Avadhuta

Verse 1

अथ ह सांकृतिः भगवन्तम् अवधूतं दत्तात्रेयं परिसमेत्य पप्रच्छ—भगवन्, कोऽवधूतस्य? का स्थितिः? किं लक्ष्म? किं संसरणम्? इति। तं होवाच भगवो दत्तात्रेयः परमकारुणिकः॥१॥

પછી સાંકૃતિએ ભગવાન અવધૂત દત્તાત્રેયને સમીપ જઈ પૂછ્યું— “હે ભગવન્, અવધૂત કોને કહે છે? તેની સ્થિતિ શું છે? તેનું લક્ષણ શું છે? તેનું સંચરણ/આચરણ કેવું છે?” ત્યારે પરમ કરુણામય ભગવાન દત્તાત્રેયે ઉત્તર આપ્યો।

Verse 2

अक्षरत्वाद्वरेण्यत्वाद्धृतसंसारबन्धनात् । तत्त्वमस्यादिलक्ष्यत्वादवधूत इतीर्यते॥२॥

અક્ષર (અવિનાશી બ્રહ્મ)નું સાક્ષાત્કાર હોવાથી, સર્વોત્કૃષ્ટ વરણીય હોવાથી, સંસારબંધન ત્યજી દીધું હોવાથી, અને “તત્ત્વમસિ” વગેરે મહાવાક્યોનો લક્ષ્ય-અર્થ પોતે જ હોવાથી— તેને ‘અવધૂત’ કહેવામાં આવે છે।

Verse 3

यो विलङ्घ्याश्रमान्वर्णानात्मन्येव स्थितः सदा । अतिवर्णाश्रमी योगी अवधूतः स कथ्यते॥३॥

જે ચાર આશ્રમો અને ચાર વર્ણોને વટાવી, સદા આત્મામાં જ સ્થિત રહે છે— એવો વર્ણ-આશ્રમાતીત યોગી ‘અવધૂત’ કહેવાય છે।

Verse 4

तस्य प्रियं शिरः कृत्वा मोदो दक्षिणपक्षकः । प्रमोद उत्तरः पक्ष आनन्दो गोष्पदायते॥४॥

તે ‘પ્રિય’ને શિર (મસ્તક) બનાવી, ‘મોદ’ને જમણી પાંખ અને ‘પ્રમોદ’ને ડાબી પાંખ બનાવે છે; ત્યારે ‘આનંદ’ પણ તેના માટે ગાયના ખુરના નિશાન જેટલો નાનો (અતિ તુચ્છ) થઈ જાય છે।

Verse 5

गोपालसदृशां शीर्षे नापि मध्ये न चाप्यधः । ब्रह्मपुच्छं प्रतिष्ठेति पुच्छाकारेण कारयेत्॥५॥

ન તો શિખરે, ન મધ્યમાં, ન તળિયે— ‘બ્રહ્મ-પુચ્છ’ને જ પ્રતિષ્ઠા (આધાર) માનીને ધ્યાન કરવું; અને આ ધ્યાનને પુચ્છાકાર (પૂંછડીના આકાર) રૂપે રચવું।

Verse 6

एवं चतुष्पथं कृत्वा ते यान्ति परमां गतिम् । न कर्मणा न प्रजया धनेन त्यागेनैके अमृतत्वमानशुः ॥६॥

આ રીતે ચતુષ્પથ (ચારમાર્ગ) સ્વીકારી તેઓ પરમ ગતિને પામે છે. કર્મથી નહિ, પ્રજાથી નહિ, ધનથી નહિ—માત્ર ત્યાગથી જ કેટલાકે અમૃતત્વ પ્રાપ્ત કર્યું.

Verse 7

स्वैरं स्वैरविहरणं तत्संसरणम् । सांबरा वा दिगंबरा वा । न तेषां धर्माधर्मौ न मेध्यामेधौ । सदा सांग्रहण्येष्ट्यश्वमेधान्तयागं यजते । स महामखो महायोगः ॥७॥

તેમનું વિહરણ સ્વૈર છે; તેમનું સંસારણ સ્વતંત્ર ભ્રમણ છે. વસ્ત્રધારી હોય કે દિગંબર (નગ્ન) હોય. તેમના માટે ધર્મ-અધર્મ નથી, શુદ્ધ-અશુદ્ધ નથી. સદા અંતિમ આહુતિ સુધી પહોંચતા અશ્વમેધપર્યંત યજ્ઞ કરે છે; તે મહામખ, મહાયોગી છે.

Verse 8

कृत्स्नमेतच्चित्रं कर्म । स्वैरं न विगायेत् तन्महाव्रतम् । न स मूढवल्लिप्यते ॥८॥

આ સમગ્ર કર્મ ચિત્રવત્ વૈવિધ્યમય પ્રદર્શન છે. તેને સ્વૈર રીતે ગાઈને (પ્રચાર-પ્રશંસા કરીને) ન ઉછાળવું—એ જ મહાવ્રત છે. તે મૂઢની જેમ લિપ્ત થતો નથી.

Verse 9

यथा रविः सर्वरसान् प्रभुङ्क्ते हुताशनश्चापि हि सर्वभक्षः । तथैव योगी विषयान् प्रभुङ्क्ते न लिप्यते पुण्यपापैश्च शुद्धः ॥९॥

જેમ સૂર્ય સર્વ રસોને ગ્રહણ કરે છે અને અગ્નિ સર્વભક્ષ છે, તેમ યોગી વિષયોનો અનુભવ કરે છે; શુદ્ધ હોવાથી તે પુણ્ય-પાપથી લિપ્ત થતો નથી.

Verse 10

आपूर्यमाणम् अचलप्रतिष्ठं समुद्रमापः प्रविशन्ति यद्वत् । तद्वत्कामा यं प्रविशन्ति सर्वे स शान्तिमाप्नोति न कामकामी ॥१०॥

જેમ ભરાતો હોવા છતાં અચલ આધારવાળો સમુદ્રમાં જળ પ્રવેશે છે, તેમ સર્વ કામનાઓ જેમાં પ્રવેશે છે—તે શાંતિ પામે છે; કામનાઓનો કામી નહીં.

Verse 11

न निरोधो न चोत्पत्तिर्न बद्धो न च साधकः । न मुमुक्षुर्न वै मुक्त इत्येषा परमार्थता॥११॥

ન નિરોધ છે, ન ઉત્પત્તિ; ન કોઈ બંધાયેલો, ન સાધક. ન મુમુક્ષુ છે, ન ખરેખર મુક્ત—આ જ પરમાર્થ સત્ય છે॥૧૧॥

Verse 12

ऐहिकामुष्मिकव्रातसिद्धै मुक्तेश्च सिद्धये । बहुकृत्यं पुरा स्यान्मे तत्सर्वमधुना कृतम्॥१२॥

અહીં અને પરલોકની સિદ્ધિઓના સમૂહને મેળવવા તથા મુક્તિ સિદ્ધ કરવા, પહેલાં મને ઘણું કરવાનું લાગતું; હવે તે સર્વ પૂર્ણ થયું છે॥૧૨॥

Verse 13

तदेव कृतकृत्यत्वं प्रतियोगिपुरःसरम् । अनुसन्दधदेवायमेवं तृप्यति नित्यशः॥१३॥

એ જ ‘કૃતકૃત્યતા’ છે—તેના પ્રતિયોગી ભાવો પૂર્વે રહેલા; આમ અનુસંધાન કરતાં આ પુરુષ સદા તૃપ્ત રહે છે॥૧૩॥

Verse 14

दुःखिनोऽज्ञाः संसरन्तु कामं पुत्राद्यपेक्षया । परमानन्दपूर्णोऽहं संसरामि किमिच्छया॥१४॥

દુઃખી અજ્ઞાનીજન પુત્રાદિ આશ્રયે ઇચ્છે તેમ સંસારમાં ભટકે. હું પરમાનંદથી પૂર્ણ છું—કઈ ઇચ્છાથી સંસારમાં ભટકું?॥૧૪॥

Verse 15

अनुतिष्ठन्तु कर्माणि परलोकयियासवः । सर्वलोकात्मकः कस्मादनुतिष्ठामि किं कथम्॥१५॥

પરલોક જવા ઇચ્છનાર કર્મો કરે. હું સર્વ લોકોના આત્મસ્વરૂપ છું—તો કેમ, શું માટે, અને કેવી રીતે કર્મ કરું?॥૧૫॥

Verse 16

व्याचक्षतां ते शास्त्राणि वेदानध्यापयन्तु वा । येऽत्राधिकारिणो मे तु नाधिकारोऽक्रियत्वतः ॥१६॥

અહીં જે અધિકારી છે તેઓ શાસ્ત્રોનું વ્યાખ્યાન કરે અથવા વેદો ભણાવે. પરંતુ મારા માટે એવો અધિકાર નથી, કારણ કે હું અકર્તા છું—ક્રિયારહિત છું.

Verse 17

निद्राभिक्षे स्नानशौचे नेच्छामि न करोमि च । द्रष्टारश्चेत्कल्पयन्तु किं मे स्यादन्यकल्पनात् । गुञ्जापुञ्जादि दह्येत नान्यारोपितवह्निना । नान्यारोपितसंसारधर्मा नैवमहं भजे ॥१७॥

નિદ્રા અને ભિક્ષા, સ્નાન અને શૌચ—હું ન ઇચ્છું, ન કરું. જો દર્શકો કલ્પે તો પરની કલ્પનાથી મને શું? ગુંજાબેરીઓનો ઢગલો વગેરે કલ્પિત અગ્નિથી બળતો નથી. પરારોપિત સંસારધર્મોને હું કદી સ્વીકારતો નથી.

Verse 18

शृण्वन्त्वज्ञाततत्त्वास्ते जानन्कस्माञ्छृणोम्यहम् । मन्यन्तां संशयापन्ना न मन्येऽहमसंशयः ॥१८॥

જે તત્ત્વ અજાણ છે તેઓ સાંભળે. જાણીને હું શા માટે સાંભળું? સંશયમાં પડેલા વિચારે; હું નથી વિચારતો—હું નિઃસંશય છું.

Verse 19

विपर्यस्तो निदिध्यासे किं ध्यानमविपर्यये । देहात्मत्वविपर्यासं न कदाचिद्भजाम्यहम् ॥१९॥

જે વિપરીતભ્રમમાં છે તે નિદિધ્યાસન કરે; જે અવિપરીત છે તેને ધ્યાન શું? દેહને આત્મા માનવાનો વિપરીતભાવ હું કદી આશ્રયતો નથી.

Verse 20

अहं मनुष्य इत्यादिव्यवहारो विनाप्यमुम् । विपर्यासं चिराभ्यस्तवासनातोऽवकल्पते ॥२०॥

આ વિપરીતભ્રમ વિના પણ ‘હું મનુષ્ય છું’ વગેરે લોકવ્યવહાર શક્ય છે; કારણ કે વિપરીતભાવ ચિરઅભ્યાસિત વાસનાઓથી ઊભો થાય છે.

Verse 21

आरब्धकर्मणि क्षीणे व्यवहारो निवर्तते । कर्मक्षये त्वसौ नैव शाम्येद्ध्यानसहस्रतः ॥२१॥

જ્યારે આરબ્ધ કર્મ (પ્રારબ્ધ) ક્ષીણ થાય છે, ત્યારે લોકવ્યવહાર નિવર્તે છે. પરંતુ તે પ્રારબ્ધ હજારો ધ્યાનોથી માત્ર શમતું નથી; કર્મક્ષય થવાથી જ તેનું અંત આવે છે.

Verse 22

विरलत्वं व्यवहृतेरिष्टं चेद्ध्यानमस्तु ते । बाधिकर्मव्यवहृतिं पश्यन्ध्यायाम्यहं कुतः ॥२२॥

જો તને વ્યવહારની વિરલતા ઇષ્ટ હોય, તો તારા માટે ધ્યાન રહે. પરંતુ હું—કર્મના વ્યવહારને બાધિત (અપવાદિત) રૂપે જોતો—ક્યાંથી ધ્યાન કરું?

Verse 23

विक्षेपो नास्ति यस्मान्मे न समाधिस्ततो मम । विक्षेपो वा समाधिर्वा मनसः स्याद्विकारिणः । नित्यानुभवरूपस्य को मेऽत्रानुभवः पृथक् ॥२३॥

મારે માટે વિક્ષેપ નથી; તેથી મારે માટે સમાધિ પણ નથી. વિક્ષેપ કે સમાધિ તો વિકારી મનને જ લાગુ પડે. જેનું સ્વરૂપ નિત્ય અનુભવ છે, એવા મને અહીં અલગ ‘અનુભવ’ કયો હોઈ શકે?

Verse 24

कृतं कृत्यं प्रापणीयं प्राप्तमित्येव नित्यशः । व्यवहारो लौकिको वा शास्त्रीयो वान्यथापि वा । ममाकर्तुरलेपस्य यथारब्धं प्रवर्तताम् ॥२४-२५॥

‘કરવાનું હતું તે કરી લીધું; પ્રાપ્ત કરવાનું હતું તે પ્રાપ્ત થયું’—એવું નિત્ય જ. લોકિક, શાસ્ત્રીય કે અન્ય કોઈ પણ વ્યવહાર, જે આરબ्ध છે તે પ્રમાણે ચાલતો રહે; હું અકર્તા અને અલિપ્ત છું.

Verse 25

कृतं कृत्यं प्रापणीयं प्राप्तमित्येव नित्यशः । व्यवहारो लौकिको वा शास्त्रीयो वान्यथापि वा । ममाकर्तुरलेपस्य यथारब्धं प्रवर्तताम् ॥२४-२५॥

‘કરવાનું હતું તે કરી લીધું; પ્રાપ્ત કરવાનું હતું તે પ્રાપ્ત થયું’—એવું નિત્ય જ. લોકિક, શાસ્ત્રીય કે અન્ય કોઈ પણ વ્યવહાર, જે આરબ্ধ છે તે પ્રમાણે ચાલતો રહે; હું અકર્તા અને અલિપ્ત છું.

Verse 26

अथवा कृतकृत्येऽपि लोकानुग्रहकाम्यया । शास्त्रीयेणैव मार्गेण वर्तेऽहं मम का क्षतिः ॥२६॥

અથવા, કૃતકૃત્ય હોવા છતાં લોકાનુગ્રહની ઇચ્છાથી હું શાસ્ત્રીય માર્ગે જ વર્તું છું; તેમાં મારી શું હાનિ છે?

Verse 27

देवार्चनस्नानशौचभिक्षादौ वर्ततां वपुः । तारं जपतु वाक् तद्वत् पठत्वाम्नायमस्तकम् ॥२७॥

દેહ દેવાર્ચન, સ્નાન, શૌચ, ભિક્ષા આદિમાં પ્રવર્તે; વાણી તારક મંત્ર જપે; તેમજ વેદશિખા સમાન પરમ ઉપદેશનું પાઠન કરે.

Verse 28

विष्णुं ध्यायतु धीः यद्वा ब्रह्मानन्दे विलीयताम् । साक्ष्यहं किंचिदप्यत्र न कुर्वे नापि कारये ॥२८॥

બુદ્ધિ વિષ્ણુનું ધ્યાન કરે, અથવા બ્રહ્માનંદમાં લીન થઈ જાય. હું સાક્ષી છું; અહીં હું કશું કરતો નથી, ન તો કરાવું છું.

Verse 29

कृतकृत्यतया तृप्तः प्राप्तप्राप्यतया पुनः । तृप्यन्नेवं स्वमनसा मन्यतेऽसौ निरन्तरम् ॥२९॥

કૃતકૃત્યતાથી તૃપ્ત અને પ્રાપ્તપ્રાપ્યતાથી ફરી તૃપ્ત—આ રીતે સંતોષી થઈ તે પોતાના મનથી સતત એમ જ માને છે.

Verse 30

धन्योऽहं धन्योऽहं नित्यं स्वात्मानमञ्जसा वेद्मि । धन्योऽहं धन्योऽहं ब्रह्मानन्दो विभाति मे स्पष्टम् ॥३०॥

ધન્ય છું હું, ધન્ય છું હું—હું નિત્યે સ્વાત્માને સીધા જ જાણું છું. ધન્ય છું હું, ધન્ય છું હું—બ્રહ્માનંદ મને સ્પષ્ટ પ્રકાશે છે.

Verse 31

धन्योऽहं धन्योऽहं दुःखं सांसारिकं न वीक्षेऽद्य । धन्योऽहं धन्योऽहं स्वस्याज्ञानं पलायितं क्वापि ॥३१॥

ધન્ય છું, ધન્ય છું; આજે હું સંસારજન્ય દુઃખને જોતો નથી. ધન્ય છું, ધન્ય છું; મારું પોતાનું અજ્ઞાન ક્યાંક દૂર પલાયન કરી ગયું છે.

Verse 32

धन्योऽहं धन्योऽहं कर्तव्यं मे न विद्यते किंचित् । धन्योऽहं धन्योऽहं प्राप्तव्यं सर्वमत्र सम्पन्नम् ॥३२॥

ધન્ય છું, ધન્ય છું; મારા માટે કોઈ કર્તવ્ય કશુ જ નથી. ધન્ય છું, ધન્ય છું; જે કંઈ પ્રાપ્ત કરવાનું હતું તે સર્વ અહીં જ સિદ્ધ થયું છે.

Verse 33

धन्योऽहं धन्योऽहं तृप्तेर्मे कोपमा भवेल्लोके । धन्योऽहं धन्योऽहं धन्यो धन्यः पुनः पुनर्धन्यः ॥३३॥

ધન્ય છું, ધન્ય છું; મારી તૃપ્તિની ઉપમા જગતમાં કોણ આપી શકે? ધન્ય છું, ધન્ય છું—ધન્ય, ધન્ય; ફરી ફરી ધન્ય.

Verse 34

अहो पुण्यमहो पुण्यं फलितं फलितं दृढम् । अस्य पुण्यस्य सम्पत्तेरहो वयमहो वयम् ॥३४॥

અહો પુણ્ય! અહો પુણ્ય! તે દૃઢ રીતે ફળ્યું છે—ફળ્યું છે. આ પુણ્યસંપત્તિની પ્રાપ્તિથી—અહો અમે! અહો અમે!

Verse 35

अहो ज्ञानमहो ज्ञानमहो सुखमहो सुखम् । अहो शास्त्रमहो शास्त्रमहो गुरुरहो गुरुः ॥३५॥

અહો જ્ઞાન! અહો જ્ઞાન! અહો સુખ! અહો સુખ! અહો શાસ્ત્ર! અહો શાસ્ત્ર! અહો ગુરુ! અહો ગુરુ!

Verse 36

इति य इदमधीते सोऽपि कृतकृत्यो भवति। सुरापानात्पूतो भवति। स्वर्णस्तेयात्पूतो भवति। ब्रह्महत्यात्पूतो भवति। कृत्याकृत्यात्पूतो भवति। एवं विदित्वा स्वेच्छाचारपरो भूयाद् ॐ सत्यमित्युपनिषत्॥३६॥

ઇતિ જે આ ઉપદેશનું અધ્યયન કરે છે, તે પણ કૃતકૃત્ય—કરવાનું કરી ચૂકેલો—બને છે. તે સુરાપાનના દોષથી શુદ્ધ થાય છે; સ્વર્ણચોરીના પાપથી શુદ્ધ થાય છે; બ્રાહ્મણહત્યાના પાપથી શુદ્ધ થાય છે; કૃત્યા તથા અકૃત્ય—જાદુ-ટોણા અને કરવું ન જોઈએ તેવા કર્મોના દોષથી પણ શુદ્ધ થાય છે. આમ જાણીને, સ્વેચ્છાચાર પરાયણ બને. ઓં—સત્ય; આ ઉપનિષદ છે॥૩૬॥