Adhyaya 9

Verse 1

ब्रह्मोवाच । यदि सृष्टं मया सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् । तदा मूर्तिमिमां त्यक्त्वा भवः सृष्टो मयाऽधुना

બ્રહ્માએ કહ્યું—જો ખરેખર મેં ત્રિલોક્યને ચરાચર સહિત સર્જ્યું હોય, તો આ મૂર્તિ ત્યજી હવે મારા દ્વારા ભવ (શિવ) સર્જાય.

Verse 2

पितामहमहत्त्वं स्यात्तथा शीघ्रं विधीयताम् । ब्रह्मणो वचनं श्रुत्वा विष्णुना स प्रमोदितः

‘પિતામહ’નું મહત્ત્વ અને પદ સ્થાપિત થાઓ—આ કાર્ય ત્વરિત રીતે કરવામાં આવે. બ્રહ્માના વચન સાંભળી તે વિષ્ણુ દ્વારા આનંદિત થયો.

Verse 3

महदाश्चर्यजनके संप्राप्तो गिरिमूर्द्धनि । न विचारस्त्वयाकार्यः कर्त्तव्यं ब्रह्मभाषितम्

આ મહાન આશ્ચર્યજનક સમયે, પર્વતશિખરે પહોંચીને તારે વિચાર-વિમર્શ કરવો નહીં; બ્રહ્માએ જે કહ્યું છે તે જ કરવું જોઈએ.

Verse 4

तथेत्युक्त्वा शिवो देवस्तत्रैवांतरधीयत । ब्रह्मा ययौ मेरुशृंगं मनसः शिरसि स्थितम्

“તથાસ્તુ” કહી દેવ શિવ ત્યાં જ અંતર્ધાન થયા. ત્યારબાદ બ્રહ્મા મેરુના શિખરે ગયા, જે તેમના મનના શિરોભાગમાં સ્થિત—સંકલ્પથી પ્રાપ્ત હતું.

Verse 5

तपस्तेपे प्रजानाथो वेदोच्चारणतत्परः । अथर्ववेदोच्चरणं यावच्चक्रे पितामहः

પ્રજાઓના સ્વામી પિતામહ વેદોચ્ચારણમાં તત્પર રહી તપ કરવા લાગ્યા. જેટલો સમય જરૂરી હતો તેટલો સમય તેમણે અથર્વવેદનું ઉચ્ચારણ કર્યું.

Verse 6

मुखाद्रुद्रः समभवद्रौद्ररूपो भवापहः । अर्द्धनारीनरवपुर्दुष्प्रेक्ष्योऽतिभयंकरः

તેના (બ્રહ્માના) મુખમાંથી રૌદ્રરૂપ, ભવબંધન હરણ કરનાર રુદ્ર પ્રગટ થયા. તેમનું દેહ અર્ધ-નારી અર્ધ-નર; જોવામાં દુષ્કર અને અતિ ભયંકર.

Verse 7

विभजात्मानमित्युक्त्वा ब्रह्मा चांतर्दधे भयात् । तथोक्तोसौ द्विधा स्त्रीत्वं पुरुषत्वं तथाऽकरोत्

“પોતાને વિભાજિત કર” એમ કહી બ્રહ્મા ભયથી અંતર્ધાન થયા. તે આજ્ઞાથી રુદ્ર દ્વિધા થયો—સ્ત્રીત્વ અને પુરુષત્વ રૂપે.

Verse 8

बिभेद पुरुषत्वं च दशधा चैकधा पुनः । एकादशैते कथिता रुद्रास्त्रिभुवनेश्वराः

તેણે પુરુષત્વને દસ ભાગમાં વિભાજિત કર્યું અને ફરી એકરૂપ પણ કર્યું. એ જ ત્રિભુવનના ઈશ્વર ‘એકાદશ રુદ્ર’ કહેવાયા છે.

Verse 9

कृत्वा नामानि सर्वेषां देवकार्ये नियोजिताः । विभज्य पुनरीशानी स्वात्मानं शंकराद्विभोः

બધાંને નામ આપી તેમને દેવકાર્યોમાં નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા. પછી સર્વવ્યાપી શંકરથી પોતાનું સ્વરૂપ વિભાજિત કરીને ઈશાની અલગ ઊભી રહી.

Verse 10

महादेवनियोगेन पितामहमुपस्थिता । तामाह भगवान्ब्रह्मा दक्षस्य दुहिता भव

મહાદેવના નિયોગથી તે પિતામહ બ્રહ્માજી પાસે પહોંચી. ત્યારે ભગવાન બ્રહ્માએ તેને કહ્યું— “તું દક્ષની પુત્રી બન.”

Verse 11

सापि तस्य नियोगेन प्रादुरासीत्प्रजापतेः । नियोगाद्ब्रह्मणो दक्षो ददौ रुद्राय तां सतीम्

તેણાના આદેશથી તે પ્રજાપતિની પુત્રીરૂપે પ્રગટ થઈ. અને બ્રહ્માના નિયોગથી દક્ષે તે સતીને રુદ્રને વિવાહમાં અર્પણ કરી.

Verse 12

दाक्षीं रुद्रोऽपि जग्राह स्वकीयामेव शूलभृत् । अथ ब्रह्मा बभाषे तं सृष्टिं कुरु सतीपते

ત્રિશૂલધારી રુદ્રે પણ દાક્ષી (સતી)ને પોતાની જ માનીને સ્વીકારી. પછી બ્રહ્માએ તેને કહ્યું— “હે સતીપતિ, સૃષ્ટિ કર.”

Verse 13

रुद्र उवाच । सृष्टिर्मया न कर्त्तव्या कर्त्तव्या भवता स्वयम् । पालनं विष्णुना कार्यं संहर्ताऽहं व्यवस्थितः

રુદ્ર બોલ્યા— “સૃષ્ટિ મારાથી કરવાપાત્ર નથી; તે તો તમે સ્વયં કરો. પાલન વિષ્ણુએ કરવું; હું સંહારક રૂપે સ્થિત છું.”

Verse 14

स्थाणुवत्संस्थितो यस्मा त्तस्मात्स्थाणुर्भवाम्यहम्

હું અચલ સ્તંભની જેમ સ્થિર રહું છું, તેથી હું ‘સ્થાણુ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છું.

Verse 15

रजोरूपाः सत्त्वरूपास्तमोरूपाश्च ये नराः । सर्वे ते भवता कार्या गुणत्रयविभागतः

રજોગુણસ્વભાવવાળા, સત્ત્વગુણસ્વભાવવાળા અને તમોગુણસ્વભાવવાળા જે જીવો છે—તેમને સર્વને ત્રિગુણના વિભાગ અનુસાર તું સર્જ.

Verse 16

यदा ते तामसैः कार्यं तदा रौद्रो भव स्वयम् । यदा ते राजसैः कार्यं तदा त्वं राजसो भव । सात्त्विकैस्ते यदा कार्यं तदा त्वं सात्त्विको भव

જ્યારે તારો કાર્ય તમોગુણનું હોય ત્યારે તું સ્વયં રૌદ્ર (ઉગ્ર) બન; જ્યારે રાજસ કાર્ય હોય ત્યારે રાજસ બન; અને જ્યારે સાત્ત્વિક કાર્ય હોય ત્યારે સાત્ત્વિક બન.

Verse 17

ईश्वर उवाच । इत्याज्ञाप्य च ब्रह्माणं स्वयं सृष्ट्यादिकर्मसु । गृहीत्वा तां सतीं रुद्रः कैलासमधितिष्ठति

ઈશ્વર બોલ્યા—આ રીતે સૃષ્ટિ આદિ કર્મોમાં બ્રહ્માને આજ્ઞા આપી, રુદ્ર સતીને સાથે લઈને કૈલાસ પર અધિષ્ઠિત થયો.

Verse 18

दक्षः कालेन महता हरस्यालयमाययौ

ઘણો સમય વીતી ગયા પછી દક્ષ હર (શિવ) ના નિવાસસ્થાને આવ્યો.

Verse 19

अथ रुद्रः समुत्थाय कृतवान्गौरवं बहु । ततो यथोचितां पूजां न दक्षो बहु मन्यते

પછી રુદ્ર ઊભા થઈ દક્ષને ઘણો માન આપ્યો; છતાં યોગ્ય રીતે કરેલી પૂજા-સન્માનને દક્ષે બહુ માન્યું નહીં.

Verse 20

तदा वै तमसाविष्टः सोऽधिकं ब्राह्मणः शुभः । पूजामनर्घ्यामन्विच्छञ्जगाम कुपितो गृहम्

ત્યારે તમસથી આવૃત થયેલો તે અન્યથા શુભ અને શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, અપ્રતિમ માન-સન્માનની પૂજા ઇચ્છતો, ક્રોધથી પોતાના ઘેર ગયો।

Verse 21

कदाचित्तां गृहं प्राप्तां सतीं दक्षः सुदुर्मनाः । भर्त्रा सह विनिंद्यैनां भर्त्सयामास वै रुषा

એક વખત સતી તેના ઘેર આવી ત્યારે, અત્યંત દુઃખિત દક્ષે તેણીને પતિ સહિત નિંદી, ક્રોધથી ઠપકો આપ્યો।

Verse 22

पंचवक्त्रो दशभुजो मुखे नेत्रत्रयान्वितः । कपर्द्दी खंडचंद्रोसौ तथासौ नीललोहितः

“તે પંચવક્ત્ર અને દશભુજ છે; તેના મુખે ત્રિનેત્ર છે. તે કપર્દી છે, ખંડિત ચંદ્ર ધારણ કરનાર, અને તે જ નીલલોહિત પણ છે.”

Verse 23

कपाली शूलहस्तोऽसौ गजचर्मावगुंठितः । नास्य माता न च पिता न भ्राता न च बान्धवः

“તે કપાલી છે, હાથમાં ત્રિશૂલ છે, અને ગજચર્મથી આવૃત છે. તેને ન માતા છે, ન પિતા, ન ભાઈ, ન કોઈ બાંધવ.”

Verse 24

सर्पास्थिमंडितग्रीवस्त्यक्त्वा हेमविभूषणम् । भिक्षया भोजनं यस्य कथमन्नं प्रदास्यति

“તેની ગળા સર્પો અને અસ્થિઓથી અલંકૃત છે; તેણે સુવર્ણાભૂષણ ત્યાગ્યાં છે. જેના ભોજન ભિક્ષાથી થાય, તે બીજાને અન્ન કેવી રીતે આપશે?”

Verse 25

कदाचित्पूर्वतो याति गच्छन्याति स पश्चिमे । दक्षिणस्यां वृषो याति स्वयं याति स चोत्तरे

ક્યારેક તે પૂર્વ દિશામાં જાય છે; ચાલતાં ચાલતાં પશ્ચિમમાં પહોંચી જાય છે. તેનો વૃષભ દક્ષિણ તરફ જાય છે, અને તે સ્વયં ઉત્તર તરફ જાય છે॥

Verse 26

तिर्यगूर्ध्वमधो याति नैव याति न तिष्ठति । इति चित्रं चरित्रं ते भर्त्तुर्नान्यस्य दृश्यते

તે આડું, ઉપર અને નીચે ગમે તેમ ગતિ કરે છે; છતાં તે ખરેખર ‘જાતો’ નથી, ન કદી સ્થિર રહે છે. આ તો તમારા પ્રભુનું અદ્ભુત, વિરુદ્ધભાસી ચરિત્ર છે—બીજામાં નથી દેખાતું॥

Verse 27

निर्गुणः स गुणातीतो निःस्नेहो मूकवत्स्थितः । सर्वज्ञः सर्वगः सर्वः पठ्यते भुवनत्रये

તે નિર્ગુણ છે, ગુણાતીત છે; આસક્તિ-રહિત, મૌનવત્ સ્થિત છે. સર્વજ્ઞ, સર્વવ્યાપી, સર્વસ્વ—એ રીતે તે ત્રિભુવનમાં પ્રખ્યાત છે॥

Verse 28

कदाचिन्नैव जानाति न शृणोति न पश्यति । दैत्यानां दानवानां च राक्षसानां ददाति यः

ક્યારેક તે ન જાણે, ન સાંભળે, ન જુએ; છતાં તે જ દૈત્ય, દાનવ અને રાક્ષસોને પણ વરદાન આપનાર છે॥

Verse 29

न चास्य च पिता कश्चिन्न च भ्रातास्ति कश्चन । एक एव वृषारूढो नग्नो भ्रमति भूतले

તેનો કોઈ પિતા નથી, કોઈ ભાઈ પણ નથી. તે એકલો, વૃષભ પર આરૂઢ, દિગંબર બની પૃથ્વી પર ભ્રમે છે॥

Verse 30

न गृहं न धनं गोत्रमनादिनिधनोव्ययः । स्थिरबुद्धिर्न चैवासौ क्रीडते भुवनत्रये

તેણે ન ઘર છે, ન ધન, ન ગોત્ર—તે અનાદિ, અનંત, અવ્યય છે. સ્થિર બુદ્ધિથી યુક્ત થઈ તે ત્રિલોકમાં ક્રીડા કરે છે.

Verse 31

कदाचित्सत्यलोके सौ पातालमधितिष्ठति । गिरिसानुषु शेतेऽसावशिवोपि शिवः स्मृतः

ક્યારેક તે સત્યલોકમાં વસે છે, ક્યારેક પાતાળમાં અધિષ્ઠિત રહે છે. તે પર્વતના ઢાળ પર શયન કરે છે—અશિવ જેવો જણાય તોય ‘શિવ’ તરીકે જ સ્મરાય છે.

Verse 32

श्रीखंडादीनि संत्यज्य सदा भस्मावगुंठितः । सर्वदेति वचः सत्यं किमन्यत्स प्रदास्यति

ચંદન વગેરે ત્યજીને તે સદા પવિત્ર ભસ્મથી આવૃત રહે છે. ‘તે સર્વને આપે છે’—આ વચન સત્ય છે; એવું શું છે જે તે ન આપશે?

Verse 33

धिक्त्वां जामातरं धिक्तं ययोः स्नेहः परस्परम् । तस्य त्वं वल्लभा भार्या स च प्राणाधिकस्तव

ધિક્કાર છે તને, અને ધિક્કાર છે તે જમાઈને—તમને બન્નેને, જેમનો સ્નેહ માત્ર પરસ્પર છે! તું તેની પ્રિય પત્ની છે, અને તે તને પ્રાણથી પણ વધુ પ્રિય છે.

Verse 34

न च पित्रास्ति ते कार्यं न मात्रा न सखीषु च । केवलं भर्तृभक्ता त्वं तस्माद्गच्छ गृहान्मम

અહીં તારે પિતასთან કોઈ કાર્ય નથી, માતા સાથે પણ નથી, સખીઓ સાથે પણ નથી. તું માત્ર પતિભક્તા છે; તેથી હવે મારા ઘરથી ચાલતી થા.

Verse 35

अन्ये जामातरः सर्वे भर्तुस्तव पिनाकिनः । त्वमद्यैवाशु चास्माकं गृहाद्गच्छ वरं प्रति

બીજા બધા જમાઈઓ સામાન્ય પતિઓને યોગ્ય છે; પરંતુ તારો પતિ પિનાકી શંભુ છે. તેથી આજે જ તુરંત અમારા ઘરેથી નીકળી તારા વર પાસે જા।

Verse 36

तस्य तद्वाक्यमाकर्ण्य सा देवी शंकरप्रिया । विनिंद्य पितरं दक्षं ध्यात्वा देवं महेश्वरम्

એ વચન સાંભળી શંકરપ્રિયા દેવીએ પિતા દક્ષને ધિક્કાર્યા અને મહેશ્વરનું ધ્યાન કરીને મનને માત્ર શિવમાં સ્થિર કર્યું।

Verse 37

श्वेतवस्त्रा जले स्नात्वा ददाहात्मानमात्मना । याचितस्तु शिवो भर्त्ता पुनर्जन्मांतरे तया

શ્વેત વસ્ત્રો ધારણ કરીને તેણે જળમાં સ્નાન કર્યું અને પોતાની ઇચ્છાથી દેહને અગ્નિમાં અર્પણ કર્યો। ત્યારબાદ બીજા જન્મમાં તેણે શિવને પતિ રૂપે પ્રાર્થ્યો।

Verse 38

पिता मे हिमवानस्तु मेनागर्भे भवाम्यहम् । अत्रांतरे हिमवता तपसा तोषितो हरः । प्रत्यक्षं दर्शनं दत्त्वा हिमवंतं वचोऽब्रवीत्

“હિમવાન મારા પિતા બને અને હું મેના ના ગર્ભમાંથી જન્મ લઉં.” એ દરમિયાન હિમવાનના તપથી હર (શિવ) પ્રસન્ન થયા; પ્રત્યક્ષ દર્શન આપી તેમણે હિમવાનને વચન કહ્યું।

Verse 39

एषा दत्ता सुता तुभ्यं परिणेष्यामि तामहम् । देवानां कार्य्यसिद्ध्यर्थं गिरिराजो भविष्यसि

“આ પુત્રી તને અર્પિત છે; હું તેને પરણિશ. દેવકાર્ય સિદ્ધિ માટે તું ગિરિરાજ—પર્વતોનો રાજા—થઈશ.”

Verse 40

आत्ममूर्त्तौ प्रविष्टां तां ज्ञात्वा देवो महेश्वरः । शशाप दक्षं कुपितः समागत्याथ तद्गृहम्

તે પોતાની આત્મમૂર્તિમાં પ્રવેશી ગઈ છે એમ જાણી દેવ મહેશ્વર ક્રોધિત થયા. તેઓ દક્ષના ગૃહે આવી તેને શાપ આપ્યો.

Verse 41

त्यक्त्वा देहमिमं ब्राह्म्यं क्षत्रियाणां कुले भव । स्वायंभुवत्वं संत्यज्य दक्ष प्राचेतसो भव

“આ બ્રાહ્મ્ય દેહ ત્યજીને તું ક્ષત્રિય કુળમાં જન્મ લે. સ્વાયંભુવત્વ છોડીને, હે દક્ષ, પ્રાચેતસ બન.”

Verse 42

स्वस्यां सुतायामूढायां पुत्रमुत्पादयिष्यसि । एवं शप्त्वा महादेवो ययौ कैलासपर्वतम्

“તું તારી જ મોહગ્રસ્ત પુત્રીમાં પુત્ર ઉત્પન્ન કરશ.” એમ શાપ આપી મહાદેવ કૈલાસ પર્વત તરફ ગયા.

Verse 43

स्वायभुवोऽपि कालेन दक्षः प्राचेतसोऽभवत् । भवानीं स सुतां लब्ध्वा गिरिस्तुष्टो हिमा लयः

કાળક્રમે સ્વાયંભુવ દક્ષ પણ પ્રાચેતસ બન્યો. અને હિમાલયે ભવાનીને પુત્રીરૂપે પામી પર્વતરાજ અત્યંત પ્રસન્ન થયો.

Verse 44

मेनापि तां सुतां लब्ध्वा धन्यं मेने गृहाश्रमम् । तां दृष्ट्वा जायमानां च स्वेच्छयैव वराननाम्

મેનાએ પણ તે પુત્રીને પામી પોતાના ગૃહાશ્રમને ધન્ય માન્યો. તે સુમુખી કન્યાનો જન્મ થતો જોઈ—જાણે સ્વઇચ્છાએ જ—તે આનંદિત થઈ.

Verse 45

मेना हिमवतः पत्नी प्राहेदं पर्वतेश्वरम् । पश्य बालामिमां राजन्राजीवसदृशाननाम्

હિમવાનની પત્ની મેના પર્વતરાજપતિને બોલી— “હે રાજન, આ બાળિકાને જુઓ; તેનું મુખ કમળ સમાન છે.”

Verse 46

हिताय सर्वभूतानां जातां च तपसा शुभाम् । सोऽपि दृष्ट्वा महादेवीं तरुणादित्यसन्निभाम्

સર્વભૂતોના હિત માટે શુભ તપથી તે પ્રગટ થઈ. ઉદયમાન સૂર્ય સમી તેજસ્વી મહાદેવીને જોઈ તે પણ આશ્ચર્યચકિત થયો.

Verse 47

कपर्दिनीं चतुर्वक्त्रां त्रिनेत्रामतिलालसाम् । अष्टहस्तां विशालाक्षीं चंद्रावयवभूषणाम्

તેણે જટાધારિણી, ચતુર્મુખી, ત્રિનેત્રી, અત્યંત તેજસ્વિની—અષ્ટભુજા, વિશાલનેત્રા, ચંદ્રાકૃતિ આભૂષણોથી શોભિત દેવીને જોઈ.

Verse 48

प्रणम्य शिरसा भूमौ तेजसा तु सुविह्वलः । भीतः कृतांजलिः स्तब्धः प्रोवाच परमेश्वरीम्

તે જમીન પર માથું મૂકી પ્રણામ કરી, તેના તેજથી અત્યંત વિહ્વળ થયો. ભયભીત, સ્તબ્ધ, હાથ જોડીને તેણે પરમેશ્વરીને કહ્યું.

Verse 49

हिमवानुवाच । का त्वं देवि विशालाक्षि शंस मे संशयो महान्

હિમવાન બોલ્યા— “હે વિશાલનેત્રિ દેવી, તમે કોણ છો? મને કહો; મારો સંશય બહુ મોટો છે.”

Verse 50

देव्युवाच । मां विद्धि परमां शक्तिं महेश्वरसमाश्रयाम् । अनन्यामव्ययामेकां यां पश्यंति मुमुक्षवः

દેવીએ કહ્યું—મને મહેશ્વરમાં આશ્રિત પરમ શક્તિ તરીકે જાણો. હું એક, અવિનાશી, અદ્વિતીયા છું—જેનુ દર્શન મુમુક્ષુ સાધકો કરે છે.

Verse 51

दिव्यं ददामि ते चक्षुः पश्य मे रूपमैश्वरम् । एतावदुक्त्वा विज्ञानं दत्त्वा हिमवते स्वयम्

હું તને દિવ્ય દૃષ્ટિ આપું છું—મારું ઐશ્વર્યમય રૂપ જો. એટલું કહીને તેણે સ્વયં હિમવાનને યથાર્થ વિવેક આપ્યો.

Verse 52

सूर्यकोटिप्रतीकाशं तेजोबिंबं निराकुलम् । ज्वाला मालासहस्राढ्यं कालानलशतोपमम्

તેણે સૂર્યકોટિ સમાન પ્રકાશમાન, નિરાકુલ અને શાંત તેજોબિંબ જોયું; સહસ્ર જ્વાલામાલાઓથી સમૃદ્ધ, પ્રલયાગ્નિના શત સમાન।

Verse 53

दंष्ट्राकरालमुद्धर्षं जटामंडलमंडितम् । प्रशांतं सौम्यवदनमनंताश्चर्यसंयुतम्

દંષ્ટ્રાઓથી ભયંકર અને ઉગ્ર-ઉદ્ધર્ષયુક્ત, જટામંડળથી અલંકૃત; છતાં પ્રશાંત, સૌમ્ય મુખવાળું, અનંત આશ્ચર્યોથી યુક્ત।

Verse 54

चंद्रावयवलक्ष्माणं चंद्रकोटिसमप्रभम् । किरीटिनं गदाहस्तं नुपुरैरुपशोभितम्

ચંદ્રસમાન અંગલક્ષણવાળું, ચંદ્રકોટિ સમ પ્રભાયુક્ત; કિરીટધારી, હાથમાં ગદા ધરાવતું, અને નૂપુરોથી વધુ શોભિત।

Verse 55

दिव्यमाल्यांबरधरं दिव्यगंधानुलेपनम् । शंखचक्रधरं काम्यं त्रिनेत्रं कृत्तिवाससम्

દિવ્ય માળા અને વસ્ત્રોથી વિભૂષિત, દિવ્ય સુગંધોથી અનુલેપિત; શંખ-ચક્ર ધારણ કરનાર, મનોહર—ત્રિનેત્ર, અને કૃત્તિવાસ ધારણ કરનાર।

Verse 56

अंडस्थं चांडबाह्यस्थं बाह्यमभ्यंतरं परम् । सर्वशक्तिमयं शुभ्रं सर्वालंकारसंयुतम्

તેણે પરમને જોયો—જે અંડમાં પણ સ્થિત છે અને અંડથી પરે પણ; બાહ્ય અને આંતરિક, સર્વાતીત—સર્વશક્તિમય, શુભ્ર-પ્રકાશમાન, અને સર્વ દિવ્ય અલંકારોથી સંયુક્ત।

Verse 57

ब्रह्मेन्द्रोपेन्द्रयोगीन्द्रैर्वन्द्यमान पदांबुजम् । सर्वतः पाणिपादांतं सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम्

જેનાં પદ્મચરણ બ્રહ્મા, ઇન્દ્ર, ઉપેન્દ્ર (વિષ્ણુ) અને યોગીન્દ્રો દ્વારા વંદિત છે; જેમનાં હાથ-પગ સર્વત્ર છે, અને જેમનાં નેત્ર, શિર અને મુખ સર્વ દિશાઓમાં છે।

Verse 58

सर्वमावृत्य तिष्ठंतं ददर्श परमेश्वरम् । दृष्ट्वा नन्दीश्वरं देवं देव्या महेश्वरं परम्

તેણે સર્વને આવરીને સ્થિત પરમેશ્વરને જોયો. નંદીશ્વર દેવનું દર્શન કરીને, તેણે દેવીએ સહ પરમ મહેશ્વરને પણ દર્શન કર્યું.

Verse 59

भयेन च समाविष्टः स राजा हृष्टमानसः । आत्मन्याधाय चात्मानमोंकारं समनुस्मरन्

ભયથી આવિષ્ટ હોવા છતાં તે રાજા હર્ષિતચિત્ત હતો; પોતાને પોતાના અંતરમાં સ્થિર કરીને, તે સતત ઓંકારનું સ્મરણ કરતો રહ્યો.

Verse 60

नाम्नामष्टसहस्रेण स्तुत्वाऽसौ हिम वान्गिरिः

ત્યારે ગિરિરાજ હિમવાને અષ્ટસહસ્ર નામોથી દેવીની સ્તુતિ કરીને આરાધના કરી।

Verse 61

भूयः प्रणम्य भूतात्मा प्रोवाचेदं कृतांजलिः । यदेतदैश्वरं रूपं जातं ते परमेश्वरि

પછી ફરી પ્રણામ કરીને, કૃતાંજલિ થયેલો મહાત્મા બોલ્યો— “હે પરમેશ્વરી! તમારું આ ઐશ્વર્યમય રૂપ પ્રગટ થયું છે—”

Verse 62

भीतोऽस्मि सांप्रतं दृष्ट्वा तत्त्वमन्यत्प्रदर्शय । एवमुक्ता च सा देवी तेन शैलेन पार्वती

“હમણાં આ જોઈને હું ભયભીત છું; બીજું તત્ત્વ (અન્ય વાસ્તવિકતા) દર્શાવો.” એમ પર્વતે કહ્યે ત્યારે દેવી પાર્વતી (પ્રતિઉત્તર આપી)।

Verse 63

संहृत्य दर्शयामास स्वरूपमपरं परम् । नीलोत्पलदलप्रख्यं नीलोत्पलसुगंधिकम्

તે રૂપ સંહરીને દેવીયે પોતાનું બીજું પરમ સ્વરૂપ દર્શાવ્યું— નીલકમળની પાંખડી સમું, અને નીલકમળ સમી સુગંધવાળું।

Verse 64

द्विनेत्रं द्विभुजं सौम्यं नीलालकविभूषितम् । रक्तपादांबुजतलं सुरक्तकरपल्लवम्

તે સૌમ્ય રૂપ દ્વિનેત્ર અને દ્વિભુજ હતું, નીલ અલકોથી શોભિત; કમળપાદના તળિયા લાલ, અને કોમળ કરપલ્લવ સુલાલ હતાં।

Verse 65

श्रीमद्विशालसद्वृत्तं ललाटतिलकोज्ज्वलम् । भूषितं चारुसर्वांगं भूषणैरतिकोमलम्

તે શ્રીમયી, વિશાળ અને સુસંયત આકારવાળી હતી; તેના લલાટે તિલકની કાંતિ ઝળહળી. તેના મનોહર સર્વ અંગો આભૂષણોથી શોભિત, અત્યંત કોમળ અને રમણીય હતાં.

Verse 66

दधानं चोरसा मालां विशालां हेमनिर्मिताम् । ईषत्स्मितं सुबिंबोष्ठं नूपुरारावशोभितम्

તેણે વક્ષસ્થળ પર સોનાથી બનેલી વિશાળ માળા ધારણ કરી હતી. હળવું સ્મિત, બિંબફળ સમા અધર અને નૂપુરની મધુર ઝંકારથી તે વધુ શોભાયમાન હતી.

Verse 67

प्रसन्नवदनं दिव्यं चारुभ्रूमहिमास्पदम् । तदीदृशं समालोक्य स्वरूपं शैलसत्तमः । भयं संत्यज्य हृष्टात्मा बभाषे परमेश्वरीम्

તેનું મુખ પ્રસન્ન અને દિવ્ય હતું, સુંદર ભ્રૂઓની મહિમાથી શોભિત. આવું સ્વરૂપ જોઈ શૈલશ્રેષ્ઠે ભય ત્યજી દીધો; હર્ષિત હૃદયે તેણે પરમેશ્વરીને કહ્યું.

Verse 68

हिमवानुवाच । अद्य मे सफलं जन्म अद्य मे सफलाः क्रियाः । यन्मे साक्षात्त्वमव्यक्ता प्रसन्ना दृष्टिगोचरा । इदानीं किं मया कार्यं तन्मे ब्रूहि महेश्वरि

હિમવાન બોલ્યો—આજે મારું જન્મ સફળ થયું, આજે મારા કર્મો પણ ફળ્યા; હે અવ્યક્તા, તમે પ્રસન્ન થઈ મારી નજરે સాక్షાત્ પ્રગટ થયા છો. હવે મને શું કરવું? હે મહેશ્વરી, કહો.

Verse 69

महेश्वर्युवाच । शिवपूजा त्वया कार्या ध्यानेन तपसा सदा । अहं तस्मै प्रदातव्या केनचित्कारणेन वै

મહેશ્વરી બોલ્યાં—તમે સદા ધ્યાન અને તપથી શિવપૂજા કરો. એક દિવ્ય કારણસર હું તેમને જ અર્પિત થવાની છું.

Verse 70

यादृशस्तु त्वया दृष्टो ध्येयो वै तादृशस्त्वया । एक एव शिवो देवः सर्वाधारो धराधरः

તમે જેમ તેમને દર્શન કર્યા, તેમ જ તેમનું ધ્યાન કરો. શિવ એક જ દેવ—સર્વનો આધાર, હે ધરાધર.

Verse 71

सारस्वत उवाच । तपश्च कृतवान्रुद्रः समागम्य हिमाचलम् । तस्योमा परमां भक्तिं चकार शिवसंनिधौ

સારસ્વત બોલ્યા—હિમાચલ પર આવી રુદ્રે તપ કર્યું; અને ત્યાં ઉમાએ શિવસન્નિધિમાં પરમ ભક્તિ અર્પી.

Verse 72

देवकार्येण केनापि देवो वै ज्ञापितः प्रभुः । उपयेमे हरो देवीमुमां त्रिभुवनेश्वरीम्

કોઈ દિવ્ય કાર્યથી પ્રભુ દેવને જાણ કરાઈ; ત્યારબાદ હરે ત્રિભુવનેશ્વરી દેવી ઉમાને વિવાહ કર્યો.

Verse 73

स शप्तः शंभुना पूर्वं दक्षः प्राचेतसो नृपः । विनिंद्य पूर्ववैरेण गंगाद्वारेऽयजद्धरिम्

પ્રાચેતસપુત્ર રાજા દક્ષ પહેલાં શંભુ દ્વારા શપ્ત થયો હતો. પૂર્વ વૈરથી નિંદા કરીને તેણે ગંગાદ્વારે હરિનું યજ્ઞ કર્યું.

Verse 74

देवाश्च यज्ञभागार्थमाहूता विष्णुना स्वयम् । सहैव मुनिभिः सर्वैरागता मुनिपुंगवाः

યજ્ઞભાગ માટે દેવતાઓને વિષ્ણુએ સ્વયં આમંત્રિત કર્યા; અને સર્વ મુનિઓ સાથે શ્રેષ્ઠ ઋષિઓ પણ ત્યાં આવી પહોંચ્યા.

Verse 75

दृष्ट्वा देवकुलं कृत्स्नं शंकरेण विनाऽगतम् । दधीचो नाम विप्रर्षिः प्राचेतसमथाब्रवीत्

શંકર વિના સમગ્ર દેવસમૂહને આવેલો જોઈ, દધીચિ નામના વિપ્રઋષિએ ત્યારે પ્રાચેતસપુત્ર દક્ષને કહ્યું।

Verse 76

दधीचिरुवाच । ब्रह्माद्यास्तु पिशाचांता यस्याज्ञानुविधायिनः । स हि वः सांप्रतं रुद्रो विधिना किं न पूज्यते

દધીચિ બોલ્યા—બ્રહ્માથી લઈને પિશાચો સુધી સૌ જેની આજ્ઞાનું અનુસરણ કરે છે. એ જ રુદ્ર અત્યારે તમારામાં હાજર છે; તો વિધિપૂર્વક તેની પૂજા કેમ ન થાય?

Verse 77

दक्ष उवाच । सर्वेष्वेव हि यज्ञेषु न भागः परिकल्पितः । न मंत्रा भार्यया सार्द्धं शंकरस्येति नेष्यते

દક્ષ બોલ્યો—બધા યજ્ઞોમાં તેમના માટે કોઈ ભાગ નક્કી કરેલો નથી. તેમજ શંકરને તેમની પત્ની સાથે મંત્રોથી આવાહન કરવું—એ પણ સ્વીકાર્ય નથી.

Verse 78

विहस्य दक्षं कुपितो वचः प्राह महामुनिः । शृण्वतां सर्वदेवानां सर्वज्ञानमयः स्वयम्

દક્ષને હસી ઉડાવી, ક્રોધિત મહામુનિએ આ વચનો કહ્યા; સર્વ દેવો સાંભળતા હતા, અને તેઓ સ્વયં સર્વજ્ઞાનથી પરિપૂર્ણ હતા.

Verse 79

यतः प्रवृत्तिर्विश्वात्मा यश्चासौ भुवनेश्वरः । न त्वं पूजयसे रुद्रं देवैः संपूज्यते हरः

જ્યાંથી સર્વ પ્રવૃત્તિ પ્રગટે છે, જે વિશ્વાત્મા અને ભુવનેશ્વર છે—તે રુદ્રની તું પૂજા કરતો નથી, જ્યારે દેવો હરને સમ્યક્ પૂજે છે.

Verse 80

दक्ष उवाच । अस्थिमालाधरो नग्नः संहर्ता तामसो हरः । विषकंठः शूलहस्तः कपाली नागवेष्टितः

દક્ષે કહ્યું—હર અસ્થિમાળાધારી, નગ્ન, સંહારક અને તામસ સ્વભાવવાળા છે; તેઓ વિષકંઠ, શૂલહસ્ત, કપાલી તથા નાગવેષ્ટિત છે.

Verse 81

ईश्वरो हि जगत्स्रष्टा प्रभुर्योऽसौ सनातनः । सत्त्वात्मकोऽसौ भगवानिज्यते सर्वकर्मसु

કારણ કે ઈશ્વર જ જગતના સ્રષ્ટા, એ જ સનાતન પ્રભુ છે. સત્ત્વસ્વરૂપ તે ભગવાન સર્વ કર્મોમાં પૂજાય છે.

Verse 82

दधीचिरुवाच । किं त्वया भगवानेष सहस्रांशुर्न दृश्यते । सर्वलोकैकसंहर्ता कालात्मा परमेश्वरः

દધીચિએ કહ્યું—તું આ સહસ્રાંશુ ભગવાનને કેમ નથી ઓળખતો? તેઓ સર્વ લોકના એકમાત્ર સંહારક, કાળાત્મા પરમેશ્વર છે.

Verse 83

एष रुद्रो महादेवः कपर्द्दी चाग्रणीर्हरः । आदित्यो भगवान्सूर्यो नीलग्रीवो विलोहितः

આ રુદ્ર—મહાદેવ—કપર્દી અને અગ્રણી હર છે. એ જ આદિત્ય, ભગવાન સૂર્ય; નીલગ્રીવ અને વિલોહિત સ્વરૂપ છે.

Verse 85

एवमुक्ते तु मुनयः समायाता दिदृक्षवः । बाढमित्यब्रुवन्दक्षं तस्य साहाय्यकारिणः

આવું કહેવાતાં મુનિઓ દર્શન કરવાની ઇચ્છાથી એકત્ર થયા. તેમણે દક્ષને “બાઢમ્ (તથાસ્તુ)” કહ્યું અને તેના સહાયક બન્યા.

Verse 86

तपसाविष्टमनसो न पश्यंति वृषध्वजम् । सहस्रशोऽथ शतशो बहुशोऽथ य एव हि

તપસ્યામાં આવિષ્ટ મનવાળા તેઓ વૃષધ્વજ (શિવ)ને નથી જોતા; તે તો સહસ્રો, શતો અને અનેક રૂપોમાં સર્વત્ર વિરાજમાન છે।

Verse 87

देवांश्च सर्वे भागार्थमागता वासवादयः । नापश्यन्देवमीशानमृते नारायणं हरिम्

વાસવ વગેરે સર્વ દેવો ભાગ લેવા આવ્યા; પરંતુ ઈશાન દેવ (શિવ) ક્યાંય દેખાયા નહીં—માત્ર નારાયણ હરિ જ દેખાયા।

Verse 88

रुद्रं क्रोधपरं दृष्ट्वा ब्रह्मा ब्रह्मासनाद्ययौ । अन्तर्हिते भगवति दक्षो नारायणं हरिम्

ક્રોધથી પ્રચંડ રુદ્રને જોઈ બ્રહ્મા બ્રહ્માસન પરથી ઊઠીને આગળ વધ્યા; અને ભગવાન અંતર્હિત થતાં દક્ષે નારાયણ હરિનો આશ્રય લીધો।

Verse 89

रक्षकं जगतां देवं जगाम शरणं स्वयम् । प्रवर्तयामास च तं यज्ञं दक्षोऽथ निर्भयः

દક્ષ પોતે જ જગતના રક્ષક દેવની શરણમાં ગયો; પછી નિર્ભય બની તેણે તે યજ્ઞ ફરી પ્રવર્તાવ્યો।

Verse 90

रक्षको भगवान्विष्णुः शरणागतरक्षकः । पुनः प्राहाध्वरे दक्षं दधीचो भगवन्नृप

રક્ષક તો ભગવાન વિષ્ણુ છે, શરણાગતોના રક્ષક; પછી તે અધ્વરમાં દધીચિએ—હે રાજન—દક્ષને ફરી કહ્યું।

Verse 91

निर्भयः शृणु दक्ष त्वं यज्ञभंगो भवि ष्यति । अपूज्यपूजनाद्दक्ष पूज्यस्य च विवर्जनात्

હે દક્ષ, નિર્ભય થઈ સાંભળ—આ યજ્ઞ ભંગ થશે; કારણ કે તું અપુજ્યનું પૂજન કરે છે અને સાચા પૂજ્યને ત્યજે છે।

Verse 92

नरः पापमवाप्नोति महद्वै नात्र संशयः । असतां प्रग्रहो यत्र सतां चैव विमानता

મનુષ્ય મહાપાપ પામે છે—એમાં સંશય નથી—જ્યાં દુષ્ટોને આશ્રય મળે અને સજ્જનોનું અપમાન થાય।

Verse 93

दण्डो देवकृतस्तत्र सद्यः पतति दारुणः । एवमुक्त्वा स विप्रर्षिः शशापेश्वरविद्विषः

ત્યાં દેવકૃત ભયંકર દંડ તત્ક્ષણે પડી જાય છે. એમ કહી તે વિપ્રઋષિએ ઈશ્વરદ્વેષીઓને શાપ આપ્યો.

Verse 94

यस्माद्बहिष्कृतो देवो भवद्भिः परमेश्वरः । भविष्यध्वं त्रयीबाह्याः सर्वेऽपीश्वरविद्विषः

તમે પરમેશ્વર દેવને બહિષ્કૃત કર્યો છે, તેથી તમે બધા—ઈશ્વરદ્વેષી—વેદત્રયીથી બાહ્ય બની જશો.

Verse 95

मिथ्यारीतिसमाचारा मिथ्याज्ञानप्रभाषिणः । प्राप्ते कलियुगे घोरे कलिजैः किल पीडिताः

તેઓ ખોટી રીતિ-રીવાજો અને આચાર અપનાવશે, કપટી જ્ઞાન બોલશે; અને ઘોર કલિયુગ આવે ત્યારે કલિજન્ય દોષોથી નિશ્ચિત પીડિત થશે.

Verse 96

कृत्वा तपोबलं घोरं गच्छध्वं नरकं पुनः । भविष्यति हृषीकेशः स्वामी वोऽपि पराङ्मुखः

ઘોર તપ અને તપોબળ પ્રાપ્ત કરીને પણ તમે ફરી નરકમાં જશો; અને તમારા સ્વામી હૃષીકેશ (વિષ્ણુ) પણ તમારાથી વિમુખ થશે।

Verse 97

सारस्वत उवाच । एवमुक्त्वा स ब्रह्मर्षिर्विरराम तपोनिधिः । जगाम मनसा रुद्रमशेषाध्वरनाशनम्

સારસ્વતે કહ્યું—આમ કહી તે તપોનિધિ બ્રહ્મર્ષિ મૌન થયો. પછી મનોબળથી તે રુદ્ર પાસે ગયો, જે કલુષિત યજ્ઞનો નાશ કરનાર છે।

Verse 98

एतस्मिन्नंतरे देवी महादेवं महेश्वरम् । गत्वा विज्ञापयामास ज्ञात्वा दक्षमखं शिवा

આ દરમિયાન દેવી શિવાએ દક્ષના યજ્ઞની વાત જાણીને મહાદેવ મહેશ્વર પાસે જઈને તેમને જાણ કરી।

Verse 99

देव्युवाच । दक्षो यज्ञेन यजते पिता मे पूर्वजन्मनि । तेन त्वं दूषितः पूर्वमहं चातीव दुःखिता । विनाशयस्व तं यज्ञं वरमेनं वृणोम्यहम्

દેવીએ કહ્યું—પૂર્વજન્મમાં મારા પિતા દક્ષ યજ્ઞ કરે છે. તેના કારણે પહેલાં તમારો અપમાન થયો અને હું પણ અત્યંત દુઃખિત થઈ. તેથી તે યજ્ઞનો વિનાશ કરો—આ જ વર હું પસંદ કરું છું।

Verse 100

सारस्वत उवाच । एवं विज्ञापितो देव्या देवदेवो महेश्वरः । ससर्ज सहसा रुद्रं दक्षयज्ञजिघांसया

સારસ્વતે કહ્યું—દેવીના નિવેદનથી દેવોના દેવ મહેશ્વરે દક્ષના યજ્ઞનો નાશ કરવાની ઇચ્છાથી તરત જ રુદ્રને પ્રગટ કર્યો।

Verse 101

सहस्रशिरसं क्रूरं सहस्राक्षं महाभुजम् । सहस्रपाणिं दुर्द्धर्षं युगांतानलसन्निभम्

તે સહસ્રશિર, ક્રૂર; સહસ્રાક્ષ, મહાબાહુ; સહસ્રપાણિ, દુર્ધર્ષ—યુગાંતની પ્રલયાગ્નિ સમાન હતો.

Verse 102

दंष्ट्राकरालं दुष्प्रेक्ष्यं शंखचक्रधरं प्रभुम् । दण्डहस्तं महानादं शार्ङ्गिणं भूतिभूषणम्

દંષ્ટ્રાઓથી વિકરાળ, જોવામાં દુર્દર્શ; શંખ-ચક્રધારી પ્રભુ—હાથમાં દંડ, મહાનાદ કરનાર, શારઙ્ગધારી અને ભસ્મ-વિભૂતિથી ભૂષિત હતો.

Verse 103

वीरभद्र इति ख्यातं देवदेवसमन्वितम् । स जातमात्रो देवेशमुपतस्थे कृतांजलिः

તે ‘વીરભદ્ર’ નામે ખ્યાત થયો, દેવગણોથી સમન્વિત. જન્મતાં જ દેવેશ સમક્ષ કરજોડે ઉપસ્થિત રહ્યો.

Verse 104

तमाह दक्षस्य मखं विनाशय शमस्तु तं । विनिन्द्य मां स यजते गंगाद्वारे गणेश्वर

ત્યારે (શિવે) તેને કહ્યું—“દક્ષનો મખ નાશ કર, તેનો અંત કર. મને નિંદીને તે ગંગાદ્વારે યજન કરે છે—હે ગણેશ્વર!”

Verse 105

ततो बंधप्रमुक्तेन सिंहेनेव च लीलया । वीरभद्रेण दक्षस्य नाशार्थं रोम चोद्धुतम्

પછી વીરભદ્રે—બંધનમુક્ત સિંહની જેમ, જાણે લીલામાં—દક્ષના નાશાર્થે પોતાના રોમ ઝાટક્યા.

Verse 106

रोम्णा सहस्रशो रुद्रा निसृष्टास्तेन धीमता । रोमजा इति विख्यातास्तत्र साहाय्यकारिणः

તે ધીમાને પોતાના રોમમાંથી હજારો રુદ્રોને પ્રગટ કર્યા. તેઓ ‘રોમજ’ નામે પ્રસિદ્ધ થઈ ત્યાં તેના સહાયક બન્યા.

Verse 107

शूलशक्तिगदाहस्ता दण्डोपलकरास्तथा । कालाग्निरुद्रसंकाशा नादयन्तो दिशो दश

તેઓ ત્રિશૂલ, શક્તિ અને ગદા ધારણ કરનાર હતા; કેટલાકના હાથમાં દંડ અને પથ્થર હતા. કાલાગ્નિરુદ્ર સમાન ભયંકર તેઓ ગર્જના કરીને દસેય દિશાઓ ગુંજાવતા હતા.

Verse 108

सर्वे वृषसमारूढाः सभा र्याश्चातिभीषणाः । समाश्रित्य गणश्रेष्ठं ययुर्दक्षमखं प्रति

તેઓ બધા વృషભ પર આરૂઢ, અત્યંત ભયંકર—પત્નીઓ સહિત—ગણશ્રેષ્ઠનો આશ્રય લઈને દક્ષના યજ્ઞ તરફ ગયા.

Verse 109

देवांगनासहस्राढ्यमप्सरोगीतिनादितम् । वीणावेणुनिनादाढ्यं वेदवादाभि नादितम्

તે સ્થળ હજારો દેવાંગનાઓથી ભરપૂર હતું, અપ્સરાઓના ગીતધ્વનિથી ગુંજતું હતું; વીણા-વેણુના નાદથી સમૃદ્ધ અને વેદપાઠના ઉચ્ચારથી પ્રતિધ્વનિત હતું.

Verse 110

दृष्ट्वा दक्षं समासीनं देवैब्रह्मर्षिभिः सह । उवाच स वृषारूढो दक्षं वीरः स्मयन्निव

દેવો અને બ્રહ્મર્ષિઓ સાથે આસનસ્થ દક્ષને જોઈને, તે વીર વృషભ પર આરૂઢ થઈ જાણે સ્મિત કરતાં દક્ષને સંબોધી બોલ્યો.

Verse 111

वयं ह्यचतुराः सर्वे शर्वस्यामितते जसः । भागार्थलिप्सया प्राप्ता भागान्यच्छ त्वमीप्सितान्

અમે સર્વે અમિત તેજવાળા શર્વના સમક્ષ ખરેખર અચતુર છીએ. ભાગની ઇચ્છાથી અહીં આવ્યા છીએ; તમે યોગ્ય માનો તે ભાગો અમને પ્રસાદરૂપે આપો.

Verse 112

भागो भवद्भ्यो देयस्तु नास्मभ्यमिति कथ्यताम् । ततो वयं विनिश्चित्य करिष्यामो यथोचितम्

સ્પષ્ટ કહી દેવામાં આવે—“ભાગ તમારાને જ આપવો, અમને નહીં.” ત્યારબાદ અમે નિશ્ચય કરીને યથોચિત રીતે વર્તીશું.

Verse 113

एवमुक्ता गणेशेन प्रजापतिपुरःसराः

ગણોના અધિપતિ ગણેશએ એમ કહ્યે પછી પ્રજાપતિ (દક્ષ) આદિએ ઉત્તર આપ્યો.

Verse 114

देवा ऊचुः । प्रमाणं नो विजानीथ भागं मंत्रा इति धुवम्

દેવોએ કહ્યું—યજ્ઞના ભાગ-વિધાનનું પ્રમાણ મંત્રો જ જાણે છે; આ નિશ્ચિત છે.

Verse 115

मंत्रा ऊचुः । सुरा यूयं तमोभूतास्तमोपहतचेतसः । ये नाध्वरस्य राजानं पूजयेयुर्महेश्वरम्

મંત્રોએ કહ્યું—હે દેવો, તમે અંધકારરૂપ બની ગયા છો; મોહથી તમારું ચિત્ત આઘાત પામ્યું છે, કારણ કે તમે અધ્વરના રાજા મહેશ્વરની પૂજા કરતા નથી.

Verse 116

ईश्वरः सर्वभूतानां सर्वदेवतनुर्हरः । गण उवाच । पूज्यते सर्वयज्ञेषु कथं दक्षो न पूजयेत्

ઈશ્વર સર્વ ભૂતોના સ્વામી છે; હર જ સર્વ દેવતાઓનું સ્વરૂપ છે. ગણ બોલ્યો—તે સર્વ યજ્ઞોમાં પૂજાય છે; તો દક્ષ તેને કેમ ન પૂજે?

Verse 117

मंत्राः प्रमाणं न कृता युष्माभिर्बलगर्वितैः । यस्मादसह्यं तस्मान्नो नाशयाम्यद्य गर्वितम्

બળના ગર્વથી મત્ત થયેલા તમે પવિત્ર મંત્રોની પ્રામાણિકતા સ્વીકારી નથી. આ ઉદ્ધતતા અસહ્ય બની છે; તેથી આજે હું તમારો અહંકાર ચૂર કરી દઈશ.

Verse 118

इत्युक्त्वा यज्ञशालां तां देवोऽहन्गणपुंगवः । गणेश्वराश्च संक्रुद्धा यूपानुत्पाट्य चिक्षिपुः

આમ કહી દેવગણોના નાયકએ તે યજ્ઞશાળાને પ્રહાર કર્યો. ક્રોધિત ગણેશ્વરોએ યૂપોને ઉખેડી દૂર ફેંકી દીધા.

Verse 119

प्रस्तोतारं सहोतारमध्वर्युं च गणेश्वरः । गृहीत्वा भीषणाः सर्वे गंगास्रोतसि चिक्षिपुः

ગણેશ્વરોએ પ્રસ્તોતા, ઉદ્ગાતા અને અધ્વર્યুকে પકડી, ભયાનક રૂપ ધારણ કરીને સૌને ગંગાના પ્રવાહમાં ફેંકી દીધા.

Verse 120

वीरभद्रोऽपि दीप्तात्मा वज्रयुक्तं करं हरेः । व्यष्टंभयददीनात्मा तथान्येषां दिवौकसाम्

વીરભદ્ર પણ દીપ્તાત્મા અને અડગ હતો; તેણે વજ્રસમાન શક્તિ ધરાવતો હરિનો હાથ અટકાવ્યો, તેમજ અન્ય દેવલોકવાસીઓના હાથ પણ રોકી દીધા.

Verse 121

भगनेत्रे तथोत्पाट्य कराग्रेणैव लीलया । निहत्य मुष्टिना दंडैः सप्ताश्वं च न्यपातयत्

તેણે આંગળીઓના અગ્રભાગથી જાણે લીલામાત્રે ભગના નેત્રો ઉપાડી લીધા; પછી મુઠ્ઠીથી દંડને પાડી દીધો અને સપ્તાશ્વને પણ ધરાશાયી કર્યો।

Verse 122

तथा चंद्रमसं देवं पादांगुष्ठेन लीलया । धर्षयामास वलवान्स्मयमानो गणेश्वरः

એ જ રીતે સ્મિત કરતા બલવાન ગણેશ્વરે પગના અંગૂઠાથી જાણે લીલામાં ચંદ્રદેવને અપમાનિત કરી વશમાં કર્યા।

Verse 123

वह्नेर्हस्तद्वयं छित्त्वा जिह्वामुत्पाट्य लीलया । जघान मूर्ध्नि पादेन मुनीनपि मुनीश्वरान्

તેણે અગ્નિદેવના બંને હાથ કાપી નાખ્યા અને જીભ પણ જાણે લીલામાં ઉપાડી લીધી; પછી પગથી મસ્તક પર પ્રહાર કરી મુનિઓને—મુનીશ્વરોને પણ—આઘાત કર્યો।

Verse 124

तथा विष्णुं सगरुडं समायातं महाबलः । विव्याध निशितैर्बाणैः स्तंभयित्वा सुदर्शनम्

એ જ રીતે ગરુડસહિત આવેલા વિષ્ણુને તે મહાબળીએ પહેલા સુદર્શનચક્રની ગતિ અટકાવી, તીક્ષ્ણ બાણોથી ભેદી નાખ્યા।

Verse 125

ततः सहस्रशो भद्रः ससर्ज गरुडान्बहून् । वैनतेयादभ्यधिकान्गरुडं ते प्रदुद्रुवुः

પછી ભદ્રએ હજારો ગરુડો સર્જ્યા—ઘણા તો વૈનતેય કરતાં પણ વધુ બળવાન; અને તે ગરુડો ગરુડ પર જ ધસી આવ્યા।

Verse 126

तान्दृष्ट्वा गरुडो धीमान्पलायनपरोऽभवत् । तत्स्थितो माधवो वेगाद्यथा गौः सिंहपीडिता

તેમને જોઈ ધીમાન ગરુડ પલાયન કરવા તત્પર થયો; અને ત્યાં ઊભેલા માધવ અચાનક વેગથી કંપી ઊઠ્યા—જેમ સિંહથી પીડિત ગાય।

Verse 127

अंतर्हिते वैनतेये विष्णौ च पद्मसंभवः । आगत्य वारयामास वीरभद्रं शिवप्रियम्

ગરુડારૂઢ વિષ્ણુ અંતર્હિત થતાં કમળજ બ્રહ્મા ત્યાં આવી શિવપ્રિય વીરભદ્રને અટકાવ્યા।

Verse 128

प्रसादयामास स तं गौरवात्परमेष्ठिनः । तेऽदृश्यं नैव जानंति रुद्रं तत्रागतं सुराः

પરમેષ્ઠી બ્રહ્માના ગૌરવથી તેણે તેને પ્રસન્ન કરવા પ્રયત્ન કર્યો; અને ત્યાં આવેલા દેવો અદૃશ્ય રૂપે આવેલા રુદ્રને જરા પણ ઓળખી ન શક્યા।

Verse 129

स देवो विष्णुना ज्ञातो ब्रह्मणा च दधीचिना । तुष्टाव भगवान्ब्रह्मा दक्षो विष्णुदिवौकसः

તે દેવને વિષ્ણુ, બ્રહ્મા અને દધીચિએ ઓળખ્યો; ત્યારબાદ ભગવાન બ્રહ્મા, દક્ષ અને વિષ્ણુભક્ત દિવૌકસોએ તેની સ્તુતિ કરી।

Verse 130

विशेषात्पार्वतीं देवीमीश्वरार्द्धशरीरिणीम् । स्तोत्रैर्नानाविधैर्दक्षः प्रणम्य च कृताञ्जलिः

વિશેષ કરીને દક્ષે કૃતાઞ્જલિ થઈ પ્રણામ કરીને, ઈશ્વરની અર્ધશરીરિણી દેવી પાર્વતીની નાનાવિધ સ્તોત્રોથી સ્તુતિ કરી।

Verse 131

ततो भगवती प्राह प्रहसंती महेश्वरम् । त्वमेव जगतः स्रष्टा संहर्ता चैव रक्षकः

ત્યારે ભગવતી દેવી હસતાં હસતાં મહેશ્વરને બોલી— “તમે જ જગતના સ્રષ્ટા, સંહર્તા અને રક્ષક છો.”

Verse 132

अनुग्राह्यो भगवता दक्षश्चापि दिवौ कसः । ततः प्रहस्य भगवान्कर्पद्दी नीललोहितः । उवाच प्रणतान्देवान्दक्षं प्राचेतसं हरः

દક્ષ તથા સર્વ દેવતાઓ ભગવાનની કૃપા માટે યોગ્ય હતા. ત્યારે નীলલોહિત ભગવાન હર હસતાં હસતાં, નમસ્કાર કરેલા દેવો અને પ્રાચેતસપુત્ર દક્ષને કહ્યું.

Verse 133

गच्छध्वं देवताः सर्वाः प्रसन्नो भवतामहम् । संपूज्यः सर्वयज्ञेषु प्रथमं देवकर्मणि

“હે સર્વ દેવતાઓ, તમે જાઓ; હું તમારાથી પ્રસન્ન છું. દરેક યજ્ઞમાં દેવકર્મના આરંભે સૌપ્રથમ મારી જ પૂજા થવી જોઈએ.”

Verse 134

त्वं चापि शृणु मे दक्ष वचनं सर्वरक्षणम् । त्यक्त्वा लोकेषणामेनां मद्भक्तो भव यत्नतः

“અને તું પણ, દક્ષ, સર્વ રીતે રક્ષણ આપતું મારું વચન સાંભળ: આ લોકપ્રતિષ્ઠાની લાલસા ત્યજીને પ્રયત્નપૂર્વક મારો ભક્ત બન.”

Verse 135

भविष्यसि गणेशानः कल्पांतेऽनुग्रहान्मम । तावत्तिष्ठ ममादेशात्स्वाधिकारेषु निर्वृतः । इत्युक्त्वाऽदर्शनं प्राप्तो दक्षस्यामिततेजसः

“મારા અનुग્રહથી કલ્પાંતમાં તું ગણેશાન બનશે. ત્યાં સુધી મારી આજ્ઞાથી પોતાના અધિકારોમાં સંતોષથી રહેજે.” એમ કહી અમિતતેજસ્વી પ્રભુ દક્ષની નજરથી અદૃશ્ય થઈ ગયા.

Verse 136

दधीचिना शिवो दृष्टो विज्ञप्तः शापमोचने । कथं शापं मया दत्तं तरिष्यंति तवाज्ञया

દધીચિએ શિવને દર્શન કરીને શાપમોચન માટે વિનંતી કરી—“મારા આપેલા શાપને તેઓ તમારી આજ્ઞાથી કેવી રીતે પાર કરશે?”

Verse 137

शिव उवाच । भविष्यंति त्रयी बाह्याः संप्राप्ते तु कलौ युगे । पठिष्यंति च ये वेदास्ते विप्राः स्वर्गगामिनः

શિવે કહ્યું—કલિયુગ આવે ત્યારે વેદત્રયીથી બહાર રહેનારા લોકો ઊભા થશે; પરંતુ જે બ્રાહ્મણો વેદોનું પાઠ-જપ કરે છે, તેઓ સ્વર્ગગામી થશે.

Verse 138

आगमा विष्णुरचिताः पठ्यन्ते ये द्विजातिभिः । तेपि स्वर्गं प्रयास्यंति मत्प्रसादान्न संशयः

વિષ્ણુ રચિત આગમો જે દ્વિજાતિઓ વાંચે છે, તેઓ પણ મારા પ્રસાદથી સ્વર્ગને પામશે—એમાં શંકા નથી.

Verse 139

कलिकालप्रभावेन येषां पाठो न विद्यते । गृहस्थधर्माचरणं कर्तव्यं मम पूजनम्

કલિકાળના પ્રભાવથી જેમને શાસ્ત્રપાઠ નથી થઈ શકતો, તેમણે ગૃહસ્થધર્મનું આચરણ કરવું અને મારું પૂજન પણ કરવું.

Verse 140

अवश्यं च मया कार्यं तेषां पापविमोचनम् । भिक्षां भ्रमामि मध्याह्ने अतीते भस्मगुंठितः

તેમના પાપવિમોચનને હું અવશ્ય કરું છું. મધ્યાહ્ન વીત્યા પછી હું ભસ્મથી આવૃત થઈ ભિક્ષા માટે ભ્રમણ કરું છું.

Verse 141

जटाजूटधरः शांतो भिक्षापात्रकरो द्विजः । यो ददाति च मे भिक्षां स्वर्गं याति स मानवः

જટાજૂટ ધારણ કરનાર, શાંત સ્વભાવનો દ્વિજ, ભિક્ષાપાત્ર હાથમાં લઈને—જે મારા આ રૂપને ભિક્ષા આપે છે, તે મનુષ્ય સ્વર્ગે જાય છે.

Verse 142

उपानहौ वा च्छत्रं वा कौपीनं वा कमंडलुम् । यो ददाति तपस्विभ्यो नरो मुक्तः स पातकैः । दधीचेः स वरान्दत्त्वा वभाषे सह विष्णुना

પાદુકા હોય કે છત્ર, કૌપીન હોય કે કમંડળુ—જે તપસ્વીઓને આ દાન કરે છે, તે મનુષ્ય પાપોથી મુક્ત થાય છે. દધીચિને વરદાન આપી, તે વિષ્ણુ સાથે એમ બોલ્યો.

Verse 143

रुद्र उवाच । यस्ते मित्रं स मे मित्रं यस्ते रिपुः स मे रिपुः । यस्त्वां पूजयते विष्णो स मां पूजयते ध्रुवम्

રુદ્ર બોલ્યા—જે તારો મિત્ર, તે મારો મિત્ર; જે તારો શત્રુ, તે મારો શત્રુ. હે વિષ્ણુ, જે તારી પૂજા કરે છે, તે નિશ્ચયે મારી પણ પૂજા કરે છે.

Verse 144

यः स्तौति त्वां स मां स्तौति प्रियो यस्ते स मे प्रियः । अहं यत्र च तत्र त्वं नास्ति भेदः परस्परम्

જે તારી સ્તુતિ કરે છે, તે મારી પણ સ્તુતિ કરે છે; જે તને પ્રિય છે, તે મને પણ પ્રિય છે. જ્યાં હું છું ત્યાં તું છે—અમારા વચ્ચે પરસ્પર કોઈ ભેદ નથી.

Verse 145

कृष्ण उवाच । एवमेतत्परं देव वक्तव्यं यत्तथैव तत् । अर्द्धनारीनरवपुर्यदा दृष्टो मया पुरा

કૃષ્ણ બોલ્યા—હે પરમ દેવ, આ ખરેખર એમ જ છે; તમે જે કહ્યું છે તે યથાતથ્ય સ્વીકાર્ય છે. પૂર્વે, જ્યારે મેં તે અર્ધનારી-અર્ધનર દેહરૂપ દર્શન કર્યું હતું…

Verse 146

नेयं नारी मया दृष्टा दृष्टं रूपं किलात्मनः । शंखचक्रगदाहस्तं वनमालाविभूषितम्

મેં જે જોયું તે કોઈ નારી નહોતી; ખરેખર મેં મારું જ સ્વરૂપ જોયું—હાથમાં શંખ, ચક્ર અને ગદા ધારણ કરેલું, વનમાળાથી વિભૂષિત।

Verse 147

श्रीवत्सांकं पीतवस्त्रं कौस्तुभेन विराजि तम् । द्वितीयार्द्धं मया दृष्टं शूलहस्तं त्रिलोचनम्

મેં એક અર્ધભાગને શ્રીવત્સચિહ્નિત, પીતવસ્ત્રધારી અને કૌસ્તુભમણિથી તેજસ્વી જોયો; અને બીજા અર્ધભાગને ત્રિનેત્ર, હાથમાં શૂલ ધારણ કરેલો જોયો।

Verse 148

चंद्रावयवसंयुक्तं जटाजूटकपालिनम् । एकीभावं प्रपन्नोहं यथा पूर्वं तथाऽधुना । न मां गौरी प्रपश्येत प्रपश्यामि तथैव च

મેં તે સ્વરૂપને ચંદ્રકલાથી યુક્ત, જટાજૂટધારી અને કપાલપાત્રધારી જોયું. હું આ એકત્વમાં શરણ ગયો છું—જેમ પહેલાં, તેમ હવે પણ. ગૌરી મને ન જુએ; અને હું પણ તેને તેમ જ જોઈશ।

Verse 149

ईश्वर उवाच । आवयोरंतरं नास्ति चैकरूपावुभावपि । यो जानाति स जानाति सत्यलोकं स गच्छति

ઈશ્વરે કહ્યું—અમારા બંનેમાં કોઈ અંતર નથી; અમે બંને એક જ સ્વરૂપ છીએ. જે આ જાણે છે તે જ સાચું જાણે છે; તે સત્યલોકને પામે છે।

Verse 150

इत्युक्त्वा स ययौ तत्र कैलासं पर्वतोत्तमम् । कृष्णोपि मंदरं प्राप्तो देवकार्येण केनचित्

આવું કહીને તે ત્યાંથી પર્વતશ્રેષ્ઠ કૈલાસ તરફ ગયો. અને કૃષ્ણ પણ કોઈ દેવકાર્યના નિમિત્તે મંદર પર્વત પર પહોંચ્યો।

Verse 151

अत्रांतरे दैत्यराजो महादेवप्रसादतः । हिरण्यनेत्रतनयो बाधतेसौ जगत्त्रयम्

આ દરમિયાન મહાદેવના વરપ્રસાદથી દાનવોનો રાજા—હિરણ્યનેત્રનો પુત્ર—ત્રિલોકને પીડાવા લાગ્યો।

Verse 152

अमरत्वं हराल्लब्ध्वा कामांधो नैव पश्यति । हरांगधारिणीं देवीं दिव्यरूपां सुलोचनाम्

હર પાસેથી અમરત્વ મેળવી, કામાંધ બનેલો તે તે દેવીઓને ઓળખી શકતો નથી—જે હરાને અલંકારરૂપે ધારણ કરે છે, દિવ્યરૂપા અને સુલોચના છે।

Verse 153

ममेति स च जानाति याचते च हरं प्रति । हरोऽपि कार्यव्यसनस्त्यक्त्वा कैलासपर्वतम्

“એ મારી છે” એમ માની તે હર સમક્ષ માંગણી કરે છે; અને હર પણ કાર્યની તાત્કાલિકતાથી કૈલાસ પર્વત ત્યજી પ્રસ્થાન કરે છે।

Verse 154

मंदरं समनुप्राप्तो देवं द्रष्टुं जनार्द्दनम् । परस्परं समालोच्यामुंचद्देवीं स मंदरे

જનાર્દન દેવના દર્શન માટે તે મંદર પર્વતે પહોંચ્યો; પરસ્પર વિચારણા કરીને તેણે દેવીને ત્યાં જ મંદર પર રાખી દીધી।

Verse 155

नारायणगृहे देवी स्थिता देवीगणैर्वृता । अत्रांतरे गौतमस्तु गोवधान्मलिनीकृतः

દેવી નારાયણના ગૃહમાં દેવীগણોથી ઘેરાઈને સ્થિત રહી; આ દરમિયાન ગૌતમ ગોવધના કારણે કલુષિત થયો।

Verse 156

पवित्रीकरणायास्य भिक्षुरूपधरो हरः । गौतमस्य गृहं प्राप्तो मंदरं चांधको गतः

પાવન માટે હર ભિક્ષુરૂપ ધારણ કરીને ગૌતમના ગૃહે આવ્યા; અને અંધક પણ મંદર પર્વત તરફ ગયો.

Verse 157

ययाचे पार्वतीं दुष्टो युद्धं चक्रे स विष्णुना । हारितं तु गणैः सर्वैर्देवीं दैत्यो न पश्यति

એ દુષ્ટ અંધકે પાર્વતીને માગી અને પછી વિષ್ಣુ સાથે યુદ્ધ કર્યું; પરંતુ સર્વ ગણોએ દેવીને ત્વરિત લઈ ગયા, તેથી દૈત્ય તેને જોઈ શક્યો નહિ.

Verse 158

स्त्रीरूपधारी कृष्णोऽसौ गौरीं रक्षति मंदिरे । गौरीणां तु शतं चक्रे हरिस्तत्र स मायया

સ્ત્રીરૂપ ધારણ કરનાર તે કૃષ્ણ મંદિરમાં ગૌરીનું રક્ષણ કરતો હતો; ત્યાં હરિએ પોતાની માયાથી ગૌરીનાં સો રૂપો રચ્યાં.

Verse 159

विष्णोर्देहसमुद्भूता दिव्यरूपा वरस्त्रियः । अन्धको नैव जानाति कैषा गौरी नु पार्वती

વિષ્ણુના દેહમાંથી દિવ્યરૂપવાળી ઉત્તમ સ્ત્રીઓ પ્રગટ થઈ; અંધકને જરા પણ ખબર ન પડી કે કોણ ગૌરી અને કોણ પાર્વતી।

Verse 160

विलंबस्तत्र सञ्जातो मोहितो विष्णुमायया । तावच्छिवः समायातः कृत्वा गौतमपावनम्

ત્યાં વિષ್ಣુની માયાથી મોહિત થતાં તેને વિલંબ થયો; એટલામાં ગૌતમને પાવન કરીને શિવ ત્યાં આવી પહોંચ્યા.

Verse 161

भिक्षामात्रेण चान्नेन गौतमो निर्मलीकृतः । सोंधकेन तदा युद्धं चक्रे रुद्रोऽपि कोपितः

માત્ર ભિક્ષારૂપ અન્નથી ગૌતમ શુદ્ધ થયો. ત્યાર પછી ક્રોધિત રુદ્રે પણ અંધક સાથે યુદ્ધ કર્યું.

Verse 162

अमरोऽसौ हराज्जातः शूले प्रोतः सुदारुणे । शूलस्थस्तु स्तुतिं चक्रे तस्य तुष्टो महेश्वरः

તે હરથી જન્મીને ‘અમર’ થયો અને અતિ ભયંકર શૂળ પર ભેદાયો. શૂળસ્થ હોવા છતાં તેણે સ્તુતિ કરી; તેથી મહેશ્વર પ્રસન્ન થયા.

Verse 163

गणेशत्वं ददौ तस्मै यावदाभूतसंप्लवम् । स्वसरूपामुमादेवीं कृष्णस्तस्मै ददौ स्वयम्

પ્રલય સુધી તેને ગણેશત્વ આપ્યું. અને સ્વયં શ્રીકૃષ્ણે ઉમાદેવીને તેના સ્વરૂપમાં જ તેને અર્પણ કરી.

Verse 164

गौरीरूपाः स्त्रियश्चान्या धरित्र्यां तास्तु प्रेषिताः । कृत्वा नामानि सर्वासां लोके पूज्या भविष्यथ

ગૌરીરૂપ ધારણ કરનાર અન્ય સ્ત્રીઓને ત્યારે ધરતી પર મોકલવામાં આવી. તમારાં સર્વનાં નામ નક્કી કરીને, તમે લોકમાં પૂજ્ય બનશો.

Verse 165

एता ये पूजयिष्यंति पूजयिष्यन्ति ते शिवाम् । शिवां ये पूजयिष्यंति तेऽर्चयन्ते हरं हरिम्

જે આ રૂપોની પૂજા કરશે, તે શિવાની જ પૂજા કરશે. અને જે શિવાની પૂજા કરે છે, તે ખરેખર હર અને હરિ—બન્નેનું અર્ચન કરે છે.

Verse 167

ब्रह्मेशनारायणपुण्यचेतसां शृण्वन्ति चित्रं चरितं महात्मनाम् । मुच्यंति पापैः कलिकालसंभवैर्यास्यंति नाकं गणवृन्दवंदिताः

બ્રહ્મા, ઈશ અને નારાયણ પ્રત્યે ભક્તિથી પવિત્ર ચિત્ત ધરાવનાર જે મહાત્માઓનું આ અદ્ભુત ચરિત્ર સાંભળે છે, તે કલિયુગજન્ય પાપોથી મુક્ત થાય છે અને ગણવૃંદોથી વંદિત થઈ સ્વર્ગે જાય છે।

Verse 168

एवं काले वर्त्तमाने हरः कैलासपर्वते । रक्षोदानवदैत्यैस्तु गृह्यतेऽसौ वरान्बहून्

આ રીતે સમય આગળ વધતો રહ્યો ત્યારે હર (શિવ) કૈલાસ પર્વતે સ્થિત રહ્યા. ત્યાં રાક્ષસ, દાનવ અને દૈત્યોએ તેમની પાસે આવીને તેમની પાસેથી અનેક વરદાન પ્રાપ્ત કર્યા।

Verse 169

ब्रह्मदत्तवरो रौद्रस्तारकाख्यो महासुरः । तेन सर्वं जगद्व्याप्तं तस्य नष्टा सुरा रणे

બ્રહ્માએ આપેલા વરથી યુક્ત ‘તારક’ નામનો ઉગ્ર મહાસુર હતો. તેણે સમગ્ર જગતને વ્યાપી લીધું અને યુદ્ધમાં દેવતાઓ તેની સામે પરાજિત થયા।

Verse 170

महादेवसुतेनाजौ हंतव्योऽसौ ससर्ज तम् । कार्तिकेयमुमापुत्रं रुद्रवीर्यसमुद्भवम्

‘તે યુદ્ધમાં મહાદેવના પુત્ર દ્વારા જ સંહાર પામે’—એવો નિશ્ચય થયો. તેથી રુદ્રના તેજમાંથી ઉત્પન્ન, ઉમાપુત્ર કાર્તિકેય પ્રગટ થયા।

Verse 171

देवैरिन्द्रादिभिः सर्वैः सेनाध्यक्ष्येभिषेचितः । तेनापि दैवयोगेन तारकाख्यो निपातितः

ઇન્દ્ર વગેરે સર્વ દેવોએ તેમને સેનાધ્યક્ષ તરીકે અભિષેક કર્યો. અને તેમના દ્વારા જ—દૈવી યોગથી—તારક નામનો અસુર પતિત થયો।

Verse 172

कैलासशिखरासीनो देवदेवो जगद्गुरुः । उमया सह संतुष्टो नन्दिभद्रादिभिर्वृतः

કૈલાસશિખરે આસનસ્થ દેવદેવ, જગદ્ગુરુ, ઉમા સાથે સંતોષ પામેલા હતા અને નંદી, ભદ્ર આદિથી પરિવૃત હતા.

Verse 173

स्कन्देन गजवक्त्रेण धनाध्यक्षेण संयुतः । अथ हासपरं देवं शनैः प्रोवाच तं शिवा

તેઓ સ્કંદ, ગજવક્ત્ર ગણેશ અને ધનાધ્યક્ષ કુબેર સાથે સંયુક્ત હતા. પછી દેવને હાસ્યપરાયણ જોઈ શિવા (ઉમા) ધીમેથી તેમને બોલી.

Verse 174

केन देव प्रकारेण तोषं यास्यसि शंकर । मर्त्यानां केन दानेन तपसा नियमेन वा

હે દેવ, હે શંકર! તમે કયા પ્રકારે પ્રસન્ન થાઓ છો? મર્ત્યોના કયા દાનથી—કયા તપથી અથવા કયા નિયમપાલનથી—તમે તૃપ્ત થાઓ છો?

Verse 175

केन वा कर्मणा देव केन मन्त्रेण वा पुनः । स्नानेन केन देवेश केन धूपेन तुष्यसि

અથવા હે દેવ! કયા કર્મથી અને ફરી કયા મંત્રથી? હે દેવેશ! કયા સ્નાનથી અને કયા ધૂપથી તમે પ્રસન્ન થાઓ છો?

Verse 176

पुष्पेण केन मे नाथ केन पत्रेण शंकर । कया संतुष्यसे स्तुत्या साहसेन च केन वै

મારા નાથ, હે શંકર! કયા પુષ્પથી, કયા પત્રથી? કઈ સ્તુતિથી તમે સંતોષ પામો છો, અને ખરેખર કયા સાહસથી?

Verse 177

नैवेद्येन च केन त्वं केन होमेन तुष्यसि । केन कष्टेन वा देव केनार्घेण मम प्रभो

હે પ્રભુ! કયા નૈવેદ્યથી તમે પ્રસન્ન થાઓ છો અને કયા હોમથી તૃપ્ત થાઓ છો? હે દેવ! કયા કષ્ટથી અને કયા અર્ઘ્ય-અર્પણથી, મારા સ્વામી?

Verse 178

षोडशैते मया प्रश्नाः पृष्टा मे निर्णयं वद

આ સોળ પ્રશ્નો મેં પૂછ્યા છે; તેમના વિષે નિશ્ચિત નિર્ણય મને કહો.

Verse 179

शंकर उवाच । साधु पृष्टं त्वया देवि कथयिष्ये मम प्रियम् । शिवपूजाप्रकारोऽयं क्रियते वचसा गुरोः

શંકર બોલ્યા—હે દેવી! તું સારું પૂછ્યું છે; જે મને પ્રિય છે તે હું કહું છું. શિવપૂજાની આ રીત ગુરુવચન અનુસાર કરાય છે.

Verse 180

अभयं सर्वजंतूनां दानं देवि मम प्रियम् । सत्यं तपः समाख्यातं परदारविवर्जनम्

હે દેવી! સર્વ પ્રાણીઓને અભય આપવું—આ દાન મને પ્રિય છે. સત્યને તપ કહેવાયું છે, અને પરસ્ત્રી-વર્જન જ સંયમ છે.

Verse 181

प्रियो मे नियमो देवि कर्म तल्लोकरञ्जनम् । मयों नमः शिवायेति मन्त्रोऽयमुररीकृतः

હે દેવી! નિયમ-અનુશાસન મને પ્રિય છે, અને લોકને આનંદ આપતું કર્મ પણ. ‘નમો નમઃ શિવાય’—આ મંત્રને મેં પ્રમાણરૂપે સ્વીકાર્યો છે.

Verse 182

सर्वपापविनिर्मुक्तो मम देवि स वल्लभः । पापत्यागो भवेत्स्नानं धूपो मे गौग्गुलः प्रियः

હે દેવી! જે સર્વ પાપોથી મુક્ત છે તે મને વલ્લભ છે. પાપત્યાગ જ સાચું સ્નાન છે; અને ગુગ્ગુલુનો ધૂપ મને પ્રિય છે.

Verse 183

धत्तूरकस्य पुष्पं मे बिल्वपत्रं मम प्रियम् । स्तुतिः शिवशिवायेति साहसं रणकर्मणि

ધત્તૂરનું પુષ્પ અને બિલ્વપત્ર મને પ્રિય છે. ‘શિવ, શિવ’ એવી સ્તુતિ તથા રણકર્મમાં સાહસ પણ મને ગમે છે.

Verse 184

न बिभेति नरो यस्तु तस्याग्रे संभवाम्यहम् । हंतकारो गवां यस्तु नैवेद्यं मम वल्लभम्

જે પુરુષ ભય પામતો નથી, તેના સમક્ષ હું પ્રગટ થાઉં છું. પરંતુ જે ગોહંતક છે, તેનું નૈવેદ્ય મને પ્રિય નથી.

Verse 185

पूर्णाहुत्या परा प्रीतिर्जायते मम सुन्दरि । शुश्रूषा वल्लभं कष्टं यतीनां च तपस्विनाम्

હે સુન્દરી! પૂર્ણાહુતિથી મને પરમ પ્રીતિ થાય છે. યતિઓ અને તપસ્વીઓની શুশ્રૂષા તથા તેઓ સહન કરતું કષ્ટ મને પ્રિય છે.

Verse 186

सूर्योदये महादेवि मध्याह्नेऽस्तमने तथा । अर्घो यो दीयते सूर्ये वल्लभोऽसौ मम प्रिये

હે મહાદેવી! સૂર્યોદયે, મધ્યાહ્ને અને સૂર્યાસ્તે જે સૂર્યને અર્ઘ્ય અર્પે છે, તે મને પ્રિય છે, હે પ્રિયે.

Verse 187

किं दानैः किं तपोभिर्वा किं यज्ञैर्भाववर्जितैः । दया सत्यं घृणाऽस्तेयं दंभपैशुन्यवर्जितम् । भक्त्या यद्दीयते स्तोकं देवि तद्वल्लभं मम

ભાવવિહિન દાન, તપ અને યજ્ઞોનો શું લાભ? દયા, સત્ય, કરુણા, અસ્તેય તથા દંભ અને પૈશુન્યથી રહિતતા—હે દેવી, ભક્તિથી જે થોડું પણ અર્પણ થાય તે જ મને પ્રિય છે।

Verse 188

एवं यावत्कथयति प्रश्नान्सूक्ष्मान्यथोदितान् । तावद्ब्रह्मादिभिर्देवैर्विष्णुस्तत्र ययौ स्वयम्

તે પૂછાયેલા સૂક્ષ્મ પ્રશ્નોને જેમ કહેવામાં આવ્યા તેમ સમજાવી રહ્યો હતો, એટલામાં બ્રહ્મા આદિ દેવો સાથે સ્વયં વિષ્ણુ ત્યાં આવી પહોંચ્યા।

Verse 189

विष्णुरुवाच । नाहं पालयितुं शक्तस्त्वं ददासि वरान्बहून् । दैत्यानां दानवादीनां राक्षसानां महेश्वर

વિષ્ણુએ કહ્યું—હે મહેશ્વર, હું વ્યવસ્થા જાળવી શકતો નથી; કારણ કે તમે દૈત્ય, દાનવ અને રાક્ષસોને અનેક વરદાન આપો છો।

Verse 190

विकृतिं यांति पश्चात्ते कष्टं वध्या भवंति मे । पत्रेण पुष्पमात्रेण ओंकारेण शिवेन च । मुक्तिं याति नरो देव भवभक्तिं करोतु कः

પછી તેઓ વિકૃતિમાં પડે છે; મને તેમને દમન કરવું કઠિન બને છે અને તેઓ વધયોગ્ય થાય છે. પરંતુ હે દેવ, માત્ર એક પાનથી, એક પુષ્પથી, ‘ઓં’કારથી અને ‘શિવ’ નામથી પણ મનુષ્ય મુક્તિ પામે છે—તો પછી ભવભક્તિ (સંસારાસક્તિ) કોણ કરશે?

Verse 191

इन्द्रादयोऽपि ये देवा यज्ञैराप्याययंति ते । न यजंति द्विजा यज्ञान्भिक्षादानेन तुष्यसि

ઇન્દ્ર આદિ દેવો યજ્ઞોથી પોષાય છે; પરંતુ તમે દ્વિજોના યજ્ઞો ઇચ્છતા નથી—ભિક્ષાદાનથી તમે પ્રસન્ન થાઓ છો।

Verse 192

रुद्र उवाच । इन्द्रादिभिर्न मे कार्यं ब्रह्मा मे किं करिष्यति । येन केन प्रकारेण प्रजाः पाल्यास्त्वया ऽधुना

રુદ્ર બોલ્યા—ઇન્દ્રાદિ દેવોથી મને કોઈ કાર્ય નથી; બ્રહ્મા મારા માટે શું કરી શકે? જે રીતે બને તે રીતે હવે તું જ પ્રજાઓનું પાલન-રક્ષણ કર।

Verse 193

मदीया प्रकृतिस्त्वेषा तां कथं त्यक्तुमुत्सहे । त्वयाहं ब्रह्मणा देवैर्वरकर्मणि योजितः

આ મારી સ્વભાવસિદ્ધ પ્રકૃતિ છે; હું તેને કેવી રીતે ત્યજી શકું? તું, બ્રહ્મા અને દેવોએ મને વરદાન આપવાના કાર્યમાં નિયુક્ત કર્યો છે।

Verse 194

इदानीमेव किं नष्टं मुक्त्वा देवीं तवाग्रतः । भूत्वा मूर्तिं परित्यज्य एकाकी विचराम्यहम्

હમણાં જ તારી સામે દેવીને છોડું તો શું નુકસાન? એક મૂર્તિ ધારણ કરીને પછી તે મૂર્તિ ત્યજી હું એકલો વિહરિશ।

Verse 195

इत्युक्त्वा स शिवो देवस्तत्रैवांतरधीयत । गते तस्मिञ्छिवे तत्र संक्षोभः सुमहानभूत्

એવું કહી દેવ શિવ ત્યાં જ અંતર્ધાન થયા. શિવ ગયા પછી ત્યાં અત્યંત મોટો ક્ષોભ ઊભો થયો।

Verse 196

उमा प्रोवाच चेन्द्रादीन्ब्रह्मविष्णुगणांस्तथा । इदानीं किं मया कार्यं भवद्भिः शिववर्जितैः

ઉમાએ ઇન્દ્રાદિ તથા બ્રહ્મા-વિષ્ણુના ગણોને કહ્યું—હવે શિવ વિના રહેલા તમારાથી મને શું કામ?

Verse 197

अत्रान्तरे च ये चान्ये देवास्तत्र समागताः । ऋषयश्चैव सिद्धाश्च तथा नारदपर्वतौ

એ જ સમયે ત્યાં અન્ય દેવતાઓ પણ એકત્ર થયા; તેમજ ઋષિઓ અને સિદ્ધો, તથા નારદ અને પર્વત મુનિ પણ ઉપસ્થિત થયા।

Verse 198

गंगासरस्वतीनद्यो नागा यक्षाः समागताः । ब्रह्मादिभिः समालोच्य कथमेतद्भविष्यति

ગંગા અને સરસ્વતી નદીઓ, નાગો અને યક્ષો પણ ત્યાં સમવेत થયા. બ્રહ્મા આદિ દેવો સાથે વિચારવિમર્શ કરીને પૂછ્યું—“આ કેવી રીતે થશે, હવે શું બનશે?”

Verse 199

विष्णुरुवाच । सहैव गम्यतां तत्र यत्र देवो गतः शिवः । स्वल्पा यासेन ते यान्तु नराः स्वर्गं शिवाज्ञया

વિષ્ણુએ કહ્યું—“ચાલો, આપણે સૌ સાથે તે સ્થળે જઈએ જ્યાં દેવ શિવ ગયા છે. શિવની આજ્ઞાથી તે મનુષ્યો અલ્પ પરિશ્રમે સ્વર્ગને પ્રાપ્ત કરે.”

Verse 200

सत्यलोके नरा यान्तु देवा यान्तु धरातलम् । रक्षोदानवदैत्यानां वरान्यच्छतु शंकरः

“મનુષ્યો સત્યલોકમાં જાય, દેવો ધરાતલ પર આવે. અને રાક્ષસ, દાનવ તથા દૈત્યોને શંકર વરદાન આપે.”

Verse 201

तेषां बाधा मया कार्या यै च स्युर्धर्मलोपकाः । हृष्टे शिवे मया कार्या व्यवस्था स्वर्गगामिनाम्

“જે ધર્મનો લોપ કરનાર બનશે તેમને મને રોકવા પડશે. અને શિવ પ્રસન્ન થાય ત્યારે સ્વર્ગગામી જન માટે યોગ્ય વ્યવસ્થા મને સ્થાપવી પડશે.”

Verse 202

त्रयीधर्मं परित्यज्य येऽन्यं धर्ममुपासते । ते नरा नरकं यांतु यावदाभूतसंप्लवम्

જે ત્રિવેદધર્મ ત્યજી અન્ય (કુપથનો) ધર્મ ઉપાસે છે, તે નર સૃષ્ટિપ્રલય સુધી નરકને પામે.