्ण्यं हरार्चने शास्त्राणि चैषां मुख्यानि नानोक्तिविदितानि च / 6.86 आद्यं शैवं परिख्यातमन्यत्पाशुपतं मुने तृतीयं कालवदनं चतुर्थं च कपालिनम्

પછી ભગવાને હર-અર્ચના માટે ચાતુર્વર્ણ્યની વ્યવસ્થા સ્થાપી. વિવિધ ઉપદેશોથી જાણીતા તેમના મુખ્ય શાસ્ત્રો—પ્રથમ શૈવ, પછી હે મુને પાશુપત; ત્રીજું કાલવદન અને ચોથું કપાલિન.

Verse 88

शैवश्चासीत्स्वयं शक्तिर्वसिष्ठस्य प्रियः श्रुतः तस्य शिष्यो बभूवाथ गोपायन इति श्रुतः

અને સ્વયંશક્તિ નામના એક શૈવ આચાર્ય હતા, જે વસિષ્ઠના પ્રિય તરીકે શ્રુતિમાં પ્રસિદ્ધ છે. તેમના શિષ્યનું નામ, એમ સાંભળવામાં આવે છે, ગોપાયન હતું.

Verse 89

महापाशुपतश्चासीद्भरद्वाजस्तपोधनः तस्य शिष्यो ऽप्यभूद्राजा ऋषभः सोमकेश्वरः

તપોધન ભરદ્વાજ એક મહાપાશુપત હતા. તેમના શિષ્ય પણ રાજા હતા—ઋષભ, જે સોમકેશ્વર નામે પ્રસિદ્ધ હતા.

Verse 90

कालस्यो भगवानासीदापस्तम्बस्तपोधनः तस्य शिष्योभवद्वैश्यो नाम्ना क्राथेश्वरो मुने

કાલಸ್ಯ પરંપરામાં તપોધન ભગવાન આપસ્તંબ હતા. હે મુને, તેમના શિષ્ય ક્રાથેશ્વર નામના વૈશ્ય બન્યા.

Verse 91

महाव्रती च धनदस्तस्य शिष्यश्च विर्यवान् कर्णोदर इति ख्यातो जात्या शूद्रो महातपाः

ધનદ મહાવ્રતી હતો. તેનો શિષ્ય પરાક્રમી હતો અને ‘કર્ણોદર’ નામે પ્રસિદ્ધ હતો—જન્મથી શૂદ્ર હોવા છતાં મહાતપસ્વી હતો.

Verse 92

एवं म भगवान्ब्रह्म पूजनाय शिवस्य तु कृत्वा तु चातुराश्रम्यं स्वमेव भवनं गतः

આ રીતે ભગવાન બ્રહ્માએ શિવપૂજનાર્થે ચાતુરાશ્રમ્યની વ્યવસ્થા કરીને પોતાના ધામે પ્રસ્થાન કર્યું.

Verse 94

गते ब3ह्मणि शर्वो ऽपि उपसंहृत्य तं तदा लिङ्गं चित्रवने सूक्ष्मं प्रतिष्ठाप्य चचार ह 6.93 विचरन्तं तदा भूयो महेशं कुसुमायुधः आरात्स्थित्वाग्रतो धन्वी संतापयितुमुद्यतः

બ્રહ્મા ગયા પછી શર્વ (શિવ)એ પણ તે વ્યવસ્થાને ઉપસંહૃત કરી, ચિત્રવનમાં સૂક્ષ્મ લિંગની પ્રતિષ્ઠા કરીને વિહાર કર્યો. મહેશ ફરી વિહરતા હતા ત્યારે, કুসુમાયુધ (કામ) ધનુષધારી બની નજીકમાં સામે ઊભો રહી તેમને સંતાપ આપવા ઉદ્યત થયો.

Verse 95

ततस्तमग्रतो दृष्ट्वा क्रोधाध्मातदृशा हरः स्मरमालोकयामास शिखाग्राच्चरणान्तिकम्

ત્યારે તેને સામે જોઈ, ક્રોધથી ફૂલેલી દૃષ્ટિવાળા હર (શિવ)એ સ્મર (કામ)ને શિખાના અગ્રથી લઈને ચરણ સુધી નિહાળ્યો.

Verse 96

आलोकितस्त्रिनेत्रेण मदनो द्युतिमानपि प्रादह्यत तदा ब्रह्मन् पादादारभ्य कक्षवत्

હે બ્રહ્મન! ત્રિનેત્ર (શિવ)ની દૃષ્ટિ પડતાં જ, તેજસ્વી મદન પણ ત્યારે પગથી આરંભ કરીને, જાણે સૂકા કાઠની જેમ, દગ્ધ થઈ ગયો.

Verse 97

प्रदह्यमानौ चरणौ दृष्ट्वासौ कुसुमायुधः उत्ससर्ज धनुः श्रेष्ठं तज्जगामाथ पञ्चधा

પગો દહન પામતા જોઈ કुसુમાયુધ કામદેવે પોતાનું શ્રેષ્ઠ ધનુષ છોડ્યું; અને તે ધનુષ પાંચ ભાગોમાં વિખેરાઈ ગયું.

Verse 98

यदासीन्मुष्टिबन्धं तु रुक्मपृष्ठं महाप्रभम् स चम्पकतरुर्जातः सुगन्धाढ्यो गुणाकृतिः

ધનુષનો મुष્ટિબંધ—સુવર્ણપૃષ્ઠ અને મહાતેજસ્વી—એ જ સુગંધથી સમૃદ્ધ, સુંદર આકારવાળો ચંપક વૃક્ષ બની ગયો.

Verse 99

नाहस्थानं शुभाकारं यदासीद्वज्रभूषितम् तज्जातं केसरारण्यं बकुलं नामतो मुने

હે મુને, નાસાસ્થાને જે શુભાકાર ભાગ વજ્રસમાન તેજથી ભૂષિત હતો, તે ‘બકુલ’ નામના કેશર-અરણ્યરૂપે ઉત્પન્ન થયો.

Verse 100

या च कोटी सुभा ह्यासीदिन्द्रनीलविभूषिता जाता सा पाटला रम्या भृङ्गराजिविभूषिता

ઇન્દ્રનીલ મણિથી વિભૂષિત જે શુભ ‘કોટિ’ હતી, તે ભૃંગોની પંક્તિઓથી શોભિત રમણીય ‘પાટલા’ બની ગઈ.

Verse 101

नाहोपरि तथा मुष्टौ स्थानं शशिमणिप्रभम् पञ्चगुल्माभवज्जाती शशाङ्ककिरणोज्ज्वला

એ જ રીતે નાસાના ઉપર, મુષ્ટિસ્થાને ચંદ્રમણિ જેવી પ્રભાથી ઝળહળતું સ્થાન, ચંદ્રકિરણોથી ઉજ્જ્વલ પાંચ ગુચ્છવાળી ‘જાતી’ બની ગયું.

Verse 102

ऊर्द्ध्व मुष्ट्या अधः कोट्योः स्थानं विद्रुमभूषितम् तस्माद्भुपुटा मल्ली संजाता विविधा मुने

ઉપરની મુઠ્ઠી અને નીચેની કટિ/નિતંબની બાજુઓ વચ્ચે, વિદ્રુમથી શોભિત સ્થાને, ત્યાંથી હે મુનિ, અનેક પ્રકારની મલ્લિકા (ચમેલી) ઉત્પન્ન થઈ।

Verse 103

पुष्पोत्तमानि रम्याणि सुरभीणि च नारद जातियुक्तानि देवेन स्वयमाचरितानि च

હે નારદ! ઉત્તમ પુષ્પો રમ્ય અને સુગંધિત હતાં; પોતાની પોતાની જાતિ-લક્ષણોથી યુક્ત હતાં, અને દેવએ સ્વયં તેમને રચ્યા/વિન્યસ્ત કર્યા હતાં।

Verse 104

मुमोच मार्गणान् भूम्यां शरीरे दह्यति स्मरः फलोपगानि वृक्षाणि संभूतानि सहस्रशः

તેણે બાણોને ભૂમિ પર છોડ્યા; અને સ્મર (કામ) તેના શરીરમાં દહન થતો રહ્યો. ત્યારે ફળધારી વૃક્ષો હજારોની સંખ્યામાં ઉત્પન્ન થયા।

Verse 105

चूतादीनि सुगन्धीनि स्वादूनि विविधानि च हरप्रसादाज्जातानि भोज्यान्यपि सुरोत्तमैः

કેરી વગેરે ફળો સુગંધિત, મધુર અને વિવિધ પ્રકારનાં હતાં; હર (શિવ)ના પ્રસાદથી તે ઉત્પન્ન થયાં, અને દેવોમાં શ્રેષ્ઠોને પણ ભોગ્ય આહાર છે।

Verse 106

एवं दग्ध्वा स्मरं रुद्रः संयम्य स्वतनुं विभुः पुष्यार्था शिशिराद्रिं स जगाम तपसे ऽव्ययः

આ રીતે સ્મર (કામ)ને દગ્ધ કરીને, વિભુ રુદ્રએ પોતાનું શરીર સંયમિત કર્યું; અને પુષ્ટિ/મંગલવૃદ્ધિ માટે, અવ્યય તે તપ કરવા શિશિરાદ્રિ પર ગયો।

Verse 107

एवं पुरा देववरेण शंभुना कामस्तु दग्धः सशरः सचापः ततस्त्वनङ्गेति महाधनुर्द्धरो देवैस्तु गीतः सुरपूर्वपूजितः

આ રીતે પ્રાચીન કાળમાં દેવશ્રેષ્ઠ શંભુએ કામને તેના બાણો અને ધનુષ્ય સહિત દગ્ધ કર્યો. ત્યારબાદ તે મહાધનુર્ધરને દેવોએ ‘અનંગ’ (દેહવિહિન) કહી ગાયું અને સૂરગણમાં અગ્રપૂજિત માન્યો.