Adhyaya 19: The Manifestation of Katyayani (Durga) and the Humbling of the Vindhya by Agastya

Verse 2

इति श्रीवामनपुराणे अष्टादशो ऽध्यायः पुलस्त्य उवाच ततस्तु देवा महिषेम निर्जिताः स्थानानि संत्यज्य सवाहनायुधाः जग्मुः पुरस्कृत्य रिचामहं ते द्रष्टुं तदा चक्रधरं श्रियः पतिम् // वम्प्_19.1 गत्वा त्वपश्यंश्च मिथः सुरोत्तमौ स्थितौ खगेन्द्रासनशङ्करौ हि दृष्टावा प्रणम्यैव च सिद्दिसाधकौ न्यवेदयंस्तन्महिषादिचेष्टितम्

પુલસ્ત્ય બોલ્યા—પછી મહિષ દ્વારા પરાજિત દેવો પોતાના સ્થાન ત્યજી, વાહન અને આયુધો સહિત, ઋચામહ (બ્રહ્મા)ને અગ્રે રાખીને, ચક્રધારી શ્રીપતિ (વિષ્ણુ)ના દર્શન માટે ગયા. ત્યાં જઈ તેમણે બે શ્રેષ્ઠ દેવોને સાથે ઊભેલા જોયા—ગરુડાસનસ્થ વિષ્ણુ અને શંકર. તેમને જોઈ સિદ્ધિસાધક દેવોએ પ્રણામ કરીને મહિષ વગેરેની ચેષ્ટાઓ નિવેદિત કરી.

Verse 3

प्रभो ऽश्विसूर्येन्द्वनिलाग्निवेधसां जलेशशक्रादिषु चाधिकारान् आक्रम्य नाकात्तु निराकृता वयं कृतावनिस्था महिषासुरेण

હે પ્રભુ! અશ્વિનીકુમારો, સૂર્ય, ચંદ્ર, વાયુ, અગ્નિ, વિધાતા (બ્રહ્મા), વરુણ, ઇન્દ્ર વગેરેના જે અધિકાર અને પદ હતા, તે મહિષાસુરે કબજે કર્યા; તેણે અમને સ્વર્ગમાંથી કાઢી પૃથ્વી પર વસવા મજબૂર કર્યા.

Verse 4

एतद् भवन्तौ शरणागतानां श्रुत्वा वचो ब्रूत हितं सुराणाम् न चेद् व्रजामो ऽद्य रसातलं हि संकाल्यमाना युधि दानवेन

અતએવ તમે બંને, શરણાગત થયેલા અમારા વચન સાંભળી, દેવોના હિતનું ઉપાય કહો; નહીંતર દાનવ દ્વારા યુદ્ધમાં કચડાઈને અમે આજે જ રસાતલમાં ઉતરી જઈશું.

Verse 5

इत्थं मुरारिः सह शङ्करेण श्रुत्वा वचो विप्लुतचेतसस्तान् दृष्ट्वाथ चक्रे सहसैव कोपं कालाग्निकल्पो हरिरव्ययात्मा

આ રીતે મુરારિ (વિષ્ણુ) શંકર સાથે વ્યાકુળ દેવોના વચનો સાંભળી અને તેમને જોઈ તરત જ ક્રોધિત થયા; અવિનાશી સ્વભાવવાળા હરિ કાલાગ્નિ સમાન બન્યા।

Verse 6

ततो ऽनुकोपान्मधुसूदनस्य सशङ्करस्यापि पितामहस्य तथैव शक्रादिषु दैवतेषु महर्द्धि तेजो वदनाद् विनिःसुतम्

પછી મધુસૂદન (વિષ્ણુ), શંકર અને પિતામહ (બ્રહ્મા)ની અનુગ્રહમય ઇચ્છાથી, તેમજ શક્ર (ઇન્દ્ર) વગેરે દેવતાઓમાં પણ, અતિ મહિમાવંત તેજ તેમના મુખમાંથી નીકળી આવ્યું।

Verse 7

तच्चैकतां पर्वतकूटसन्निभं जगाम तेजः प्रवराश्रम् मुने कात्यायनस्याप्रतिमस्य तेन महर्षिणा तेज उपाकृतं च

તે તેજ એકરૂપ બની પર્વતશિખર સમાન ઘન બની, હે શ્રેષ્ઠ આશ્રમવાળા મુનિ, તમારી પાસે આવ્યું. ત્યારબાદ અપ્રતિમ મહર્ષિ કાત્યાયને તે તેજ સ્વીકારી સંચિત કર્યું।

Verse 8

तेनार्षिसृष्टेन च तेज-सा वृतं ज्वलत्प्रकाशार्कसहस्रतुल्यम् तस्माच्च जाता तरलायताक्षी कात्यायनी योगविशुद्धदेहा

ઋષિ દ્વારા રચાયેલા તે તેજથી આવૃત, જે જ્વલંત પ્રકાશમાં હજાર સૂર્ય સમાન હતું; તેમાંથી જ ચંચળ-વિશાળ નેત્રવાળી, યોગથી શુદ્ધ દેહ ધરાવતી કાત્યાયની પ્રગટ થઈ।

Verse 9

माहेश्वराद् वक्त्रमथो बभूव नेत्रत्रयं पावकतेजसा च याम्येन केशा हरितेजसा च भुजास्तथाष्टादश संप्जज्ञिरे

મહેશ્વરની શક્તિથી મુખ ઉત્પન્ન થયું; પાવક (અગ્નિ)ના તેજથી ત્રિનેત્ર પ્રગટ થયા. યમની શક્તિથી કેશ થયા; અને હરિના તેજથી અષ્ટાદશ ભુજાઓ ઉત્પન્ન થઈ।

Verse 10

सौम्येन युग्मं स्तनयोः सुसंहतं मध्यं तथैन्द्रेण च तेजसाभवत् ऊरब चजङ्घे च नितम्बसंयुते जाते जलेशस्य तु तेजसा हि

સૌમ્ય (સોમ)ના તેજથી સુસંહત સ્તનયુગ્મ પ્રગટ થયું; ઇન્દ્રની કાંતિથી મધ્ય (કટિ) ઉત્પન્ન થયું. જલેશ્વરના તેજથી નિતંબ સહિત ઊરુ અને જાંઘા ઉત્પન્ન થયા.

Verse 11

पादो च लोकप्रपितामहस्य पद्माभिकोशप्रतिमौ बभूवतुः दिवाकराणमपि तेजसाङ्गुलीः कराङ्गुलीश्च वसुतेजसैव

લોકોના મહાપ્રપિતામહના પગ કમળકળી સમાન બન્યા. દિવાકરોના તેજથી પગની આંગળીઓ ઉત્પન્ન થઈ; અને વસુઓના તેજથી હાથની આંગળીઓ પણ જન્મી.

Verse 13

प्रजापतीनां दशनाश्च तेजसा याक्षेण नासा श्रवणौ च मारुतात् साध्येन च भ्रयुगलं सुकान्तिमत् कन्दर्पबाणासनसन्निभं बभौ // वम्प्_19.12 तर्थार्षितेजोत्तममुत्तमं महन्नाम्ना पृथिव्यामभवत् प्रसिद्धम् कात्यायनीत्येव तदा बभौ सा नाम्ना च तेनैव जगत्प्रसिद्धा

પ્રજાપતિઓના તેજથી તેના દાંત પ્રગટ થયા; યક્ષના તેજથી નાસિકા; અને મારુતના તેજથી કાન. સાધ્યોના તેજથી તેની ભ્રૂયુગલ અતિ કાંતિમય બન્યું—કામદેવના ધનુષ્ય અને બાણાસન સમાન સુવક્ર. તે પરમ મહાન તેજ પૃથ્વી પર એક ઉત્તમ નામથી પ્રસિદ્ધ થયું; ત્યારે તે ‘કાત્યાયની’ નામે દીપ્ત થઈ અને એ જ નામથી જગતમાં વિખ્યાત બની.

Verse 14

ददौ त्रिशूलं वरदस्त्रिशूली चक्रं मुरारिर्वरुणश्च शङ्खम् शक्तिं हुताशः श्वसनश्च चापं तूणौ तथाक्ष्य्यशरौ विवस्वान्

વરદ ત્રિશૂલધારી (શિવ)એ ત્રિશૂલ આપ્યું; મુરારી (વિષ્ણુ)એ ચક્ર આપ્યું; વરુણે શંખ આપ્યો. હુતાશ (અગ્નિ)એ શક્તિ આપી; શ્વસન (વાયુ)એ ધનુષ આપ્યું; અને વિવસ્વાન (સૂર્ય)એ તૂણિર તથા અક્ષય બાણ આપ્યા.

Verse 15

वज्रं तथेन्द्रः सह घण्टया च यमो ऽथ दण्डं धनदो गदां च ब्रह्मऽक्षमालां सकमण्डलुं च कालो ऽसिमुग्रं सह चर्मणा च

ઇન્દ્રે ઘંટા સહિત વજ્ર આપ્યું; યમે દંડ આપ્યો; ધનદ (કુબેર)એ ગદા આપી. બ્રહ્માએ અક્ષમાળા તથા કમંડલુ આપ્યા; અને કાળે ચર્મ સહિત ઉગ્ર ખડ્ગ આપ્યો.

Verse 16

हारं च सोमः सह चामरेण मालं समुद्रो हिमवान् मृगेन्द्रम् चूडामणिं कुण्डलमर्द्धचन्द्रं प्रादात् कुठारं वसुशिल्पकर्त्ता

સોમે ચામરসহ હાર આપ્યો; સમુદ્રે માળા આપી; હિમવાને સિંહ અર્પણ કર્યો. અન્યોએ ચૂડામણિ, કુંડળ અને અર્ધચંદ્ર-આભૂષણ આપ્યાં; તથા વસુઓના દિવ્ય શિલ્પકારે કુઠાર અર્પણ કર્યો.

Verse 17

गन्धर्वराजो रजतानुलिप्तं पानस्य पूर्णं सदृशं च भाजनम् भुजङ्गहारं भुजगेश्वरो ऽपि अम्लानपुष्पामृतवः स्रजं च

ગંધર્વરાજે ચાંદીથી લેપિત, પાન માટે યોગ્ય, ભરેલું પાત્ર આપ્યું. અને નાગાધિપતિએ સર્પહાર તથા અમૃતવૃક્ષજન્ય, ન કુમળાતાં પુષ્પોની માળા પણ અર્પણ કરી.

Verse 18

तदातितुष्टा सुरस्त्तमानां अट्टाट्टहासं मुमुचे त्रिनेत्रा तां तुष्टुवुर्देववराः सहेन्द्राः सविष्णुरुद्रेन्द्वनिलाग्निभास्कराः

ત્યારે દેવશ્રેષ્ઠોથી અત્યંત પ્રસન્ન થઈ ત્રિનેત્રધારીએ પ્રચંડ અট্টહાસ છોડ્યો. ઇન્દ્ર સહિત, વિષ્ણુ, રુદ્ર, ચંદ્ર, વાયુ, અગ્નિ અને સૂર્ય સહિત દેવવરોએ તેમની સ્તુતિ કરી.

Verse 19

नमो ऽस्तु दैव्यै सुरपूजितायै या संस्थिता योगविशुद्धदेहा निद्रास्वरूपेण महीं वितत्य तृष्णा त्रपा क्षुद् भयदाथ कान्तिः

દેવોથી પૂજિત, યોગથી વિશુદ્ધ દેહમાં સ્થિત એવી દિવ્ય દેવીને નમસ્કાર. તે નિદ્રારૂપે પૃથ્વીમાં વ્યાપ્ત થઈ તૃષ્ણા, લજ્જા, ક્ષુધા, ભય અને કાંતિરૂપે પણ પ્રગટે છે.

Verse 20

श्रद्धा स्मृतिः पुष्टिरथो क्षमा च छाया च शक्तिः कमलालया च वृत्तिर्दया भ्रान्ति रथेह माया नमो ऽस्तु दैव्यै भवरूपिकायै

તે શ્રદ્ધા, સ્મૃતિ, પુષ્ટિ અને ક્ષમા છે; તે છાયા, શક્તિ અને કમલાલય (લક્ષ્મીનું ધામ) પણ છે. તે વર્ત્તિ, દયા, ભ્રાંતિ—અને અહીં તે માયા છે. ભવરূপિણી દિવ્ય દેવીને નમસ્કાર.

Verse 21

ततः स्तुताः देववरैर्मृगेन्द्रमारुह्य देवी प्रगतावनीध्रम् विन्ध्यं महापर्वतमुच्चशृङ्गं चकार यं निम्नतरं त्वगस्त्यः

ત્યારબાદ દેવશ્રેષ્ઠોએ સ્તુતિ કર્યા પછી દેવી મૃગેન્દ્ર—સિંહ પર આરુઢ થઈ પર્વતધારિણી ધરતી તરફ પ્રસ્થાન કરી. તે ઊંચા શિખરોવાળા મહાવિંધ્ય પર્વત પાસે ગઈ, જેને ભગવાન અગસ્ત્યે નીચો કર્યો હતો.

Verse 22

नारद उवाच किर्मथमद्रिं भगवानगस्त्यस्तं निम्नशृङ्गं कृतवान् महर्षिः कस्मै कृते केन च कारणेन एतद् वदस्वामलसत्त्ववृत्ते

નારદ બોલ્યા—ભગવાન મહર્ષિ અગસ્ત્યે કિર્મથ (અર્થાત્ વિંધ્ય) પર્વતને નિમ્નશિખરવાળો કેવી રીતે કર્યો? કોના હિત માટે અને કયા કારણથી તેમણે એવું કર્યું? હે નિર્મળ સત્ત્વવૃત્તિવાળા, મને કહો.

Verse 23

पुलस्त्य उवाच पुरा हि विन्ध्येन दिवाकरस्य गतिर्निरुद्धा गगनेचरस्य रविस्ततः कुमभभवं समेत्य होमावसाने वचनं बभाषे

પુલસ્ત્ય બોલ્યા—પૂર્વકાળે વિંધ્યે આકાશચારી દિવાકર સૂર્યની ગતિ રોકી હતી. ત્યારે રવિ કુંભભવ (અગસ્ત્ય) પાસે જઈ, હોમ સમાપ્ત થયા પછી તેમને આ વચન કહ્યું.

Verse 24

समागतो ऽहं द्विज दूरतस्त्वां कुरुष्व मामुद्धरणं मुनीन्द्र ददस्व दानं मम यन्मनीषिनं चरामि येन त्रिदिवेषु निर्वृतः

દિવાકરે કહ્યું—હે દ્વિજ, હું દૂરથી તમારી પાસે આવ્યો છું. હે મુનીન્દ્ર, મને ઉદ્ધાર, એટલે કષ્ટ-નિવારણ કરો. મારા મનમાં જે વિદ્વત્તાપૂર્ણ અભિપ્રાય છે તે દાનરૂપે આપો, જેથી હું ત્રિદિવમાં નિર્વિઘ્ન અને નિર્વૃત્ત થઈ સંચરી શકું.

Verse 28

इत्थं दिवाकरवचो गुणसंप्रयोगि श्रुत्वा तदा कलशजो वचनं बभाषे दानं ददामि तव यन्मनसस्त्वभीष्टं नार्थि प्रयाति विमुखो मम कश्चिदेव // वम्प्_19.25 श्रुत्वा वचो ऽमृतमयं कलशोद्भवस्य प्राह प्रभुः करतले विनिधाय मूर्ध्नि एषो ऽद्य मे गिरिवरः प्ररुणाद्धि मार्गं विन्ध्यस्य निम्नकरणे भगवन् यतस्व वम्प्_19.26 इति रविवचनादथाह कुम्भजन्मा कुतमिति विद्धि मया हि नीचशृङ्गम् तव किरणजितो भविष्यते महीध्रो मम चरणसम्श्रितस्य का व्यथा ते // वम्प्_19.27 इत्येवमुक्त्वा कलशोद्भावस्तु सूर्यं हि संस्तूय विनम्य भक्त्या जगाम संत्यज्य हि दण्डकं हि विन्ध्याचलं वृद्ध्वपुर्महर्षिः

આ રીતે દિવાકરના ગુણસમન્વિત વચન સાંભળી કલશજ (અગસ્ત્ય) બોલ્યા—“તારા મનને જે અભીષ્ટ છે તે દાનરૂપે હું આપું છું; મારી પાસે કોઈ યાચક કદી નિરાશ થઈ પાછો ફરતો નથી.”

Verse 30

गत्वा वचः प्राह मुनिर्महीध्रं यास्ये महातीर्थवरं सुपुण्यम् वृद्धोस्मयशक्तश्च तवाधिरोढुं तस्माद् भवान् नीचतरो ऽस्तु सद्यः // वम्प्_19.29 इत्येवमुक्तो मुनिस्त्तमेन स नीचशृङ्गस्त्वभवन्महीध्रः समाक्रमच्चापि महर्षिमुक्यः प्रोल्लङ्घ्य विन्ध्यं त्विदमाह शैलम्

પછી મુનિ પર્વત પાસે જઈ બોલ્યા— “હું અતિ પવિત્ર, શ્રેષ્ઠ મહાતીર્થે જવા ઈચ્છું છું. હું વૃદ્ધ છું અને તારા પર ચઢી શકતો નથી; તેથી તું તરત જ નીચો થઈ જા.”

Verse 31

यावन्न भूयो निजमाव्रजामि महाश्रमं धौतवपुः सुतीर्थात् त्वया न तावत्त्विह वर्धितव्यं नो चेद् विशप्स्ये ऽहमवज्ञया ते

હું પવિત્ર તીર્થમાં સ્નાન કરીને દેહ શુદ્ધ કરી મારા મહાશ્રમમાં ફરી પાછો આવું ત્યાં સુધી તું અહીં વધશો નહીં; નહિતર મારી આજ્ઞાની અવગણના કરશો તો હું તને શાપ આપીશ.

Verse 32

इत्येवमुक्त्वा भगवाञ्जगाम दिशं स याम्यां सहसान्तरिक्षम् आक्रम्य तस्थौ स हि तां तदाशां काले व्रजाम्यत्र यदा मुनीन्द्रः

આ રીતે કહી ભગવાન મુનિ ઝડપથી આકાશમાર્ગે દક્ષિણ દિશા તરફ ગયા. તે દિશામાં પહોંચી ત્યાં જ થંભી વિચારી રહ્યા— “યોગ્ય સમયે, જ્યારે મુનિશ્રેષ્ઠ અહીં આવશે, ત્યારે હું અહીં જઈશ.”

Verse 33

तत्राश्रमं रम्यतरं हि कृत्वा संशुद्धजाम्बूनदतोरणान्तम् तत्राथ निक्षिप्य विदर्भपुत्रीं स्वमाश्रमं सौम्यमुपाजगाम

ત્યાં તેમણે અતિ રમ્ય આશ્રમ રચ્યો, જેના તોરણનો અંત શुद्ध જાંબૂનદ સોનાથી શોભિત હતો. પછી વિદર્ભની રાજકન્યાને ત્યાં મૂકીને તેઓ પોતાના સૌમ્ય આશ્રમમાં પરત આવ્યા.

Verse 34

ऋतावृतौ पर्वकालेषु नित्यं तम्मबरे ह्याश्रममावसत् सः शेषं च कालं स हि दण्डकस्थस् तपश्चारामितकान्तिमान् मुनिः

ઋતુઓમાં અને પર્વકાળોમાં તેઓ નિયમિત રીતે તે ઉત્તમ આશ્રમમાં નિવાસ કરતા. બાકી સમયમાં દંડક વનમાં રહી તે મુનિ તપશ્ચર્યા કરતા અને તેમની કાંતિ અપાર હતી.

Verse 35

विनन्ध्यो ऽपि दृष्ट्वा गगने महाश्रमं वृद्धिं न यात्येव भयान्महर्षेः नासौ निवृत्तेति मतिं विधाय स संस्थितो नीचतराग्रशृङ्गः

વિંધ્ય પર્વતે આકાશમાં મહાતપસ્વી મહર્ષિ અગસ્ત્યને જોઈ, મહર્ષિના ભયથી આગળ વધીને ઊંચો થવો બંધ કર્યો. “તે હજી પરત ફર્યા નથી” એવી મતિ કરીને તેણે શિખરને વધુ નીચું રાખીને સ્થિર રહ્યો.

Verse 36

एवं त्वगस्त्येन महाचलेन्द्रः स नीचशृङ्गे हि कृतो महर्षे तस्योर्ध्वशृङ्गे मुनिसंस्तुता सा दुर्गा स्थिता दानवनाशनार्थम्

આ રીતે, હે મહર્ષે, મહર્ષિ અગસ્ત્યએ તે મહાન પર્વતરાજને ખરેખર નીચા શિખરવાળો બનાવી દીધો. તેના ઊંચા શિખર પર મુનિઓ દ્વારા સ્તુત દેવી દુર્ગા દાનવોના નાશ માટે સ્થાપિત થઈ.

Verse 37

देवाश्च सिद्धाश्च महोरगाश्च विद्याधरा भूतगणाश्च सर्वे सर्वाप्सरोभिः प्रतिरामयन्तः कात्यायनीं तस्थुरपेतशोकाः

દેવો, સિદ્ધો, મહોરગો (નાગો), વિદ્યાધરો અને સર્વ ભૂતગણ—બધી અપ્સરાઓ સાથે આનંદ માણતા—શોકરહિત થઈ કાત્યાયનીની સેવા માટે ત્યાં ઊભા રહ્યા.