Adhyaya 7
આ અધ્યાયમાં કર્મ-કારણભાવ, દેહપરિવર્તન અને તીર્થમહિમાનું સંવાદરૂપ વર્ણન છે. રાજા હરણમુખી દેખાતી એક સ્ત્રીને તેના ઉદ્ભવ વિશે પૂછે છે. તે ગંગાતટે તપસ્વી ઉદ્દાલકના પ્રસંગમાં થયેલી ગર્ભધારણની અદભુત ઘટના કહે છે—અકસ્માત થયેલા વીર્યબિંદુ અને હરણિ સાથેના સંબંધથી જ તેને હરણમુખી દેહ મળ્યો, છતાં તેની ઓળખ માનવી છે. પછી નૈતિક હિસાબ આવે છે—તે પોતાના અનેક જન્મોના પતિવ્રતધર્મ અને રાજાના પૂર્વકાળમાં ક્ષત્રિયધર્મથી થયેલી ચૂકને કારણે પાપસંચય અને પ્રાયશ્ચિત્તની વાત કરે છે. રણભૂમિમાં વીરમરણ, નિત્ય અન્નદાન/સેવા, તેમજ પ્રભાસના વસ્ત્રાપથ સહિત સ્વર્ણરેખા જેવા તીર્થોમાં દેહત્યાગને પુણ્યદાયક ગણાવવામાં આવે છે. અશરીરી વાણી રાજાના કર્મફળક્રમને દર્શાવે છે—પ્રથમ પાપફળનો અનુભવ, પછી સ્વર્ગપ્રાપ્તિ. ઉપાય પણ જણાવાય છે—વસ્ત્રાપથમાં સ્વર્ણરેખાના જળમાં શિર/પ્રતિમા વિસર્જન કરવાથી તેનું મુખ માનવી બને. દ્વારપાલ/દૂત મોકલી વનમાં તે શિર મળે છે અને તીર્થમાં વિધિપૂર્વક વિસર્જિત થાય છે; કન્યા એક માસ ચાન્દ્રાયણ વ્રત કરે છે અને અંતે દિવ્ય વર્ણન મુજબ સુંદર માનવી રૂપ પામે છે. અંતે ઈશ્વરવાણી ક્ષેત્રની સ્તુતિ કરે છે—આ પ્રદેશ અને વનોમાં શ્રેષ્ઠ, દેવ-અર્ધદેવોથી પરિપૂર્ણ, અને ભવ (શિવ) અહીં નિત્ય પ્રતિષ્ઠિત; સ્નાન, સંધ્યા, તર્પણ, શ્રાદ્ધ અને પુષ્પાર્ચનથી સંસારબંધન છૂટે અને સ્વર્ગગતિ મળે.
Shlokas
Verse 1
राजोवाच । कथं त्वं हरिणीरूपे जाता मानुषरूपिणी । केन संवर्धिता बाल्ये कथं ते रूपमीदृशम्
રાજાએ કહ્યું—તું હરિણીના રૂપમાં કેવી રીતે જન્મી, છતાં માનવરૂપિણી કેવી રીતે છે? બાળપણમાં તને કોણે ઉછેરી, અને તારો આ રૂપ કેવી રીતે બન્યો?
Verse 2
मृग्युवाच । शृणु देव प्रवक्ष्यामि यद्वृत्तं कन्यके वने । ऋषिरुद्दालकोनाम गंगाकूले महातपाः
મૃગી બોલી—હે રાજન, સાંભળો; કન્યકા વનમાં જે બન્યું તે હું કહું છું. ગંગાના કાંઠે ઉદ્દાલક નામના મહાતપસ્વી ઋષિ હતા.
Verse 3
प्रभाते मूत्रमुत्सृष्टुं गतो देव वनांतरे । मूत्रांते पतितो भूमौ वीर्यबिंदुर्द्विजन्मनः
પ્રભાતે, હે રાજન, તે વનમાં મૂત્રોત્સર્ગ કરવા ગયો. તે ક્રિયાના અંતે દ્વિજનું વીર્યબિંદુ ભૂમિ પર પડી ગયું.
Verse 4
यावत्स चलितो विप्रः शौचं कृत्वा प्रयत्नतः । तावन्मृगी समायाता दृष्ट्वा पुष्पवनांतरात्
જ્યારે તે વિપ્ર પ્રયત્નપૂર્વક શૌચ કરીને આગળ વધ્યો, ત્યારે પુષ્પવનની અંદરથી જોઈ એક હરિણી ત્યાં આવી પહોંચી.
Verse 5
चापल्याद्भक्षितं वीर्यं दृष्टं ब्रह्मर्षिणा स्वयम् । यस्मादश्नाति मे वीर्यं तस्माद्गर्भो भविष्यति
ચાપલ્યના વશથી તેણીએ વીર્ય ભક્ષણ કર્યું—આ વાત બ્રહ્મર્ષિએ સ્વયં જોઈ. ‘કારણ કે તેણીએ મારું વીર્ય ગ્રહણ કર્યું છે, તેથી ગર્ભ અવશ્ય થશે’ એમ તેમણે નિશ્ચય કર્યો.
Verse 6
ममरूपा तववक्त्रा नारी गर्भे भविष्यति । वर्द्धयिष्यति देव्यस्तां रसैर्दिव्यैः सुतां तव
મારા રૂપવાળી અને તારા મુખસમાન એક સ્ત્રી ગર્ભમાં સંભવશે. દેવી તારી તે પુત્રીને દિવ્ય રસોથી પોષી વધારશે.
Verse 7
केनापि दैवयोगेन ज्ञानं तस्या भविष्यति । एवमुद्दालकादेव संजाताहं मृगानना । प्रविश्याग्नौ मृता पूर्वं त्वया सार्द्धं नराधिप
કોઈ દૈવયોગથી તેમાં જ્ઞાન પ્રગટ થશે. આ રીતે હું માત્ર ઉદ્દાલકથી જ મૃગાનના રૂપે જન્મી. હે નરાધિપ, પૂર્વે હું તારી સાથે અગ્નિમાં પ્રવેશ કરીને મૃત્યુ પામી હતી.
Verse 8
तस्माज्जातं सतीत्वं मे सप्तजन्मनि वै प्रभो । यत्त्वया कुर्वता राज्यं पापं वै समुपार्जितम्
અતએવ, હે પ્રભુ, મારું સતીત્વ સાત જન્મોમાં પ્રગટ થયું છે—કારણ કે તું રાજ્ય ચલાવતાં ખરેખર પાપ સંચિત કર્યું હતું.
Verse 9
क्षत्त्रधर्मं परित्यज्य पलायनपरो मृतः । तदेनो हि मया दग्धं चिताग्नौ नृपसत्तम
ક્ષત્રધર્મ ત્યજીને તું પલાયનમાં તત્પર રહી મૃત્યુ પામ્યો. પરંતુ, હે નૃપસત્તમ, તે પાપ મેં ચિતાગ્નિમાં દગ્ધ કરી દીધું.
Verse 10
पतिं गृहीत्वा या नारी मृतमग्नौ विशेद्यदि । सा तारयति भर्तारमात्मानं च कुलद्वयम्
જે નારી મૃત પતિને પકડી અગ્નિમાં પ્રવેશે છે, તે પતિને, પોતાને અને બંને કુલોને તારવે છે।
Verse 11
गोग्रहे देशभंगे च संग्रामे सम्मुखे मृतः । स सूर्यमण्डलं भित्त्वा ब्रह्मलोके महीयते
ગોરક્ષા, દેશરક્ષા અથવા યુદ્ધમાં શત્રુ સામે મરનાર વીર સૂર્યમંડળ ભેદીને બ્રહ્મલોકમાં મહિમાવાન થાય છે।
Verse 12
अनाशकं यो विदधाति मर्त्त्यो दिनेदिने यज्ञसहस्रपुण्यम् । स याति यानेन गणान्वितेन विधूय पापानि सुरैः स पूज्यते
જે મર્ત્ય રોજ ઉપવાસ કરે છે, તેને સહસ્ર યજ્ઞ જેટલું પુણ્ય મળે છે. પાપો ઝાડી દેવગણસહિત દિવ્ય વિમાનમાં જાય છે અને દેવો દ્વારા પૂજાય છે।
Verse 13
गंगाजले प्रयागे वा केदारे पुष्करे च ये । वस्त्रापथे प्रभासे च मृतास्ते स्वर्गगामिनः
ગંગાજળમાં, પ્રયાગમાં, કેદારમાં, પુષ્કરમાં તથા પ્રભાસના વસ્ત્રાપથમાં જે મરે છે, તે સ્વર્ગગામી થાય છે।
Verse 14
द्वारावत्यां कुरुक्षेत्रे योगाभ्यासेन ये मृताः । हरिरित्यक्षरं मृत्यौ येषां ते स्वर्गगामिनः
દ્વારાવતી કે કુરુક્ષેત્રમાં યોગાભ્યાસથી જે મરે છે, અને જેમના હોઠે મૃત્યુ સમયે ‘હરિ’ અક્ષર હોય, તેઓ સ્વર્ગગામી થાય છે।
Verse 15
पूजयित्वा हरिं ये तु भूमौ दर्भतिलैः सह । तिलांश्च पञ्चलोहं च दत्त्वा ये तु पयस्विनीम्
જે ધરતી પર દર્ભ અને તિલ સાથે હરિની પૂજા કરે છે, તથા તિલ, પંચલોહ અને પયસ્વિની ગાયનું દાન આપે છે—તે શુભ ફળના ભાગી બને છે।
Verse 16
ये मृता राजशार्दूल ते नराः स्वर्ग गामिनः । उत्पाद्य पुत्रान्संस्थाप्य पितृपैतामहे पदे
હે રાજશાર્દૂલ! જે પુરુષો (આ પવિત્ર સંદર્ભમાં) મરે છે, તેઓ સ્વર્ગગામી થાય છે; પુત્રો ઉત્પન્ન કરીને તેમને પિતૃ-પૈતામહ પદમાં સ્થાપી વંશપરંપરા ચલાવે છે।
Verse 17
निर्मला निष्कलंका ये ते मृताः स्वर्गगामिनः । व्रतोपवासनिरताः सत्याचारपरायणाः । अहिंसानिरताः शांतास्ते नराः स्वर्गगामिनः
જે નિર્મળ અને નિષ્કલંક છે, તેઓ મરીને સ્વર્ગે જાય છે. વ્રત-ઉપવાસમાં રત, સત્યાચાર પર અડગ, અહિંસામાં નિષ્ઠાવાન અને શાંતિમાં સ્થિત—એવા નર સ્વર્ગગામી થાય છે।
Verse 18
सापवादो रणं त्यक्त्वा मृतो यस्मान्नराधिप । सप्तयोनिषु ते जन्म तस्माज्जातं मया सह
હે નરાધિપ! જે અપવાદ સહન કરીને રણ છોડીને મર્યો, તેને સાત યોનિઓમાં જન્મ લેવો પડ્યો; તેથી તે મારી સાથે જ (એ જ પુનર્જન્મક્રમમાં) જન્મ્યો।
Verse 19
त्वां विना मे पतिर्मा भून्मरणे याचितं मया । तदांतरिक्षे राजेन्द्र वागुवाचाशरीरिणी । आदौ पापफलं भुक्त्वा पश्चा त्स्वर्गं गमिष्यसि
મરણ સમયે મેં પ્રાર્થના કરી—‘તમારા વિના મારો પતિ ન રહે.’ ત્યારે, હે રાજેન્દ્ર, આકાશમાં અશરીરી વાણી બોલી—‘પ્રથમ પાપફળ ભોગવીશ, પછી સ્વર્ગે જઈશ.’
Verse 20
यदि वस्त्रापथे गत्वा शिरः कश्चिद्विमुंचति । स्वर्णरेखाजले राजन्मानुषं स्यान्मुखं मम
હે રાજન, જો કોઈ વસ્ત્રાપથમાં જઈ ત્યાં શિર અર્પણ કરે, તો સ્વર્ણરેખાના જળમાં મારું મુખ માનવમુખ બની જશે.
Verse 21
अहं मानुषवक्त्राऽस्मि पापच्छायाऽवृतं मुखम् । दृश्यते मृगवक्त्राभं तस्माच्छीघ्रं विमुंचय
હું માનવમુખવાળી છું, પરંતુ પાપછાયાએ મારું મુખ ઢાંક્યું છે; તે મૃગમુખ જેવું દેખાય છે, તેથી શીઘ્ર મુક્ત કરાવ।
Verse 22
इति श्रुत्वा वचो राजा सारस्वतमुदैक्षत । जनो विहस्य सानन्दं सर्वं सत्यं मृगीवचः
આ વચન સાંભળી રાજાએ સારસ્વત તરફ નજર કરી. લોકો આનંદથી હસી કહી ઉઠ્યા—મૃગીના સર્વ વચન સત્ય છે.
Verse 23
इत्युक्त्वाऽह द्विजेन्द्रः स एवं कुरु नृपोत्तम । एवं राज्ञा समादिष्टः प्रतीहारो ययौ वनम्
આમ કહી દ્વિજેશ્રેષ્ઠે કહ્યું—‘હે નૃપોત્તમ, એમ જ કર.’ રાજાની આજ્ઞાથી પ્રતિહાર વનમાં ગયો.
Verse 24
वस्त्रापथे महातीर्थे भवं द्रष्टुं त्वरान्वितः । त्वक्सारजालिर्महती स्वर्णरेखाजलोपरि
તે વસ્ત્રાપથના મહાતીર્થમાં ભવ (શિવ)ના દર્શન માટે ત્વરાથી ગયો; સ્વર્ણરેખાના જળ ઉપર છાલ-તંતુઓનું વિશાળ જાળ પથરાયેલું જોયું.
Verse 25
वर्त्तते तच्छिरो यत्र वंशप्रोतं महावने । सारस्वतस्य शिष्येण कुशलेन निवेदितम्
મહાવનમાં વાંસના દંડમાં ગાંઠેલું તે શિર જ્યાં હતું, તે સારસ્વતના શિષ્ય કુશલે નિવેદન કર્યું।
Verse 26
तीर्थं वस्त्रापथं गत्वा भवस्याग्रे महानदी । जाले तत्र शिरो दृष्टं तच्च तोये विमोचितम्
વસ્ત્રાપથ નામના તીર્થમાં જઈ, ભવ (શિવ)ના સમક્ષ વહેતી મહાનદીમાં તેણે જાળમાં ફસાયેલું શિર જોયું અને તેને જળમાં મુક્ત કર્યું।
Verse 27
स्नात्वा संपूज्य तीर्थेशं प्रतीहारः समभ्यगात् । शिष्येण सहितो वेगाद्रथेनादित्यवर्चसा
સ્નાન કરીને અને તીર્થેશ્વરનું વિધિપૂર્વક પૂજન કરીને, પ્રતીહાર શિષ્યসহ ઝડપથી સૂર્યપ્રભા સમ તેજસ્વી રથમાં આવી પહોંચ્યો।
Verse 28
यदागतः प्रतीहारस्तदा सारस्वतेन सा । वृता चान्द्रायणेनैव मासमेकं निरन्तरम्
જ્યારે પ્રતીહાર આવ્યો, ત્યારે તે સ્ત્રી સારસ્વત નિયમનું પાલન કરતી હતી અને ચાન્દ્રાયણ વ્રત પણ એક માસ સતત આચરતી હતી।
Verse 29
संपूर्णे तु व्रते तस्या दिव्यं वक्त्रं सुलोचनम् । सुशोभनं दीर्घकेशं दीर्घकर्णं शुभद्विजम्
તેનું વ્રત પૂર્ણ થતાં જ તેનું મુખ દિવ્ય અને મનોહર બન્યું, નેત્રો સુંદર થયા; તે દીર્ઘકેશી, દીર્ઘકર્ણી અને શુભ, ઉત્તમ દંતવાળી બની।
Verse 30
कम्बुग्रीवं पद्मगंधं सर्वलक्षणसंयुतम् । व्रतांते मूर्च्छिता बाला गतज्ञाना वभूव सा
તેણીનું ગળું શંખ સમાન, સુગંધ કમળ સમાન, અને સર્વ શુભ લક્ષણોથી યુક્ત હતું; પરંતુ વ્રતના અંતે તે બાલા મૂર્છિત થઈ જ્ઞાનશૂન્ય બની ગઈ।
Verse 31
न देवी न च गंधर्वी नासुरी न च किंनरी । यादृशी सा तदा जाता तीर्थभावेन सुन्दरी
તે ન દેવી હતી, ન ગંધર્વી, ન આસુરી, ન કિન્નરી; તીર્થભાવના મહિમાથી તે ત્યારે અદ્વિતીય સુન્દરી બની ગઈ।
Verse 32
परिणीता तु सा तेन भोजराजेन सुन्दरी । मृगीमुखीति विख्याता देवी सा भुवनेश्वरी
તે સુન્દરીને ભોજરાજાએ પરણી; તે ‘મૃગીમુખી’ નામે વિખ્યાત થઈ. તે દેવી—સ્વયં ભુવનેશ્વરી હતી।
Verse 33
न जानाति पुनः किंचिद्यद्वृत्तं राजमन्दिरे । कृता सा पट्टमहिषी भोजराजेन धीमता
રાજમંદિરમાં શું બન્યું હતું તે તેને ફરી કશું જ ખબર રહી નહીં; ધીમાન ભોજરાજાએ તેને પટ્ટમહિષી બનાવી।
Verse 34
ईश्वर उवाच । देशानां प्रवरो देशो गिरीणां प्रवरो गिरिः । क्षेत्राणामुत्तमं क्षेत्रं वनानामुत्तमं वनम्
ઈશ્વરે કહ્યું—‘દેશોમાં આ શ્રેષ્ઠ દેશ છે, ગિરીઓમાં આ શ્રેષ્ઠ ગિરિ; ક્ષેત્રોમાં આ ઉત્તમ ક્ષેત્ર છે, વનોમાં આ ઉત્તમ વન.’
Verse 35
गंगा सरस्वती तापी स्वर्णरेखाजले स्थिता । ब्रह्मा विष्णुश्च सूर्यश्च सर्व इन्द्रादयः सुराः
સ્વર્ણરેખાના જળમાં ગંગા, સરસ્વતી અને તાપી સ્થિત છે. ત્યાં બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, સૂર્ય તથા ઇન્દ્રાદિ સર્વ દેવતાઓ પણ હાજર છે.
Verse 36
नागा यक्षाश्च गन्धर्वा अस्मिन्क्षेत्रे व्यवस्थिताः । ब्रह्मांडं निर्मितं येन त्रैलोक्यं सचराचरम्
આ ક્ષેત્રમાં નાગો, યક્ષો અને ગંધર્વો સ્થિરપણે વસે છે. અહીં તે પરમ સત્તા છે, જેના દ્વારા બ્રહ્માંડ અને ચરાચરસહિત ત્રિલોક રચાયું.
Verse 37
देवा ब्रह्मादयो जाताः स भवोऽत्र व्यवस्थितः । शिवो भवेति विख्यातः स्वयं देवस्त्रिलोचनः
બ્રહ્મા આદિ દેવો ઉત્પન્ન થયા; અને એ જ ભવ અહીં પ્રતિષ્ઠિત છે. તે સ્વયં ત્રિનેત્ર દેવ, ‘ભવ’ નામે વિખ્યાત શિવ છે.
Verse 38
वेवेति स्कन्दरचनाद्भवानी चात्र संस्थिता । अतो यन्नाधिकं प्रोक्तं तीर्थं देवि मया तव
સ્કંદના ‘વેવે’ ઉચ્ચારથી ભવાની પણ અહીં પ્રતિષ્ઠિત થઈ. તેથી, હે દેવી, મેં તને આ તીર્થનું વર્ણન કહ્યું; આથી વધુ કહેવાનું કશું નથી.
Verse 39
तस्मिञ्जले स्नानपरो नरो यदि संध्यां विधायानु करोति तर्पणम् । श्राद्धं पितॄणां च ददाति दक्षिणां भवोद्भवं पश्यति मुच्यते भवात्
જે મનુષ્ય તે જળમાં શ્રદ્ધાપૂર્વક સ્નાન કરે, સંધ્યા-વિધિ કરીને પછી તર્પણ કરે; પિતૃઓનું શ્રાદ્ધ કરીને યોગ્ય દક્ષિણા આપે—તે ભવોદ્ભવનું દર્શન કરીને સંસાર-ભવથી મુક્ત થાય છે.
Verse 40
अथ यदि भवपूजां दिव्यपुष्पैः करोति तदनु शिवशिवेति स्तोत्रपाठं च गीतम् । सुरवर गणवृन्दैः स्तूयमानो विमानैः सुरवरशिवरूपो मानवो याति नाकम्
જો કોઈ દિવ્ય પુષ્પોથી ભવ (શિવ)ની પૂજા કરે અને ત્યારબાદ ‘શિવ શિવ’ કહી સ્તોત્રપાઠ તથા ગાન કરે, તો તે મનુષ્ય શ્રેષ્ઠ દેવગણો દ્વારા સ્તુત થઈ દિવ્ય વિમાનોમાં આરુઢ, દેવોમાં શિવસમાન રૂપ પામી સ્વર્ગે જાય છે।