Maitreya
મૈત્રેય ઉપનિષદ યજુર્વેદ સાથે સંકળાયેલું એક સંન્યાસ ઉપનિષદ છે, જેમાં વૈરાગ્ય, મન-નિગ્રહ અને આત્મવિદ્યા દ્વારા મુક્તિનો માર્ગ સમજાવવામાં આવે છે. ગ્રંથ બાહ્ય કર્મકાંડને ગૌણ ગણાવી બ્રહ્મવિદ્યાને પરમ સાધન તરીકે પ્રતિષ્ઠિત કરે છે. અહીં સંન્યાસ માત્ર બાહ્ય વેશ નથી; ‘હું-મારું’ ભાવ, કર્તૃત્વાભિમાન અને આસક્તિનો ત્યાગ—આ આંતરિક પરિવર્તન છે. આત્મા અજન્મા, અવિનાશી, અસંગ અને સ્વપ્રકાશ ચૈતન્ય છે—આ બોધથી બંધન નિવૃત્તિ થાય છે. અહિંસા, સત્ય, સમતા, ઇન્દ્રિયસંયમ અને ધ્યાન જેવા આચાર-સાધનાના ગુણો પણ ઉપનિષદ દર્શાવે છે. આમ, અદ્વૈત વેદાંતના પ્રકાશમાં સંન્યાસજીવનનું તાત્ત્વિક આધાર પ્રસ્તુત થાય છે.
Start ReadingKey Teachings
- Saṃnyāsa as an inner renunciation: abandonment of ego
possessiveness
and doership rather than mere external change
- Primacy of Brahma-vidyā (Self-knowledge) over ritual action; karma as preparatory
jñāna as liberating
- Ātman–Brahman non-difference: the Self is self-luminous
unattached
and beyond birth and death
- Avidyā as the root of bondage; viveka (discrimination) and vairāgya (dispassion) as core disciplines
- Mind-control and sense-restraint as supports for contemplation; equanimity amid pleasure and pain
- Ethical foundations of the renouncer: ahiṃsā
satya
simplicity
fearlessness
and compassion
- Meditation on the witness-consciousness (sākṣin) leading to jīvanmukti (freedom while living)
Adhyayas
This Upanishad is organized into 4 adhyayas.
Adhyaya: Adhyāya 2
આ વિભાગમાં ઉપનિષદ શરીરને ધાતુઓથી બંધાયેલું, “મહા રોગ”, પાપનું અસ્થિર મંદિર અને વિકારોમાં વિસ્તરેલું કહે છે. આવા દેહના સ્પર્શે ‘સ્નાન’નું વિધાન કહેવું માત્ર બાહ્ય શુચિતા નહીં, પરંતુ વૈરાગ્ય જગાવતો સંકેત છે. શરીરને ‘નવદ્વાર’ રૂપે દર્શાવી, સ્વભાવ અને કાળ અનુસાર સતત મલસ્રાવ થતો રહે છે; દુર્ગંધ અને મલિનતાથી યુક્ત હોવાથી સ્પર્શ પછી શુદ્ધિ જરૂરી બતાવે છે. અંતે જન્મ-મૃત્યુ સંબંધિત ‘સૂતક’ સાથે દેહને જોડીને કહે છે કે દેહ માતૃસૂતક સાથે જન્મે છે અને નશ્વર હોવાથી મૃતસૂતકજ સમાન છે. તેથી દેહાભિમાન છોડીને જન્મ-મરણથી અસ્પર્શ શુદ્ધ આત્મામાં સ્થિર થવાની પ્રેરણા આપે છે.
Adhyaya 1
પ્રથમ અધ્યાયમાં બૃહદ્રથ રાજા જ્યેષ્ઠ પુત્રને રાજ્ય સોંપીને શરીર અને સંસારની અનિત્યતા જાણી વૈરાગ્યથી વનમાં જાય છે. તે સૂર્ય તરફ દૃષ્ટિ સ્થિર રાખી ઊર્ધ્વબાહુ થઈ કઠોર તપ કરે છે; તપના પરિપાકે ઋષિ શાકાયન્ય તેની પાસે આવે છે. રાજા સંસારની અસ્થિરતા પર મનન કરે છે—પર્વતોનું પતન, મહાસાગરોનું શોષણ, ધ્રુવતારાનું ડોલવું જેવા દૃષ્ટાંતો આપી તે પૂછે છે કે આવા જગતમાં કામભોગોથી સ્થાયી તૃપ્તિ કેવી રીતે મળે? ભોગો વારંવાર તૃષ્ણા અને થાક જ વધારતા હોય છે—એવો તેનો નિષ્કર્ષ છે. પછી તે શરીરનું નિર્ભય વિશ્લેષણ કરે છે: તે મૈથુનજ, મલોથી ભરેલું, અસ્થિ-માંસ-ચર્મથી બંધાયેલું અને અનેક દોષોથી યુક્ત છે. દેહાસક્તિ જ ભય અને શોકનું મૂળ છે એમ જાણી તે આત્મવિદ્યાની યાચના કરે છે. શાકાયન્ય ઋષિ રાજાની પરિપક્વતા જોઈ પ્રસન્ન થાય છે અને ‘કયો આત્મા ઉપદેશ્ય?’ એવો પ્રશ્ન ઊભો કરીને બ્રહ્મવિદ્યાની ભૂમિકા બાંધે છે. આ અધ્યાય વિવેક, વૈરાગ્ય, તપ અને ગુરુસંગને આત્મજ્ઞાન માટે જરૂરી પાત્રતા તરીકે સ્થાપે છે.
Adhyaya 2
આ બીજા અધ્યાયમાં મૈત્રેય કૈલાસ જઈ મહાદેવને પરમ તત્ત્વનું રહસ્ય પૂછે છે. શિવ કહે છે—દેહ જ દેવાલય છે અને અંદરનો જીવ તત્ત્વથી માત્ર શિવ છે; તેથી અજ્ઞાનની માળા ત્યજી “સોઽહં” ભાવથી આત્મપૂજા કરવી. અહીં જ્ઞાન એટલે અભેદદર્શન, ધ્યાન એટલે વિષયરહિત મન, સ્નાન એટલે મનમલનો ત્યાગ અને શૌચ એટલે ઇન્દ્રિયનિગ્રહ—બાહ્ય કર્મોનો આંતરિક સાર. સાધકે ભિક્ષાને બ્રહ્મામૃત સમજી સરળ જીવન જીવવું, દેહને માત્ર સાધનાના આધારરૂપે જ સાચવવો અને દ્વૈતવર્જિત એકાંતમાં વસવું. દેહની જન્મ-મૃત્યુધર્મતા, અશુચિતા અને સુખ-દુઃખના આશ્રયત્વ પર વિચારથી વૈરાગ્ય થાય છે; દેહાભિમાન છૂટે ત્યારે શુદ્ધ આત્મારૂપ શિવમાં સ્થિત થઈ મુક્તિ મળે છે.
Adhyaya 3
ત્રીજા અધ્યાયમાં ઉપનિષદ સીધા આત્મસાક્ષાત્કારનો ઘોષ કરે છે. અહીં ‘અહમસ્મિ’ વાક્યો અહંકારની શેખી નથી; બ્રહ્માત્મભાવમાંથી નીકળેલી વાણી છે—“હું બ્રહ્મ છું, હું જ કારણ છું, હું સર્વ લોકોમાં વ્યાપ્ત છું.” તેથી સીમિત ‘હું’નો ભ્રમ તૂટે છે અને અદ્વૈત નિશ્ચય દૃઢ બને છે. આત્માને સિદ્ધ, શુદ્ધ, પરમ, નિત્ય, વિમલ, ચૈતન્યસ્વરૂપ અને સમ તરીકે દર્શાવવામાં આવે છે. ‘સોમ’ જેવા શબ્દો પૂર્ણતા, પ્રકાશ અને અમૃત-આનંદના પ્રતીક બનીને આંતરિક અખંડતાની યાદ અપાવે છે. પછી બંધનના આધારનો નિષેધ થાય છે—માન-અપમાન, ગુણો, દ્વંદ્વો, અને દ્વૈત-અદ્વૈતને માત્ર વિચારસ્થિતિ તરીકે પકડી રાખવાથી પણ પરે જવું. મોક્ષ સમયની ઘટના નથી; સદાસિદ્ધ આત્મતત્ત્વની ઓળખ છે. આ અધ્યાય નિદિધ્યાસન માટે જપમાળાની જેમ છે; અધ્યાસ બળી જાય છે અને શોકરહિતતા આવે છે. આત્મા સર્વત્ર એક, અવિકારી અને શિવસ્વરૂપ છે એમ જાણી ભય-દુઃખ ઓગળી જાય છે.
Verses of the Maitreya
31 verses with Sanskrit text, transliteration, and translation.
Verse 0
तृतीयोऽध्यायः
તૃતીય અધ્યાય.
Textual division (adhyāya-pariccheda)Verse 1
अहमस्मि परश्चास्मि ब्रह्मास्मि प्रभवोऽस्म्यहम् । सर्वलोकगुरुश्चास्मि सर्वलोकेऽस्मि सोऽस्म्यहम् ॥१॥
હું છું; અને હું પરમ પણ છું. હું બ્રહ્મ છું; હું સર્વનો પ્રભવ (મૂલ કારણ) છું. હું સર્વ લોકનો ગુરુ પણ છું; હું સર્વ લોકોમાં વ્યાપક છું. હું તે જ છું; હું જ છું.
Atman–Brahman identity; non-duality (Advaita)Verse 2
अहमेवास्मि सिद्धोऽस्मि शुद्धोऽस्मि परमोऽस्म्यहम् । अहमस्मि सोमोऽस्मि नित्योऽस्मि विमलोऽस्म्यहम् ॥२॥
હું એકલો જ છું. હું સિદ્ધ (પરિપૂર્ણ) છું. હું શુદ્ધ છું. હું પરમ છું. હું છું; હું સોમ છું. હું નિત્ય છું. હું નિર્મળ, કલંકરહિત છું.
Nitya-śuddha-buddha-mukta nature of Ātman; self-luminosity and purity beyond guṇasVerse 3
विज्ञानोऽस्मि विशेषोऽस्मि सोमोऽस्मि सकलोऽस्म्यहम् । शुभोऽस्मि शोकहीनोऽस्मि चैतन्योऽस्मि समोऽस्म्यहम् ॥३॥
હું વિજ્ઞાન (ચેતન જ્ઞાન) છું. હું વિશેષ (અલગ સ્વરૂપ) છું. હું સોમ છું. હું સકલ, પરિપૂર્ણ છું. હું શુભ છું. હું શોકરહિત છું. હું ચૈતન્ય છું. હું સમ, સમદૃષ્ટિ છું.
Cit (consciousness) as Ātman; ānanda and śānti beyond śoka; equanimity (samatva)Verse 4
मानावमानहीनोऽस्मि निर्गुणोऽस्मि शिवोऽस्म्यहम् । द्वैताद्वैतविहीनोऽस्मि द्वन्द्वहीनोऽस्मि सोऽस्म्यहम् ॥४॥
હું માન-અપમાનથી રહિત છું; હું નિર્ગુણ છું; હું શિવ સ્વરૂપ છું. હું દ્વૈત અને અદ્વૈતથી પર છું; હું દ્વંદ્વોથી મુક્ત છું; હું તે પરમ તત્ત્વ જ છું.
Ātman–Brahman identity; nirguṇatva; dvandvātīta (transcendence of opposites)Verse 5
भावाभावविहीनोऽस्मि भासाहीनोऽस्मि भास्म्यहम् । शून्याशून्यप्रभावोऽस्मि शोभनाशोभनोऽस्म्यहम् ॥५॥
હું ભાવ અને અભાવથી રહિત છું; હું વિષયરૂપ પ્રકાશ/આભાસથી રહિત છું, છતાં હું સ્વયં પ્રકાશિત છું. હું શૂન્ય અને અશૂન્યનો આધાર-શક્તિ છું; હું શુભ અને અશુભ પણ છું.
Self-luminosity of consciousness (svayaṃ-prakāśatva); transcendence of sat/asat predicates; non-dual ground of phenomenaVerse 6
तुल्यातुल्यविहीनोऽस्मि नित्यः शुद्धः सदाशिवः । सर्वासर्वविहीनोऽस्मि सात्त्विकोऽस्मि सदास्म्यहम् ॥६॥
હું સમતા અને અસમતાથી રહિત છું; હું નિત્ય, શુદ્ધ, સદાશિવ સ્વરૂપ છું. હું ‘સર્વ’ અને ‘અસર્વ’થી રહિત છું; હું સાત્ત્વિક છું; હું સદા અસ્તિત્વમાં છું.
Nitya-śuddha-buddha-mukta nature of Ātman; transcendence of relational predicates; sattva as purity/clarity (not guṇa-bound identity)Verse 7
एकसङ्ख्याविहीनोऽस्मि द्विसङ्ख्यावाहनं न च । सदसद्भेदहीनोऽस्मि सङ्कल्परहितोऽस्म्यहम् ॥७॥
હું ‘એક’ની સંખ્યાવર્ગથી રહિત છું; ‘બે’ની સંખ્યાનો વાહક પણ નથી. સદ્-અસદ્ (હોવું-નહોવું)ના ભેદથી પર છું; હું સંકલ્પરહિત છું.
Brahman/Ātman beyond number, duality, and conceptual construction (nirvikalpa; advaita)Verse 8
नानात्मभेदहीनोऽस्मि ह्यखण्डानन्दविग्रहः । नाहमस्मि न चान्योऽस्मि देहादिरहितोऽस्म्यहम् ॥८॥
હું અનેક આત્માઓના ભેદથી નિશ્ચયે રહિત છું; હું અખંડ આનંદસ્વરૂપ છું. હું આ વ્યવહારિક ‘હું’ નથી, ન તો કોઈ ‘અન્ય’ છું; હું દેહાદિથી રહિત છું.
Akhaṇḍānanda (undivided bliss) and non-difference of Ātman; dehātīta (beyond body)Verse 9
आश्रयाश्रयहीनोऽस्मि आधाररहितोऽस्म्यहम् । बन्धमोक्षादिहीनोऽस्मि शुद्धब्रह्मास्मि सोऽस्म्यहम् ॥९॥
હું આશ્રય અને આશ્રિત—બન્ને સંબંધથી રહિત છું; હું આધારરહિત છું. બન્ધન, મોક્ષ વગેરેમાંથી રહિત છું. હું શુદ્ધ બ્રહ્મ છું; હું એ જ છું.
Asaṅgatva (non-relation), śuddha-brahman, transcendence of bondage/liberation as conceptual categoriesVerse 10
चित्तादिसर्वहीनोऽस्मि परमोऽस्मि परात्परः । सदा विचाररूपोऽस्मि निर्विचारोऽस्मि सोऽस्म्यहम् ॥१०॥
હું ચિત્ત વગેરે સર્વથી રહિત છું; હું પરમ છું, પરાત્પર છું. હું સદા વિચાર-વિવેકસ્વરૂપ છું; અને નિર્વિચાર પણ છું. હું તે જ છું—હું જ છું.
Ātman–Brahman identity; nirvikalpa (thought-free) realization; transcendence of antaḥkaraṇaVerse 11
अकारोकाररूपोऽस्मि मकारोऽस्मि सनातनः । धातृध्यानविहीनोऽस्मि ध्येयहीनोऽस्मि सोऽस्म्यहम् ॥११॥
હું ‘અ’ અને ‘ઉ’ના સ્વરૂપમાં છું; હું ‘મ્’ છું, સનાતન. હું ધાતૃ (સૃષ્ટિકર્તા/પાલક)ના ધ્યાનથી રહિત છું; ધ્યેયથી પણ રહિત છું. હું તે જ છું—હું જ છું.
Oṃ as Brahman; non-dual awareness beyond meditator–meditated dualityVerse 12
सर्वपूर्णस्वरूपोऽस्मि सच्चिदानन्दलक्षणः । सर्वतीर्थस्वरूपोऽस्मि परमात्मास्म्यहं शिवः ॥१२॥
હું સર્વપૂર્ણતાસ્વરૂપ છું, સચ્ચિદાનંદલક્ષણ છું. હું સર્વ તીર્થોના સ્વરૂપમાં છું. હું પરમાત્મા છું; હું શિવ છું.
Brahman as sat-cit-ānanda; pūrṇatva (plenitude); Śiva as auspicious non-dual SelfVerse 13
लक्ष्यालक्ष्यविहीनोऽस्मि लयहीनरसोऽस्म्यहम् । मातृमानविहीनोऽस्मि मेयहीनः शिवोऽस्म्यहम् ॥१३॥
હું લક્ષ્ય અને અલક્ષ્યથી રહિત છું; લયથી રહિત રસ-સ્વરૂપ હું જ છું. હું માતૃમાન (માપનાર/જ્ઞાતા) વિહિન છું; મેય (માપ્ય) વિહિન શિવ હું જ છું.
Non-duality (Advaita): transcendence of pramātṛ–prameya (knower–known) and nirvikalpa nature of Ātman/BrahmanVerse 14
न जगत्सर्वद्रष्टास्मि नेत्रादिरहितोऽस्म्यहम् । प्रवृद्धोऽस्मि प्रबुद्धोऽस्मि प्रसन्नोऽस्मि परोऽस्म्यहम् ॥१४॥
હું જગતનો સર્વદ્રષ્ટા નથી; હું નેત્ર વગેરે ઇન્દ્રિયોથી રહિત છું. હું પૂર્ણ (પરિપક્વ) છું; હું પ્રબુદ્ધ છું; હું પ્રસન્ન છું; હું પરમ છું.
Ātman as nirindriya (beyond senses), sākṣin (witness) and para (supreme) consciousnessVerse 15
सर्वेन्द्रियविहीनोऽस्मि सर्वकर्मकृदप्यहम् । सर्ववेदान्ततृप्तोऽस्मि सर्वदा सुलभोऽस्म्यहम् ॥१५॥
હું સર્વ ઇન્દ્રિયોથી રહિત છું, છતાં સર્વ કર્મોનો કર્તા હું જ છું. હું સર્વ વેદાંતથી તૃપ્ત છું; હું સર્વદા સહેલાઈથી પ્રાપ્ત થાઉં છું.
Ātman/Brahman as akartā (non-agent) yet basis of all action; mokṣa as immediate and ever-available; Vedānta as culminating knowledgeVerse 16
मुदितामुदिताख्योऽस्मि सर्वमौनफलोऽस्म्यहम् । नित्यचिन्मात्ररूपोऽस्मि सदा सच्चिन्मयोऽस्म्यहम् ॥१६॥
હું ‘મુદિતામુદિત’ (સદા આનંદિત) નામે ઓળખાતો છું; હું સર્વ મૌનનું ફળ છું. હું નિત્ય ચૈતન્યમાત્ર સ્વરૂપ છું; હું સદા સત્-ચિત્-મય છું.
Ātman/Brahman as sat-cit (pure being-consciousness) and the fruition of mauna (inner silence)Verse 17
यत्किञ्चिदपि हीनोऽस्मि स्वल्पमप्यति नास्म्यहम् । हृदयग्रन्थिहीनोऽस्मि हृदयाम्भोजमध्यगः ॥१७॥
હું કશામાંય અપૂર્ણ નથી; અને કશામાંય અતિશય પણ નથી, અતિ સ્વલ્પ પણ નહીં. હું હૃદયગ્રંથિથી રહિત છું; હું હૃદયકમળના મધ્યમાં નિવાસ કરું છું.
Mokṣa as freedom from hṛdaya-granthi (knot of ignorance/ego) and inner abidance of the SelfVerse 18
षड्विकारविहीनोऽस्मि षट्कोषरहितोऽस्म्यहम् । अरिषड्वर्गमुक्तोऽस्मि अन्तरादन्तरोऽस्म्यहम् ॥१८॥
હું છ વિકારોમાંથી રહિત છું; હું છ કોશોથી મુક્ત છું. હું અરિ-ષડ્વર્ગથી વિમુક્ત છું; હું અંતરનો પણ અંતર, સર્વથી વધુ આંતરિક છું.
Neti-neti negation of upādhis; Ātman as the innermost witness beyond vikāras, kośas, and inner enemiesVerse 19
देशकालविमुक्तोऽस्मि दिगम्बरसुखोऽस्म्यहम् । नास्ति नास्ति विमुक्तोऽस्मि नकारहितोऽस्म्यहम् ॥१९॥
હું દેશ અને કાળથી પરે છું; હું દિગંબર—અસીમ આત્માનો આનંદ છું। ‘અસ્તિ’ પણ નથી, ‘નાસ્તિ’ પણ નથી—હું મુક્ત છું; હું ‘ન’કાર (નિષેધ/મર્યાદા) રહિત છું॥૧૯॥
Mokṣa; Ātman as beyond deśa-kāla (space-time) and all limiting predicatesVerse 20
अखण्डाकाशरूपोऽस्मि ह्यखण्डाकारमस्म्यहम् । प्रपञ्चमुक्तचित्तोऽस्मि प्रपञ्चरहितोऽस्म्यहम् ॥२०॥
હું અખંડ આકાશસ્વરૂપ છું; ખરેખર હું અખંડ આકારવાળો છું। પ્રપંચથી મુક્ત ચિત્તવાળો છું; પ્રપંચરહિત છું॥૨૦॥
Brahman/Ātman as akhaṇḍa (indivisible) and prapañca-śūnya (free of phenomenal projection)Verse 21
सर्वप्रकाशरूपोऽस्मि चिन्मात्रज्योतिरस्म्यहम् । कालत्रयविमुक्तोऽस्मि कामादिरहितोऽस्म्यहम् ॥२१॥
હું સર્વના પ્રકાશનું સ્વરૂપ છું; હું ચિન્માત્ર જ્યોતિ છું। હું કાળત્રયથી મુક્ત છું; કામાદિથી રહિત છું॥૨૧॥
Ātman/Brahman as self-luminous consciousness (svayaṃ-prakāśa), beyond time, free from kāma (desire)Verse 22
कायिकादिविमुक्तोऽस्मि निर्गुणः केवलोऽस्म्यहम् । मुक्तिहीनोऽस्मि मुक्तोऽस्मि मोक्षहीनोऽस्म्यहं सदा ॥२२॥
હું કાયિક આદિ સર્વ ઉપાધિઓથી વિમુક્ત છું; હું નિર્ગુણ છું; હું એકલો જ છું. હું મુક્તિથી રહિત છું, અને મુક્ત પણ છું; હું સદા મોક્ષથી રહિત છું.
Ātman/Brahman as nirguṇa and kevala; transcendence of mokṣa as a conceptual category (Advaita)Verse 23
सत्यासत्यादिहीनोऽस्मि सन्मात्रान्नास्म्यहं सदा । गन्तव्यदेशहीनोऽस्मि गमनादिविवर्जितः ॥२३॥
હું સત્ય-અસત્ય આદિથી રહિત છું; હું સદા માત્ર સત્-રૂપથી ભિન્ન નથી. હું કોઈ ગંતવ્ય દેશથી રહિત છું; ગમન આદિથી વિવર્જિત છું.
Non-duality beyond dvandvas (pairs of opposites); sat (pure Being) as Ātman/Brahman; akartṛtva/niṣkriyatva (actionlessness)Verse 24
सर्वदा समरूपोऽस्मि शान्तोऽस्मि पुरुषोत्तमः । एवं स्वानुभवो यस्य सोऽहमस्मि न संशयः ॥२४॥
હું સર્વદા સમરૂપ છું; હું શાંત છું; હું પુરુષોત્તમ છું. જેમનું સ્વાનુભવ આ રીતે છે—તે હું જ છું; તેમાં સંશય નથી.
Samarūpatva (unchanging identity), śānti (peace), puruṣottama as highest Self; aparokṣānubhava (direct realization) and identity of knower with BrahmanVerse 25
यः शृणोति सकृद्वापि ब्रह्मैव भवति स्वयम् इत्युपनिषत् ॥२५॥
જે આ ઉપદેશને એકવાર પણ શ્રવે છે, તે સ્વયં બ્રહ્મ જ બની જાય છે—એવું ઉપનિષદ કહે છે ॥૨૫॥
Mokṣa through śravaṇa (hearing) of Brahma-vidyā; identity of jīva and BrahmanVerse 26
पाषाणलोहमणिमृण्मयविग्रहेषु पूजा पुनर्जननभोगकरी मुमुक्षोः । तस्माद्यतिः स्वहृदयार्चनमेव कुर्याद्बाह्यार्चनं परिहरेदपुनर्भवाय ॥२६॥
પાષાણ, લોહ, મણિ કે માટીના વિગ્રહોમાં કરાતી પૂજા મુમુક્ષુ માટે પુનર્જન્મ અને ભોગનો હેતુ બને છે. તેથી યતિએ પોતાના હૃદયમાં જ આરાધના કરવી; અપુનર્ભવ માટે બાહ્ય પૂજા ત્યજી દેવી.
Mokṣa; antaryāga (inner worship); vairāgya; sādhanā as inward contemplationVerse 27
अन्तःपूर्णो बहिःपूर्णः पूर्णकुम्भ इवार्णवे । अन्तःशून्यो बहिःशून्यः शून्यकुम्भ इवाम्बरे ॥२७॥
અંતરમાં પૂર્ણ અને બહાર પણ પૂર્ણ—સમુદ્રમાં ભરેલા કુંભ સમાન; અંતરમાં શૂન્ય અને બહાર પણ શૂન્ય—આકાશમાં ખાલી કુંભ સમાન.
Pūrṇatā (fullness) of Brahman/Ātman; inner-outer non-difference; śūnyatā as privation (absence of realization) in Vedāntic framingVerse 28
मा भव ग्राह्यभावात्मा ग्राहकात्मा च मा भव । भावनामखिलं त्यक्त्वा यच्छिष्टं तन्मयो भव ॥२८॥
ગ્રાહ્ય-ભાવ (વસ્તુરૂપ) સ્વરૂપ ન થા, અને ગ્રાહક-ભાવ (ગ્રાહકરૂપ) પણ ન થા. સર્વ ભાવના ત્યજીને, જે અવશેષ રહે તે જ સ્વરૂપે સ્થિત થા.
Advaita; sākṣin (witness) beyond subject-object; nirvikalpa (freedom from conceptualization); aparokṣa-jñānaVerse 29
द्रष्टृदर्शनदृश्यानि त्यक्त्वा वासनया सह । दर्शनप्रथमाभासमात्मानं केवलं भज ॥२९॥
દ્રષ્ટા, દર્શન અને દૃશ્ય—આ ત્રણેને વાસના સહિત ત્યજી દો; દર્શનનો પ્રથમ આભાસ જે આત્મા છે, તે એકમાત્ર આત્માનું જ ભજન/આશ્રય કરો.
Atman; non-duality beyond the tripuṭī (knower–knowing–known); vāsanā-kṣayaVerse 30
संशान्तसर्वसंकल्पा या शिलावदवस्थितिः । जाग्रन्निद्राविनिर्मुक्ता सा स्वरूपस्थितिः परा ॥३०॥
જે અવસ્થા સર્વ સંકલ્પો સંપૂર્ણ શાંત થઈ જાય છે, શિલા સમ સ્થિર રહે છે, અને જાગ્રત તથા નિદ્રાથી વિનિર્મુક્ત છે—તે જ સ્વરૂપમાં પરમ સ્થિતિ છે.
Mokṣa as svarūpa-sthiti; saṅkalpa-nirodha; turiya/transcending statesRead Upanishads in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.