Verse 10

Kshurika

Sanskrit (Devanagari)

ततो रक्तोत्पलाभासं पुरुषायतनं महत् । दहरं पुण्डरीकं तद्वेदान्तेषु निगद्यते ॥ तद्भित्त्वा कण्ठमायाति तां नाडीं पूरयन् यतः । मनसस्तु क्षुरं गृह्य सुतीक्ष्णं बुद्धिनिर्मलम् ॥१०॥

Padapatha (Word Split)

ततः । रक्त-उत्पल-आभासम् । पुरुष-आयतनम् । महत् । दहरम् । पुण्डरीकम् । तत् । वेदान्तेषु । निगद्यते ॥ तत् । भित्त्वा । कण्ठम् । आयाति । ताम् । नाडीम् । पूरयन् । यतः ॥ मनसः । तु । क्षुरम् । गृह्य । सु-तीक्ष्णम् । बुद्धि-निर्मलम् ॥

IAST Transliteration

tato raktotpalābhāsaṃ puruṣāyatanaṃ mahat | daharaṃ puṇḍarīkaṃ tad vedānteṣu nigadyate || tad bhittvā kaṇṭham āyāti tāṃ nāḍīṃ pūrayan yataḥ | manasas tu kṣuraṃ gṛhya su-tīkṣṇaṃ buddhi-nirmalam ||10||

Translation

પછી લાલ કમળ સમાન તેજસ્વી, પુરુષનું મહાન આયતન—વેદાંતોમાં કહેલું તે દહર પુણ્ડરીક—એનું ધ્યાન કરવું. તેને ભેદીને પ્રવાહ કણ્ઠ સુધી પહોંચે છે અને ત્યાંથી તે નાડી પરિપૂર્ણ કરે છે. બુદ્ધિથી નિર્મળ થયેલું, અતિ તીક્ષ્ણ મનને ક્ષુરા (ઉસ્તરા) સમાન ગ્રહીને આગળ વધે.

Academic Translation

Then (one contemplates) the great abode of the Person, appearing like a red lotus—the small (inner) lotus, which is spoken of in the Vedāntas. Having pierced it, (the current) reaches the throat, filling that nāḍī from there. Taking the mind as a razor—very sharp, made pure by the intellect—(one proceeds).

Verse Context

• Ātman (Puruṣa) in the dahara-puṇḍarīka (heart-lotus); mokṣa through viveka and yogic inner ascent
• Mahavakya: Indirect—supports identity-teaching by locating the ‘Puruṣa’ in the heart (dahara-vidyā), aligning with ‘ayam ātmā brahma’/‘tat tvam asi’ as contemplative import rather than explicit quotation
• Atharva
• Chandas: Mixed/irregular (later Upaniṣadic, largely anuṣṭubh-like śloka diction; not strictly Vedic metrical recension)