Verse 11

Kshurika

Sanskrit (Devanagari)

ततो रक्तोत्पलाभासं पुरुषायतनं महत् । दहरं पुण्डरीकं तद्वेदान्तेषु निगद्यते ॥ तद्भित्त्वा कण्ठमायाति तां नाडीं पूरयन् यतः । मनसस्तु क्षुरं गृह्य सुतीक्ष्णं बुद्धिनिर्मलम् ॥११॥

Padapatha (Word Split)

ततः । रक्त-उत्पल-आभासम् । पुरुष-आयतनम् । महत् । दहरम् । पुण्डरीकम् । तत् । वेदान्तेषु । निगद्यते ॥ तत् । भित्त्वा । कण्ठम् । आयाति । ताम् । नाडीम् । पूरयन् । यतः ॥ मनसः । तु । क्षुरम् । गृह्य । सु-तीक्ष्णम् । बुद्धि-निर्मलम् ॥

IAST Transliteration

tato raktotpalābhāsaṃ puruṣāyatanaṃ mahat | daharaṃ puṇḍarīkaṃ tad vedānteṣu nigadyate || tad bhittvā kaṇṭham āyāti tāṃ nāḍīṃ pūrayan yataḥ | manasas tu kṣuraṃ gṛhya su-tīkṣṇaṃ buddhi-nirmalam ||11||

Translation

પછી લાલ કમળ સમાન દેખાતું પુરુષનું મહાન આયતન—વેદાંતોમાં વર્ણિત દહર પુણ્ડરીક—એનું ધ્યાન થાય છે. તેને ભેદીને સાધક કણ્ઠ સુધી પહોંચે છે અને ત્યાંથી તે નાડી પરિપૂર્ણ થાય છે. બુદ્ધિથી શુદ્ધ થયેલું, અતિ તીક્ષ્ણ મનને ક્ષુરા સમાન માનીને સાધના આગળ ધપે છે.

Academic Translation

Then (there is) the great abode of the Person, resembling a red lotus—the small lotus spoken of in the Vedāntas. Having pierced it, (one) reaches the throat, filling that nāḍī from there. Taking the mind as a razor, exceedingly sharp and purified by the intellect (one proceeds).

Verse Context

• Dahara-vidyā and inner ascent; purification of mind (antaḥkaraṇa-śuddhi) as means toward mokṣa
• Mahavakya: Indirect—contemplation of the inner Self in the heart supports mahāvākya realization (identity of jīva and Brahman) though no explicit mahāvākya is cited
• Atharva
• Chandas: Mixed/irregular (late Upaniṣadic śloka; not a fixed Vedic chandas transmission)