Adhyaya 6
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વર મંગલા પરથી પશ્ચિમ દિશામાં તીર્થયાત્રાનો ક્રમ જણાવે છે—સિદ્ધેશ્વરનું દર્શન સિદ્ધિપ્રદ, ચક્રતીર્થ ‘કરોડો તીર્થોના ફળ’ આપનારું, અને લોકેશ્વર સ્વયંભૂ લિંગરૂપે પ્રતિષ્ઠિત. ત્યારબાદ યાત્રા યક્ષવન સુધી જાય છે, જ્યાં યક્ષેશ્વરીને મનોઇચ્છા પૂર્ણ કરનારી વરદાયિની દેવી તરીકે વર્ણવવામાં આવે છે. પછી વસ્ત્રાપથ પર પાછા ફરી રૈવતક પર્વતનો વિસ્તાર આવે છે—મૃગીકુંડ વગેરે નામિત અનેક તીર્થો સહિત અસંખ્ય તીર્થસમૂહ અને અંબિકા, પ્રદ્યુમ્ન, સાંબ તથા અન્ય શૈવ સન્નિધિઓ ત્યાં હાજર હોવાનું કહેવામાં આવે છે. સંવાદમાં પાર્વતી અગાઉ સાંભળેલી પવિત્ર નદીઓ અને મોક્ષદાયી નગરોનું સ્મરણ કરીને પૂછે છે કે વસ્ત્રાપથ વિશેષ કેમ ગણાય છે અને ત્યાં શિવ સ્વયંભૂ રૂપે કેવી રીતે સ્થાપિત થયા. ઈશ્વર કારણકથા શરૂ કરે છે: કાન્યકુબ્જમાં રાજા ભોજ હરણોના ઝુંડમાં એક રહસ્યમય મૃગમુખી સ્ત્રીને પકડી લાવે છે; તે મૌન રહે છે. પુરોહિતો તેને તપસ્વી સારસ્વત પાસે લઈ જવા કહે છે; અભિષેક અને મંત્રવિધિથી તેની વાણી અને સ્મૃતિ પાછી આવે છે. ત્યારબાદ તે અનેક જન્મોની કર્મકથા—રાજ્ય, વૈધવ્ય, પશુયોનિ, હિંસક મૃત્યુના સંકેતો, અને અંતે રૈવતક/વસ્ત્રાપથમાં સંગમ—વર્ણવીને આ ક્ષેત્રને શુદ્ધિ અને મુક્તિનું મુખ્ય દ્વાર તરીકે સ્થાપિત કરે છે.
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । अधुना संप्रवक्ष्यामि मंगलात्पश्चिमे व्रजेत् । तत्र सिद्धेश्वरं पश्येत्सर्वसिद्धिप्रदायकम्
ઈશ્વરે કહ્યું—હવે હું (માર્ગ) કહું છું. મંગળથી પશ્ચિમ તરફ જવું; ત્યાં સર્વ સિદ્ધિ આપનાર સિદ્ધેશ્વરના દર્શન કરવા.
Verse 2
तत्रैव चक्रतीर्थं तु तीर्थकोटिफलप्रदम् । लोकेश्वरं स्वयंभूतं पूर्वमिंद्रेश्वरेति च
ત્યાં જ ચક્રતીર્થ છે, જે કરોડો તીર્થોના ફળ આપનારું છે. ત્યાં સ્વયંભૂ લોકેશ્વર વિરાજે છે; પૂર્વે તે ‘ઇન્દ્રેશ્વર’ નામે પણ પ્રસિદ્ધ હતો.
Verse 3
दृष्ट्वा तं विधिवद्देवि ततो यक्षवनं व्रजेत् । मंगलात्पश्चिमे भागे यत्र देवी स्वयं स्थिता
હે દેવી, તેમનું વિધિવત્ દર્શન કરીને પછી યક્ષવનમાં જવું જોઈએ. મંગળથી પશ્ચિમ ભાગે જ્યાં દેવી સ્વયં સ્થિત છે તે સ્થાન છે.
Verse 4
यक्षेश्वरी महाभागा वांछितार्थप्रदायिनी । तां संपूज्य विधानेन ततो वस्त्रापथं पुनः
યક્ષેશ્વરી મહાભાગા ઇચ્છિત અર્થ આપનારિ છે. વિધાનપૂર્વક તેની પૂજા કરીને પછી ફરી વસ્ત્રાપથમાં પરત આવવું જોઈએ.
Verse 5
गिरिं रैवतकं गत्वा कुर्याद्यात्राविधानतः । मृगीकुंडादितीर्थानि संति तत्रैव कोटिशः
રૈવતક પર્વત પર જઈ વિધાનપૂર્વક યાત્રા કરવી જોઈએ. ત્યાં મૃગીકુંડ વગેરે કરોડો કરોડ તીર્થો વિદ્યમાન છે.
Verse 6
यद्भुक्तिशिखरे देवि सीमालिंगं हि तत्स्मृतम् । दशकोटिस्तु तीर्थानि तत्र संति वरान ने
હે દેવી, ભુક્તિશિખર શિખરે ‘સીમાલિંગ’ તરીકે તે સ્મરાય છે. હે વરાનને, ત્યાં દશ કરોડ તીર્થો છે.
Verse 7
यत्र वै यादवाः सिद्धाः कलौ ये बुद्धिरूपिणः । शतसहस्रार्बुदं च लिंगं तत्रैव तिष्ठति
જ્યાં કલિયુગમાં બુદ્ધિરૂપે સિદ્ધ યાદવો નિવાસ કરે છે, ત્યાં જ ‘શતસહસ્રાર્બુદ’ નામનું પવિત્ર લિંગ પ્રતિષ્ઠિત છે।
Verse 8
गजेंद्रस्य पदं तत्र तत्रैव रसकूपिकाः । सप्त कुण्डानि तत्रैव रैवते पर्वतोत्तमे
ત્યાં જ ગજેન્દ્રનું પદચિહ્ન છે, ત્યાં જ રસકૂપિકાઓ છે; અને રૈવત નામના શ્રેષ્ઠ પર્વત પર ત્યાં જ સાત પવિત્ર કુંડ છે।
Verse 9
अंबिका च स्थिता देवी प्रद्युम्नः सांब एव च । लिंगाकारे पर्वते तु तत्र तीर्थानि कोटिशः
ત્યાં દેવી અંબિકા વિરાજે છે, પ્રદ્યુમ્ન અને સાંબ પણ છે; અને લિંગાકાર તે પર્વત પર કરોડો તીર્થો સ્થિત છે।
Verse 10
मृगीकुंडं च तत्रैव कालमेघस्तथैव च । क्षेत्रपालस्वरूपेण महोदधि स्वयं स्थितः । दामोदरश्च तत्रैव भवो ब्रह्माडनायकः
ત્યાં જ મૃગીકુંડ છે અને કાલમેઘ પણ છે; મહાસાગર સ્વયં ક્ષેત્રપાલના સ્વરૂપે ત્યાં સ્થિત છે। ત્યાં જ દામોદર અને બ્રહ્માંડનાયક ભવ પણ વિરાજે છે।
Verse 11
पार्वत्युवाच । श्रुतानि तव तीर्थानि देवेश वदतस्तव । गंगा सरस्वती पुण्या यमुना च महानदी
પાર્વતીએ કહ્યું—હે દેવેશ! તમે વર્ણન કરતા હતા ત્યારે મેં તમારા તીર્થો વિશે સાંભળ્યું—ગંગા, સરસ્વતી, પુણ્ય યમુના અને મહાનદીઓ।
Verse 12
गोदावरी गोमती च नदी तापी च नर्मदा । सरयूः स्वर्णरेखा च तमसा पापनाशिनी
ગોદાવરી અને ગોમતી, તેમજ તાપી અને નર્મદા; સરયૂ અને સ્વર્ણરેખા, અને પાપનાશિની તમસા.
Verse 13
नद्यः समुद्रसंयोगाः सर्वाः पुण्याः श्रुता मया । मोक्षारण्यानि दिव्यानि ।दिव्यक्षेत्राणि यानि च
મેં સાંભળ્યું છે કે બધી નદીઓ—વિશેષ કરીને જ્યાં તે સમુદ્રમાં મળે છે—પુણ્યમય છે. તેમજ મોક્ષ આપતાં દિવ્ય અરણ્યો અને દિવ્ય તરીકે પ્રસિદ્ધ પવિત્ર ક્ષેત્રો પણ છે.
Verse 14
नगर्यो मुक्तिदायिन्यस्ताः श्रुतास्त्वत्प्रसादतः । ब्रह्मविष्णुशिवादीनां सूर्येंदुवरुणस्य च
તમારા પ્રસાદથી મેં મુક્તિ આપનાર નગરો વિષે સાંભળ્યું છે; તેમજ બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, શિવ આદિ અને સૂર્ય, ચંદ્ર તથા વરુણને સંબંધિત પવિત્ર ધામો વિષે પણ।
Verse 15
देवताना मृषीणां च संति स्थानान्यनेकशः । परं देव त्वया पुण्यं प्रभासं कथितं मम
દેવતાઓ અને ઋષિઓનાં અનેક સ્થાનો છે; પરંતુ હે દેવ, તમે મને પુણ્ય પ્રભાસને પરમ શ્રેષ્ઠ તરીકે કહેલું છે.
Verse 16
तस्माद्यच्चाधिकं प्रोक्तं क्षेत्रं वस्त्रापथं त्वया । शृण्वंत्या च मया पूर्वं न पृष्टं कारणं तदा
અતએવ તમે વસ્ત્રાપથને વધુ ઉત્તમ ક્ષેત્ર તરીકે કહેલું હોવાથી, હું અગાઉ સાંભળ્યા છતાં તે સમયે તેનું કારણ પૂછ્યું નહીં.
Verse 17
इदानीं च श्रुतं सर्वं स्वस्थाहं कारणं वद । प्रभावं प्रथमं ब्रूहि क्षेत्रस्य च भवस्य च
હવે મેં સર્વ સાંભળ્યું છે અને મન શાંત થયું છે; તેનું કારણ કહો. પ્રથમ આ ક્ષેત્રનું તથા ભવ (શિવ)નું પણ મહિમા-પ્રભાવ વર્ણવો.
Verse 18
कस्मिन्देशे च तत्तीर्थं शिवः केनात्र संस्थितः । स्वयंभूर्भगवान्रुद्रः कथं तत्र स्थितः स्वयम् । प्रभो मे महदाश्चर्यं वर्तते तद्वदाधुना
તે તીર્થ કયા દેશમાં છે? અહીં શિવને કોણે સ્થાપ્યા? સ્વયંભૂ ભગવાન રુદ્ર ત્યાં પોતે કેવી રીતે સ્થિત થયા? પ્રભુ, આ મને મહા આશ્ચર્ય છે—હવે કહો.
Verse 19
ईश्वर उवाच । वस्त्रापथस्य क्षेत्रस्य प्रभावं प्रथमं शृणु । पश्चाद्भवस्य माहात्म्यं शृणु त्वं च वरानने
ઈશ્વરે કહ્યું—પ્રથમ વસ્ત્રાપથ ક્ષેત્રનો પ્રભાવ સાંભળ; ત્યારબાદ, હે વરાનને, ત્યાં ભવ (શિવ)નું પણ મહાત્મ્ય સાંભળ.
Verse 20
कान्यकुब्जे महाक्षेत्रे राजा भोजेति विश्रुतः । पुरा पुण्ययुगे धर्म्यः प्रजा धर्मेण शासति
કાન્યકુબ્જના મહાક્ષેત્રમાં ભોજ નામે પ્રસિદ્ધ રાજા હતો. પ્રાચીન પુણ્યયુગમાં તે ધર્મી નરેશ પ્રજાનું શાસન ધર્મ મુજબ કરતો હતો.
Verse 21
विशालाक्षो दीर्घबाहुर्विद्वान्वाग्ग्मी प्रियंवदः । सर्वलक्षणसंपूर्णो बह्वाश्चर्यविलोककः
તે વિશાળ નેત્રોવાળો અને દીર્ઘબાહુ હતો—વિદ્વાન, વાક્પટુ અને મધુરભાષી. સર્વ શુભ લક્ષણોથી સંપન્ન અને અનેક આશ્ચર્યો નિહાળવામાં કુશળ હતો.
Verse 22
वनात्कदाचिदभ्येत्य वनपालोब्रवीदिदम् । आश्चर्यं भ्रमता देव वने दृष्टं मयाधुना
એક વખત વનમાંથી પરત આવી વનપાલ બોલ્યો— “હે રાજન, વનમાં ફરતાં ફરતાં મેં હમણાં જ એક અદ્ભુત આશ્ચર્ય જોયું છે।”
Verse 23
गिरौ विषमभूभागे वहुवृक्षसमाकुले । मृगयूथगता नारी मया दृष्टा मृगानना
પર્વતના ઊંચા-નીચા, અનેક વૃક્ષોથી ભરેલા પ્રદેશમાં મેં હરણોના ઝુંડમાં ફરતી એક સ્ત્રી જોઈ—તેનું મુખ હરણી જેવું હતું।
Verse 24
मृगवत्प्लवते बाला सदा तत्रैव दृश्यते । इति श्रुत्वा वचो राजा तुष्टस्तस्मै धनं ददौ
“એ બાલા હરણની જેમ કૂદે છે અને હંમેશાં ત્યાં જ દેખાય છે.” આ વચન સાંભળી રાજા પ્રસન્ન થયો અને તેને ધન ઇનામ આપ્યું।
Verse 25
चतुरं तुरगं दिव्यं वाससी स्वर्णभूषणम् । इदानीमेव यास्यामि सेनाध्यक्ष त्वया सह
“ઉત્તમ, ઝડપી દિવ્ય ઘોડો, વસ્ત્રો અને સોનાના આભૂષણ લાવો. હે સેનાધ્યક્ષ, હું હમણાં જ તારી સાથે જઈશ.”
Verse 26
अश्वानां दशसाहस्रं वागुराणां त्वनेकधा । पत्तयो यांतु सर्वत्र वेष्टयंतु गिरिंवरम्
“દસ હજાર અશ્વારોહી અને અનેક પ્રકારના જાળ લઈને સર્વત્ર જાય; પદાતિ સૈનિકો તે શ્રેષ્ઠ પર્વતને ચારેય બાજુથી ઘેરી લે.”
Verse 27
न हंतव्यो मृगः कश्चिद्रक्षणीया हि सा मृगी । स्त्रीवेषधारिणी नारी मृगी भवति भूतले
કોઈ પણ મૃગને કદી મારવો નહિ; તે મૃગી તો નિશ્ચયે રક્ષણીય છે. સ્ત્રીવેષ ધારણ કરનારી નારી ભૂતલ પર મૃગી બની જાય છે.
Verse 28
क्व यास्यति वराकी सा मद्बलैः परिपीडिता । शस्त्रास्त्रवर्जितं सैन्यं वनपालपदानुगम्
મારા બળોથી પીડાતી તે બિચારી ક્યાં જશે? આ સૈન્ય શસ્ત્ર-અસ્ત્ર વિહિન છે અને વનપાલના માર્ગદર્શન અનુસાર ચાલે છે.
Verse 29
अहोरात्रेण संप्राप्तं बहुव्याधजनाग्रतः । अश्वाधिरूढो बलवान्भोजराजो ययौ स्वयम्
એક જ અહોરાત્રમાં, આગળ ઘણા વ્યાધોને રાખીને, બળવાન ભોજરાજ પોતે અશ્વારૂઢ થઈ નીકળ્યો.
Verse 30
निःशब्दपदसञ्चारः संज्ञासंकेतभाषकः । गिरिं संवेष्टयामास वागुराभिः स्वयं नृपः
નિઃશબ્દ પગલાંથી ચાલતો અને માત્ર સંકેતો દ્વારા બોલતો, રાજાએ પોતે જ વાગુરાઓથી પર્વતને ઘેરી લીધો.
Verse 31
वनपालेन सहितो मृगयूथं ददर्श सः । सा मृगी मृगमध्यस्था नारीदेहा मुखे मृगी । मृगवच्चेष्टते बाला धावते च मृगैः सह
વનપાલ સાથે તેણે મૃગોનું યુથ જોયું. તેમના મધ્યમાં તે મૃગી હતી—દેહ નારીનો, મુખ મૃગીનું; તે બાલા મૃગની જેમ વર્તે અને મૃગો સાથે દોડે છે.
Verse 32
अश्वगंधान्समाघ्राय सन्त्रस्ता मृगयूथपाः । क्षुब्धा भ्रान्ताः क्षणे तस्मिन्सर्वे यांति दिशो दश
ઘોડાંની ગંધ સૂંઘતાં જ મૃગ-યૂથોના નેતાઓ ભયભીત થયા. વ્યાકુળ અને ભ્રમિત થઈ તે ક્ષણે જ તેઓ બધા દસ દિશાઓમાં ભાગી ગયા.
Verse 33
मृगवक्त्रा तु या नारी मृगैः कतिपयैः सह । प्लवमाना निपतिता वागुरायां विचेतना
પરંતુ મૃગમુખી તે નારી થોડાં મૃગો સાથે કૂદતી કૂદતી જાળમાં પડી ગઈ અને બેભાન થઈ ગઈ.
Verse 34
बलाध्यक्षेण विधृता मृगैः सह शनैर्नृपः । ददर्श महदाश्चर्यं भोजराजो जनैर्वृतः
સેનાધ્યક્ષે રોકી રાખ્યો અને મૃગો સાથે પકડાયેલો, જનોથી ઘેરાયેલો ભોજરાજ ધીમે ધીમે એક મહાન આશ્ચર્ય જોયું.
Verse 35
ततः कोलाहलो जातः परमानंदिनिस्वनः । मृगैः सह समानिन्ये कान्यकुब्जं मृगीं नृपः
પછી પરમાનંદભર્યા નાદ સાથે મોટો કોલાહલ થયો. મૃગો સાથે રાજા તે ‘મૃગી’ને કાન્યકુબ્જ લઈ આવ્યો.
Verse 36
दिव्यवस्त्रसमाच्छन्ना दिव्याभरणभूषिता । नरयानस्थिता नारी प्रविवेश मृगैर्वृता
દિવ્ય વસ્ત્રોથી આવૃત અને દિવ્ય આભૂષણોથી શોભિત, માનવયાન પર આરૂઢ તે નારી મૃગોથી ઘેરાઈને પ્રવેશી.
Verse 37
वादित्रैर्ब्रह्मघोषैश्च नीयते नृपमंदिरम् । जनैर्जानपदैर्मार्गे दृश्यते नृपमन्दिरे
વાદ્યોના નાદ અને બ્રહ્મઘોષ સાથે તેણીને રાજમંદિરે લઈ જવાઈ. માર્ગમાં નગરજનો તેને જોયા, અને રાજભવનમાં પણ તે દેખાઈ.
Verse 38
नीयमाना नागरैश्च महदाश्चर्यभाषकैः । पुण्ये मुहूर्त्ते संप्राप्ते सा मृगी नृपमन्दिरम्
મહાન આશ્ચર્યથી વાતો કરતા નગરજનો તેને સાથે લઈ ગયા. પુણ્ય શુભ મુહૂર્ત આવતા તે મૃગી-કન્યા રાજમંદિરમાં પહોંચી.
Verse 39
प्रतीहारेण राजेन्द्र वचसा वारितो जनः । गतः सेनापतिः सैन्यं गृहीत्वा स्वनिकेतनम्
હે રાજેન્દ્ર! પ્રતીહારના વચનથી જનસમૂહ અટકાવાયો. અને સેનાપતિ સૈન્યને સાથે લઈ પોતાના નિવાસે ગયો.
Verse 40
राजापि स्वगृहं प्राप्य स्नात्वा संपूज्य देवताः । तां मृगीं स्नापयामास दिव्यगन्धानुलेपनाम्
રાજા પણ પોતાના ગૃહે આવી સ્નાન કરીને દેવતાઓની યથાવિધિ પૂજા કરી. પછી તેણે તે મૃગી-કન્યાને સ્નાન કરાવી દિવ્ય સુગંધોનું અનુલેપન કરાવ્યું.
Verse 41
कुङ्कुमेन विलिप्तांगीं दिव्यवस्त्रावगुंठिताम् । यथोचितं यथास्थानं दिव्याभरणभूषिताम्
તેના અંગો પર કુંકુમનો લેપ કરાયો, તેને દિવ્ય વસ્ત્રોથી આવૃત કરાઈ. અને યથોચિત યથાસ્થાને તેને દિવ્ય આભૂષણોથી શોભિત કરાઈ.
Verse 42
एकांते निर्जने राजा बभाषे चारुलोचनाम् । का त्वं कस्य सुता केन कारणेन मृगैः सह
એકાંત નિર્જન સ્થાને રાજાએ તે ચારુલોચનાને કહ્યું— “તું કોણ છે? કોની પુત્રી છે? અને કયા કારણે મૃગો સાથે અહીં છે?”
Verse 43
स्त्रीणां शरीरं ते कस्मान्मृगीणां वदनं कुतः । इति सर्वं समाचक्ष्व परं कौतूहलं हि मे
“તારું શરીર સ્ત્રીનું છે, તો મૃગીનું મુખ કેમ? આ બધું કહો; મને બહુ મોટું કૌતૂહલ છે.”
Verse 44
एवं सा प्रोच्यमानापि न बभाषे कथंचन । मूकवन्न विजानाति न च भुंक्ते सुलोचना
આ રીતે પૂછ્યા છતાં તે કશુ બોલી નહીં. મૂંગા જેવી અજાણ રહી, અને તે ચારુલોચના ભોજન પણ કરતી ન હતી.
Verse 45
न भुंक्ते पृथिवीपालो न राज्यं बहु मन्यते । न दारैर्विद्यते कार्यं नाश्वैर्न च गजै रथैः
પૃથ્વીપાલ ન તો ભોજન કરતો, ન રાજ્યને બહુ માનતો. પત્નીઓમાં કોઈ કાર્ય દેખાતું ન હતું, ન ઘોડા, ન હાથી, ન રથોમાં.
Verse 46
तदेव राज्यं ते दारास्ते गजास्तद्धनं बहु । प्रमदामदसंरक्तं यत्र संक्रीडते मनः
તેના માટે એ જ ‘રાજ્ય’, એ જ ‘પત્ની’, એ જ ‘હાથીઓ’ અને એ જ ‘અપાર ધન’—જ્યાં સ્ત્રીમોહના મદમાં રંજાયેલું મન ક્રીડા કરે છે.
Verse 47
आहूयाह प्रतीहारं तया संमोहितो नृपः । पुरोधसं गुरुं विप्रानाचार्याञ्छीघ्रमानय
તેણીથી મોહિત થયેલા રાજાએ પ્રતીહારને બોલાવી કહ્યું— “રાજપુરોહિત, ગુરુ અને બ્રાહ્મણ આચાર્યોને શીઘ્ર લાવી દે.”
Verse 48
दैवज्ञानथ मन्त्रज्ञान्भिषजस्तांत्रिकांस्तथा । इति सन्नोदितो राज्ञा प्रतीहारो ययौ स्वयम्
રાજાની પ્રેરણાથી પ્રતીહાર પોતે જ ગયો— દૈવજ્ઞ, મંત્રવિદ્, વૈદ્ય અને તાંત્રિકોને બોલાવવા માટે.
Verse 49
आजगाम स वेगेन समानीय द्विजोत्तमान् । राज्ञे विज्ञापयामास देव विप्राः समागताः
તે ઝડપથી પાછો આવ્યો, શ્રેષ્ઠ દ્વિજોને સાથે લાવી રાજાને જાણ કરી— “દેવ, વિપ્રો આવી ગયા છે.”
Verse 50
प्रवेशय गुरुं द्वाःस्थं संप्राप्तान्मद्धिते रतान् । इति सन्नोदितो राज्ञा तथा चक्रे स बुद्धिमान्
રાજાએ કહ્યું— “હે દ્વારસ્થ, મારા હિતમાં રત થઈ આવેલા ગુરુજનોને અંદર પ્રવેશ આપ.” રાજાની આજ્ઞાથી તે બુદ્ધિમાન સેવકે તેમ જ કર્યું.
Verse 51
अभ्युत्थाय नृपः पूर्वं नमस्कृत्य प्रपूज्य च । आसनेषूपविष्टांस्तान्बभाषे कार्यतत्परः
રાજા પહેલાં ઊભા થઈ નમસ્કાર કરીને વિધિવત્ પૂજા કરી; તેઓ આસનો પર બેસ્યા પછી, કાર્યમાં તત્પર રહીને તેમની સાથે બોલ્યો.
Verse 52
इदमाश्चर्यमेवैकं कथं शक्यं निवेदितुम् । जानीत हि स्वयं सर्वे लोकतः शास्त्रतोऽपि वा
આ તો ખરેખર એક જ મહા આશ્ચર્ય છે—તેને યોગ્ય રીતે કેવી રીતે નિવેદિત કરવું? તમે સૌ તેને સ્વયં જાણો છો, લોકપ્રસિદ્ધિથી કે શાસ્ત્રથી પણ।
Verse 53
कथमेषा समुत्पन्ना कस्येदं कर्मणः फलम् । अस्यां केन प्रकारेण वचनं मानुषं भवेत्
એ કેવી રીતે ઉત્પન્ન થઈ, અને આ કોના કર્મનું ફળ છે? તેમજ તેમાં કયા પ્રકારે માનવ વાણી પ્રગટ થઈ શકે?
Verse 54
स्वयं मनुष्यवदना कथमेषा भविष्यति । सावधानैर्द्विजैर्भूयः सर्वं संचिन्त्य चोच्यताम्
તે સ્વયં કેવી રીતે માનવમુખી થશે? સાવધાન દ્વિજોએ ફરી સર્વ વિષય સમ્યક વિચાર કરીને પછી કહો।
Verse 55
विप्रा ऊचुः । देव सारस्वतो नाम कुरुक्षेत्रे द्विजोत्तमः । ऊर्द्ध्वरेताः सरस्वत्यां तपस्तेपे जितेन्द्रियः
વિપ્રોએ કહ્યું—હે રાજન! કુરુક્ષેત્રમાં દેવ સારસ્વત નામે એક દ્વિજોત્તમ છે; તે ઊર્ધ્વરેતા, જિતેન્દ્રિય બની સરસ્વતી તટે તપ કરતો રહ્યો।
Verse 56
कथयिष्यति सर्वं ते तेनादिष्टा मृगी स्वयम् । इति श्रुत्वा वचो राजा ययौ सारस्वतं द्विजम्
તે જ તને સર્વ કહેશે; તેની આજ્ઞાથી જ એ મૃગી સ્વયં નિયુક્ત થઈ છે. આ વચન સાંભળી રાજા સારસ્વત દ્વિજ પાસે ગયો।
Verse 57
सरस्वतीजले स्नातं प्रभासे ध्यानतत्परम् । दृष्ट्वा प्रदक्षिणीकृत्य साष्टांगं तं प्रणम्य च । उपविष्टो नृपो भूमौ प्रांजलिः सञ्जितेन्द्रियः
પ્રભાસે સરસ્વતીના જળમાં સ્નાન કરીને ધ્યાનમાં તત્પર એવા મહાત્માને જોઈ રાજાએ પ્રદક્ષિણા કરી, સાષ્ટાંગ દંડવત્ પ્રણામ કર્યો અને પછી ભૂમિ પર બેસી અંજલિ બાંધી ઇન્દ્રિયો સંયમિત કરી।
Verse 58
मनुष्यपदसंचारं श्रुत्वा ज्ञात्वा च कारणम् । सारस्वतो बभाषेऽथ तं नृपं भक्तितत्परम्
માનવ પગલાંનો અવાજ સાંભળી અને તેનું કારણ જાણી, સારસ્વત મુનિએ ભક્તિમાં તત્પર એવા તે રાજાને ત્યારે સંબોધન કર્યું।
Verse 59
सारस्वत उवाच । भोजराज शुभं तेस्तु ज्ञातं तत्कारणं मया । मृगानना त्वया नारी समानीता वनात्किल
સારસ્વતે કહ્યું— હે ભોજરાજ, તને મંગળ થાઓ. તેનું કારણ મેં જાણી લીધું છે. ખરેખર તું વનમાંથી મૃગનયની એક નારીને લઈને આવ્યો છે।
Verse 60
महदाश्चर्यमेवैतत्तव चेतसि वर्त्तते । आदिष्टा तु मया बाला सर्वं ते कथयिष्यति
આ વાત તારા ચિત્તમાં મહા આશ્ચર્યરૂપે વર્તે છે. પરંતુ તે બાલિકાને મેં આજ્ઞા આપી છે— તે તને સર્વ વાત કહેશે।
Verse 61
जानाम्यहं महाराज चरित्रं जन्म यादृशम् । आश्चर्यं संभवेल्लोके कथ्यमानं तया स्वयम्
હે મહારાજ, તેનું ચરિત્ર—તેનો જન્મ જેમ થયો—તે બધું હું જાણું છું. તે પોતે જ્યારે કહેશે, ત્યારે તે લોકમાં નિશ્ચયે આશ્ચર્યરૂપ બનશે।
Verse 62
इत्यादिश्य गतो वेगाद्रथेनादित्यवर्चसा । अहोरात्रद्वयेनैव संप्राप्तो नृप मन्दिरम्
આ રીતે ઉપદેશ આપી, સૂર્યતેજથી દીપ્ત રથમાં તે વેગથી પ્રસ્થાન કર્યો; અને માત્ર બે દિવસ-રાતમાં જ રાજમંદિરે પહોંચી ગયો.
Verse 63
प्रविश्य च मृगीं दृष्ट्वा यत्रास्ते मृगलोचना । तया सारस्वतो ज्ञातो धर्मज्ञः सर्वविद्द्विजः
અંદર પ્રવેશ કરીને જ્યાં મૃગલોચના સ્ત્રી રહેતી હતી તેને જોઈ; તેણે સારસ્વતને ધર્મજ્ઞ અને સર્વવિદ્ બ્રાહ્મણ તરીકે ઓળખ્યો.
Verse 64
मृग्युवाच । एष सर्वं हि जानाति कारणं यच्च यादृशम् । वर्त्तमानं भविष्यं च भूतं यद्भुवनत्रये
મૃગી બોલી—“આ ખરેખર બધું જાણે છે—કારણ અને તેનું સ્વરૂપ; ત્રિલોકમાં જે વર્તમાન છે, જે ભવિષ્ય છે અને જે ભૂત છે તે બધું.”
Verse 65
एतेन मरणं ज्ञातं मदीयं पूर्वजन्मनि । वस्त्रापथे महाक्षेत्रे तपस्तप्तं भवालये
“એના દ્વારા મારા પૂર્વજન્મનું મરણ જાણવામાં આવ્યું—વસ્ત્રાપથના મહાક્ષેત્રમાં, ભવ (શિવ)ના આલયમાં તપ કરાયું ત્યારે।”
Verse 66
विधूय कलुषं सर्वं ज्ञानमुत्पाद्य यत्नतः । जरामरणनिर्मुक्तः प्रत्यक्षं दृष्टवान्भवम्
“સમસ્ત કલુષ દૂર કરીને અને પ્રયત્નપૂર્વક જ્ઞાન ઉત્પન્ન કરવાથી, (માનવ) જરા-મરણથી મુક્ત થાય છે અને ભવ (શિવ)નું પ્રત્યક્ષ દર્શન કરે છે।”
Verse 67
अस्य तुष्टो भवो देवो ज्ञातं तीर्थस्य कारणम् । आदिष्टया मया वाच्यं भवेज्जन्मनि कारणम्
તે પર પ્રસન્ન થઈ ભગવાન ભવએ આ તીર્થનું કારણ પ્રગટ કર્યું. અને જેમ મને આજ્ઞા અપાઈ છે તેમ આ જન્મનું કારણ પણ મને કહેવું જોઈએ.
Verse 68
इति चिन्तापरा यावत्तावद्विप्रः समागतः । तस्मै प्रणामपरमा मूर्च्छिता निपपात सा
તે ચિંતામાં લીન હતી એટલામાં એક વિપ્ર આવી પહોંચ્યો. તેને પરમ ભક્તિથી પ્રણામ કરવા જતાં તે મૂર્છિત થઈ જમીન પર પડી ગઈ.
Verse 69
अथ सारस्वतो ज्ञानाज्ज्ञातवान्कारणं च तत् । आनयन्तु द्विजा वेगात्कलशं तोयसंभृतम्
પછી સારસ્વત-જ્ઞાનથી તે વિપ્રે તેનું કારણ જાણી લીધું. તેણે કહ્યું—“હે દ્વિજગણ, ઝડપથી પાણીથી ભરેલો કલશ લાવો.”
Verse 70
सवौंषधीः पल्लवांश्च दूर्वाः पुष्पाणि चाक्षतान् । धूपं च चंदनं चैव गोमयं मधुसर्पिषी
“બધી ઔષધિઓ, તાજા પલ્લવ, દૂર્વા, પુષ્પો અને અક્ષત; તેમજ ધૂપ, ચંદન, ગોમય, મધ અને ઘી પણ લાવો.”
Verse 71
इत्यादिष्टैर्द्विजैर्वेगात्समानीतं नृपाज्ञया । उपलिप्य च भूभागं स्वस्तिकं संनिवेश्य च
આ રીતે આદેશ મળતાં દ્વિજોએ રાજાજ્ઞાથી ઝડપથી બધું સામાન લાવી દીધું. પછી તેમણે ભૂમિભાગને લિપીને તેના પર સ્વસ્તિકનું સ્થાપન કર્યું.
Verse 72
तत्राग्निकार्यं कृत्वाऽथ वेदान्कुंभे निधाय सः । इन्द्रं तस्मिंश्च विन्यस्य दिक्पालांश्च यथाक्रमम् । हुत्वाग्निं स चरुं कृत्वा ग्रहपूजामकारयत्
ત્યાં તેમણે વિધિપૂર્વક અગ્નિકાર્ય કર્યું; પછી વેદોને કુંભમાં સ્થાપી તેમાં ઇન્દ્રને તથા ક્રમશઃ દિક્પાલોને પ્રતિષ્ઠિત કર્યા. અગ્નિમાં આહુતિ આપી ચરુ તૈયાર કરીને ગ્રહપૂજન કરાવ્યું.
Verse 73
तोयं सुवर्णपात्रस्थं कृत्वा कुंभान्स्वयं गुरुः । अभिषेकं ततश्चक्रे मुहूर्ते सार्वकामिके
ગુરુએ સુવર્ણપાત્રમાં જળ રાખીને પોતે જ કુંભોની ગોઠવણી કરી; પછી સર્વકામસિદ્ધિ આપતા શુભ મુહૂર્તે અભિષેક કર્યો.
Verse 74
अभिषिक्ता तु सा तेन पूता स्नानार्थवारिणा । जाता सचेतना बाला सर्वं पश्यति चक्षुषा
સ્નાનાર્થે શુદ્ધ કરેલા તે જળથી તેમણે તેને અભિષિક્ત કરી; ત્યારે તે બાળકી ચેતનાવાળી બની અને આંખોથી બધું સ્પષ્ટ જોવા લાગી.
Verse 75
शृणोति सर्वं जानाति चरित्रं पूर्वजन्मनः । बदरीफलमात्रं तु पुरोडाशं ददौ गुरुः
તે બધું સાંભળવા લાગી, બધું જાણવામાં આવી અને પૂર્વજન્મનું ચરિત્ર પણ સમજી ગઈ. ત્યારબાદ ગુરુએ તેને બદરીફળ જેટલો જ પુરોડાશ આપ્યો.
Verse 76
तयोपभुक्तं यत्नेन ततश्चक्रे स मार्ज्जनम् । मानुषे वचने कर्णे ददौ ज्ञानं गुरुस्ततः
તેણે તેને યત્નપૂર્વક ઉપભોગ કર્યા પછી તેમણે માર્જન (શુદ્ધિ) વિધિ કરી. ત્યારબાદ ગુરુએ તેના કાનમાં માનુષ વચન કહીને જ્ઞાન પ્રદાન કર્યું.
Verse 77
गुरवे दक्षिणां दत्त्वा ततः सा च मृगानना । भोजराजाय सर्व च चरित्रं पूर्वजन्मनः
ગુરુને દક્ષિણા અર્પણ કરીને, તે મૃગનયની (કોમળમુખી) પછી ભોજરાજને પોતાના પૂર્વજન્મનું સર્વ ચરિત્ર કહી સંભળાવ્યું।
Verse 78
वक्तुं प्रचक्रमे बाल्याद्यद्वृत्तं पूर्वजन्मनि । नमस्कृत्य गुरुं पूर्वं ब्राह्मणान्क्षत्रियांस्तथा
પછી તેણે બાળપણથી પૂર્વજન્મની ઘટનાઓ કહેવાનું શરૂ કર્યું। પહેલાં ગુરુને નમસ્કાર કરીને, તેમ જ બ્રાહ્મણો અને ક્ષત્રિયોને પણ વંદન કર્યું।
Verse 79
मृग्युवाच । न विषादस्त्वया कार्यो राजञ्च्छ्रुत्वा मयोदितम् । इतस्त्वं सप्तमे स्थाने कलिंगाधिपतेः सुतः
મૃગ્યુ બોલી—હે રાજન, મેં કહેલું સાંભળી તારે શોક કરવો નહીં। આગળ સાતમા જન્મમાં તું કલિંગાધિપતિનો પુત્ર બની જન્મીશ।
Verse 80
मृते पितरि बालस्त्वं स्वभिषिक्तः स्वमंत्रिभिः । अहं हि वंगराजस्य संजाता दुहिता किल
પિતા મૃત્યુ પામ્યા ત્યારે તું હજી બાળક હતો, છતાં તારા મંત્રીઓએ તને રાજા તરીકે અભિષેક કર્યો। અને હું ખરેખર વંગરાજની પુત્રી બની જન્મી હતી।
Verse 81
परिणीता त्वया देव पित्रा दत्ता स्वयं नृप । त्वयाऽहं पट्टमहिषी कृता योषिद्वरा यतः
હે દેવ, હે નૃપ! મારા પિતાએ સ્વયં મને તને અર્પણ કરી, અને તું મને પરણી ગયો। તું મને પટ્ટમહિષી, સ્ત્રીઓમાં શ્રેષ્ઠા, બનાવી।
Verse 82
युवा जातः क्रमेणैव हिंस्रः क्रूरो बभूव ह । न वेदशास्त्रकुशलो दयाधर्मविवर्जितः
તે ક્રમે યુવાન થયો અને હિંસક તથા ક્રૂર બની ગયો. વેદ-શાસ્ત્રોમાં અકુશળ હતો અને દયા તથા ધર્મથી રહિત હતો.
Verse 83
लुब्धो मानी महाक्रोधी सत्याचार बहिष्कृतः । न देवं न गुरुं विप्रान्नो जानाति दुराशयः
તે લોભી, અહંકારી અને મહાક્રોધી હતો; સત્યાચારથી બહિષ્કૃત થયો. દુષ્ટ આશયવાળો તે ન દેવને માનતો, ન ગુરુને, ન બ્રાહ્મણ ઋષિઓને ઓળખતો.
Verse 84
विरक्ता हि प्रजास्तस्य ब्राह्मणोच्छेदकारकः । समासन्नैर्नृपैस्तस्य देशः सर्वो विलुंपितः । सैन्यं सर्वं समादाय युद्धायोपजगाम सः
તે બ્રાહ્મણોના ઉચ્છેદ કરનાર હોવાથી તેની પ્રજા તેનીથી વિમુખ થઈ. નજીકના રાજાઓએ તેના સમગ્ર દેશને લૂંટી લીધો. ત્યારબાદ તે સર્વ સૈન્ય લઈને યુદ્ધ માટે આગળ વધ્યો.
Verse 85
सहैवाहं गता देव युद्धं जातं नृपैः सह । हारितं सैनिकैस्तस्य गता नष्टा दिशो दश
હે દેવ! હું પણ તેની સાથે ગયો. તે રાજાઓ સાથે યુદ્ધ થયું. તેની સેના પરાજિત થઈ અને હું દસેય દિશામાં દિશાહીન થઈ ભાગી ગયો.
Verse 86
त्यक्त्वा धर्मं निजं राजा पलायनपरोऽभवत् । गच्छमानस्तु नृपतिः शत्रुभिः परिपीडितः
પોતાનો ધર્મ ત્યજી રાજા માત્ર પલાયનમાં તત્પર થયો. જતા જતા તે નૃપતિ શત્રુઓ દ્વારા સતત પીડિત અને હેરાન થતો રહ્યો.
Verse 87
तवास्मिवादी दुष्टात्मा हतो लोकविरोधकः । देहं तस्य गृहीत्वाग्नौ प्रविष्टाहं नृपोत्तम
જે દુષ્ટાત્મા સતત ‘હું તારો છું’ એમ બોલતો હતો, તે લોકવિરોધક હતો અને હણાયો. તેના દેહને લઈને હું અગ્નિમાં પ્રવેશી, હે નૃપોત્તમ।
Verse 88
मृतस्यैवं गतिर्नास्ति नरके स विपच्यते । मृतं कांतं समादाय भार्याग्नौ प्रविशेद्यदि
આવા પુરુષને મૃત્યુ પછી શુભ ગતિ નથી; તે નરકમાં દહે છે. પરંતુ પત્ની પોતાના મૃત પ્રિયને લઈને પત્ની-અગ્નિ (ચિતાગ્નિ)માં પ્રવેશે તો ભિન્ન ગતિ કહેવાય છે।
Verse 89
सा तारयति पापिष्ठं यावदाभूतसंप्लवम् । इह पापक्षयं कृत्वा पश्चात्स्वर्गे महीयते
તે (પતિવ્રતા) અતિ પાપીને પણ પ્રલય સુધી તારણ આપે છે. અહીં પાપક્ષય કરાવી પછી સ્વર્ગમાં મહિમાવંત થાય છે।
Verse 90
अतस्त्वं ब्राह्मणो जातो देशे मालवके नृप । तस्यैव तत्र भार्याहं संभूता ब्राह्मणी नृप
અતએવ, હે નૃપ, તમે માલવ દેશમાં બ્રાહ્મણ તરીકે જન્મ્યા. અને ત્યાં જ, હે રાજા, હું તેની જ પત્ની—બ્રાહ્મણી રૂપે—ઉત્પન્ન થઈ।
Verse 91
धनधान्यसमृद्धोऽभूत्तथा जीवधनाधिकः । मृतः पिता मृता माता स च भ्रातृविवर्जितः
તે ધન-ધાન્યથી સમૃદ્ધ થયો અને ‘જીવધન’ (સેવક-પરિવારજન) પણ બહુ હતા. તેના પિતા મૃત્યુ પામ્યા, માતા પણ મૃત્યુ પામી, અને તે ભાઈ વિનાનો હતો।
Verse 92
धनधान्यसमृद्धोऽपि लुब्धो भ्रमति भूतले । अतीव कोपनो विप्रो वेदपाठविवर्जितः
ધન-ધાન્યથી સમૃદ્ધ હોવા છતાં તે લોભવશ ધરતી પર ભટકતો રહ્યો. તે બ્રાહ્મણ અતિ ક્રોધી અને વેદપાઠથી વંચિત હતો।
Verse 93
स्नानसंध्यादिहीनश्च मायावी याचते जनम् । भक्तिं करोमि परमां स च क्रुध्यति मां प्रति
સ્નાન, સંધ્યા વગેરે વિના અને માયાવી બની તે લોકો પાસે ભિક્ષા માગતો હતો. મેં પરમ ભક્તિ અર્પી, છતાં તે મારી ઉપર ક્રોધિત થયો।
Verse 94
संतानं तस्य वै नास्ति धनरक्षापरो हि सः । न ददाति न चाश्नाति न जुहोति स रक्षति
તેને સંતાન ન હતું, કારણ કે તે માત્ર ધનરક્ષામાં જ તત્પર હતો. તે ન દાન આપે, ન ભોગવે, ન હવન કરે—માત્ર સંગ્રહ કરી રક્ષે.
Verse 95
न तर्पणं तिलैर्विप्रो विदधात्यतिलो भतः । कार्त्तिकेऽपि च संप्राप्ते विष्णुपूजाविवर्जितः
અતિ લોભથી તે બ્રાહ્મણ તિલથી તર્પણ કરતો ન હતો. કાર્તિક માસ આવી પહોંચ્યો છતાં તે વિષ્ણુપૂજાથી વંચિત રહ્યો।
Verse 96
दीपं ददाति नो विप्रो मासमेकं निरन्तरम् । न भुंक्ते शाकपत्रं स एकाहारो निरंतरम्
તે બ્રાહ્મણ એક માસ પણ સતત દીપદાન કરતો ન હતો. તે શાકપાંદડાં પણ ખાતો ન હતો; સતત એકાહાર જ રાખતો હતો।
Verse 97
मासे नभस्ये संप्राप्ते प्राप्ते कृष्णे नृपोत्तम । न करोति गृहे श्राद्धं स्नानतर्पणवर्जितः
હે નૃપોત્તમ! નભસ્ય માસ આવી પહોંચે અને કૃષ્ણપક્ષ આવે ત્યારે, સ્નાન તથા તર્પણ વિના તે પોતાના ઘરમાં શ્રાદ્ધ કરતો નથી.
Verse 98
न जानाति दिनं पित्र्यं पक्षमेकं निरन्तरम् । अन्यत्र भुंक्ते विप्रोऽसौ क्षयाहेऽपि समागते
એ બ્રાહ્મણ પિતૃદિનને પણ માનતો નથી, પિતૃઓ માટે નિર્ધારિત સતત પક્ષનું પાલન પણ કરતો નથી; ક્ષયાહ આવે ત્યારે પણ તે અન્યત્ર જ ભોજન કરે છે.
Verse 99
मकरस्थेऽपि संक्रांतौ कृशरान्नं ददाति न । तिलान्सुवर्णं तारं वा वस्त्रं वा फलमेव च । शाकपत्रं स पुष्पं वा न ददाति तथेंधनम्
મકરસંક્રાંતિએ પણ તે કૃશરાન્નનું દાન કરતો નથી. તે તિલ, સોનું, ચાંદી, વસ્ત્ર, ફળ—કશું જ આપતો નથી; શાકપત્ર, પુષ્પ તથા ઇંધન પણ આપતો નથી.
Verse 100
गवां गवाह्निकं नैव कथं मुक्तिर्भविष्यति । न याति विष्णुशरणं संप्राप्ते दक्षिणायने
જો તે ગાયો પ્રત્યેનું નિત્યકર્તવ્ય (ગવાહ્નિક) જ ન કરે, તો મુક્તિ કેવી રીતે થશે? દક્ષિણાયન આવી પહોંચે ત્યારે પણ તે વિષ્ણુશરણમાં જતો નથી.
Verse 101
धेनुं ददाति नो विप्रो ग्रहणे चंद्रसूर्ययोः
એ બ્રાહ્મણ ચંદ્ર અને સૂર્યગ્રહણ સમયે પણ ધેનુદાન આપતો નથી.
Verse 102
एकापि दत्ता सुपयस्विनी सा सवस्त्रघंटाभरणोपपन्ना । वत्सेन युक्ता हि ददाति दात्रे मुक्तिं कुलस्यास्य करोति वृद्धिम्
દૂધથી સમૃદ્ધ એક ગાય પણ જો વસ્ત્ર, ઘંટ અને આભૂષણો સાથે તથા વાછરડાંসহ દાન કરવામાં આવે, તો તે દાન દાતાને મોક્ષ આપે અને તેના કુળની વૃદ્ધિ તથા સમૃદ્ધિ કરે છે।
Verse 103
यावंति रोमाणि भवंति तस्यास्तावंति वर्षाणि महीयते सः । ब्रह्मालये सिद्ध गणैर्वृतोऽसौ संतिष्ठते सूर्यसमानतेजाः
તે ગાયના જેટલા રોમ હોય, તેટલા વર્ષો સુધી દાતાનું સન્માન થાય છે। સિદ્ધગણોથી ઘેરાયેલો તે બ્રહ્મલોકમાં સૂર્યસમાન તેજથી વિરાજે છે।
Verse 104
देवालयं नो विदधाति वापीं कूपं तडागं न करोति कुण्डम् । पुण्यं विवाहं सुजनोपकारं नासौ सतां वा द्विजमंदिरं च
તે ન દેવાલય બનાવે છે, ન વાવ, ન કૂવો; ન તળાવ, ન કુંડ. ન પુણ્યવિવાહ કરે છે, ન સજ્જનોને ઉપકાર કરે છે, ન સત્પુરુષોનું નિવાસસ્થાન, ન દ્વિજોના માટે ઘર સ્થાપે છે।
Verse 105
धनं सदा भूमिगतं करोति धर्मं न जानाति कुलस्य चासौ । अहं हि तस्यानुगता भवामि कथं हि कांतं परिवं चयामि
તે હંમેશાં ધન જમીનમાં દાટી રાખે છે અને કુળધર્મ જાણતો નથી। છતાં હું તેની અનુગામી છું; મારા પ્રિય પતિને છોડીને હું કેવી રીતે બીજે જઈ શકું?
Verse 106
एवं हि वर्त्तमानः स कालधर्ममुपेयिवान् । धनलोभान्मया देव मरणं परिवर्जितम्
આ રીતે વર્તતો તે કાળધર્મ—મૃત્યુના નિયમ હેઠળ આવી ગયો। હે દેવ! ધનના લોભથી મેં તેની મૃત્યુને ટાળી હતી।
Verse 107
पश्यन्त्या गोत्रिभिः सर्वं गृहीतं धनसंचयम् । कालेन महता देव मृताऽहं द्विजमंदिरे
હે દેવ! મારા દેખતાં જ સગાઓએ બધું ધન લઈ લીધું. લાંબા સમયે એક બ્રાહ્મણના ઘરમાં મારું મૃત્યુ થયું.
Verse 108
श्वेतसर्पः समभवद्देशे तस्मिन्नरोत्तम । तत्रैवाहं ब्राह्मणस्य संजाता तनया नृप
હે નરોત્તમ! તે પ્રદેશમાં એક શ્વેત સર્પ થયો. હે રાજન! ત્યાં જ હું એક બ્રાહ્મણની પુત્રી તરીકે જન્મી.
Verse 109
वर्षेष्टमे तु संप्राप्ते परिणीता द्विजन्मना । तस्मिन्नेव गृहे सर्पो मदीये वसते नृप
આઠમું વર્ષ આવતાં એક દ્વિજ સાથે મારા લગ્ન થયા. હે રાજન! મારા તે જ ઘરમાં તે સર્પ પણ રહેતો હતો.
Verse 110
भार्या ममेति संदष्टो रात्रौ भर्त्ता महा हिना । मृतोऽपि ब्राह्मणैः सर्पो लगुडैर्विनिपातितः
"આ મારી પત્ની છે" એમ માનીને તે મહાસર્પે રાત્રે મારા પતિને ડંખ માર્યો. પતિ મૃત્યુ પામ્યા અને બ્રાહ્મણોએ લાકડીઓ વડે તે સર્પને પણ મારી નાખ્યો.
Verse 111
वैधव्यं मम दत्त्वा तु द्विजसर्पौ मृतावुभौ । पित्रा मात्रा महाशोकं कृत्वा मे मुण्डितं शिरः
મને વિધવા બનાવીને તે બ્રાહ્મણ અને સર્પ બંને મૃત્યુ પામ્યા. ત્યારે માતા-પિતાએ અત્યંત શોક કરીને મારું મુંડન કરાવ્યું.
Verse 112
वसाना श्वेतवस्त्रं च विष्णुभक्तिपरायणा । मासोपवासनिरता यानि तीर्थान्यनेकशः
હું શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કરીને, વિષ્ણુભક્તિમાં સંપૂર્ણ પરાયણા બની, માસિક ઉપવાસમાં રત રહી, વારંવાર અનેક તીર્થોની યાત્રા કરતી હતી।
Verse 113
सर्पस्तु मकरो जातो गोदावर्यां शिवालये । देवं भीमेश्वरं द्रष्टुं गताऽहं स्वजनैः सह
તે સર્પ ગોદાવરીમાં શિવાલયની નજીક મકરરૂપે જન્મ્યો. અને હું મારા સ્વજનો સાથે દેવ ભીમેશ્વરના દર્શન કરવા ગઈ।
Verse 114
यावत्स्नातुं प्रविष्टाऽहं वृता सर्वजनैर्नृप । मकरेण तदा दृष्टा भार्येयं मम वल्लभा । गृहीता मकरेणाहं नेतुमंतर्जले नृप
હે રાજા, અનેક લોકોથી ઘેરાઈને જ્યારે હું સ્નાન કરવા જળમાં પ્રવેશી, ત્યારે તે મકરે મને જોઈ ‘આ મારી પ્રિય પત્ની છે’ એમ માનીને મને પકડી જળની અંદર ઊંડે ખેંચવા લાગ્યો।
Verse 115
हाहाकारः समभवज्जनः क्षुब्धः समंततः । कुंताघातेन केनासौ मकरस्तु निपातितः
ત્યારે મોટો હાહાકાર થયો અને ચારે તરફ લોકો વ્યાકુળ થયા. ત્યારબાદ કોઈએ ભાલાના પ્રહારથી તે મકરને પાડી દીધો।
Verse 116
झषवक्त्रः स्थिता चाहं मृता कृष्टा जनैर्बहिः । अग्निं दत्त्वा जले क्षिप्त्वा भस्म लोका गृहान्गताः
મારું મુખ માછલીના મુખ જેવું વિકૃત થઈ ગયું હતું; હું ત્યાં મૃત પડી હતી. લોકોએ મને બહાર ખેંચી; અગ્નિસંસ્કાર કરીને ભસ્મને જળમાં વિસર્જિત કરી તેઓ પોતાના ઘરો ગયા।
Verse 117
स्त्रीवधाल्लुब्ध्वको जातो झषस्तीर्थप्रभावतः । मानुषीं योनिमापन्नस्तस्मिन्नेव महावने
સ્ત્રીવધના પાપથી તે લુબ્ધક (શિકારી) બન્યો; પરંતુ ઝષ-તીર્થના પ્રભાવથી એ જ મહાવનમાં તેણે ફરી માનવ-યોનિ પ્રાપ્ત કરી.
Verse 118
अग्नेर्जलाच्च सर्पाच्च गजात्सिंहादवृषादपि । झषाद्विस्फोटकान्मृत्युर्येषां ते नरके गताः
અગ્નિ, જળ, સર્પ, ગજ, સિંહ, વૃષભ, માછલી અથવા વિસ્ફોટક રોગથી જેમનું મૃત્યુ થાય, તેઓ નરકગામી કહેવાય છે.
Verse 119
आत्महा भ्रूणहा स्त्रीहा ब्रह्मघ्नः कूटसाक्ष्यदः । कन्याविक्रयकर्ता च मिथ्या ब्रतधरस्तु यः
આત્મહનન કરનાર, ભ્રૂણહંતા, સ્ત્રીહંતા, બ્રાહ્મણહંતા, કૂટસાક્ષી આપનાર, કન્યા વેચનાર અને કપટથી વ્રતચિહ્ન ધારણ કરનાર—આ બધા મહાપાતકી ગણાય છે.
Verse 120
विक्रीणाति क्रतुं यस्तु मद्यपः स्याद्द्विजस्तु यः । राजद्रोही स्वर्णचौरो ब्रह्मवृत्तिविलोपकः
યજ્ઞ વેચનાર, મદિરાપાન કરનાર દ્વિજ, રાજદ્રોહી, સોનાચોર અને બ્રાહ્મણોની નિર્ધારિત જીવિકા નાશ કરનાર—આ બધા મહાઅપરાધી કહેવાય છે.
Verse 121
गोघ्नस्तु निक्षेपहरो ग्रामसीमाहरस्तु यः । सर्वे ते नरकं यांति या च स्त्री पतिवंचका
ગોહંતા, નિક્ષેપ (અમાનત) હરણ કરનાર અને ગામની સીમાની જમીન ચોરનાર—આ બધા નરકમાં જાય છે; તેમજ પતિને છેતરનાર સ્ત્રી પણ.
Verse 122
झषमृत्युप्रभावेन जाता क्रौंची वने नृप । गोदावरीवने व्याधो भ्रमते मृगमार्गकः
હે નૃપ! માછલીથી થયેલા મૃત્યુના પ્રભાવથી હું વનમાં ક્રૌંચી (માદા ક્રૌંચ-પક્ષી) તરીકે જન્મી. ગોદાવરીવનમાં એક વ્યાધ મૃગોના માર્ગો અનુસરી ભમતો હતો.
Verse 123
वने क्रौंचः सकामो मां मुदा कामयितुमुद्यतः । दृष्टाहं भ्रमता तेन व्याधेनाकृष्य कार्मुकम्
વનમાં કામાતુર ક્રૌંચ આનંદથી મારી સાથે મિલન કરવા ઉત્સુક હતો. ત્યારે ફરતો તે વ્યાધ મને જોઈ ધનુષ્ય ખેંચી ઊભો રહ્યો.
Verse 124
हतः क्रौंचो मृतो राज न्नष्टा स्थानादहं ततः । गोदावरीवने तस्मिन्नेवंरूपं ददर्श तम्
હે રાજન! તે ક્રૌંચ ઘાયલ થઈ મરી ગયો; ત્યારબાદ હું તે સ્થાનથી અદૃશ્ય થઈ ગઈ. એ જ ગોદાવરીવનમાં વ્યાધે તેને એ જ પ્રકારના રૂપમાં જોયો.
Verse 125
ऋषिर्व्याधं शशापाथ दृष्ट्वा कर्म विगर्हितम् । कामधर्ममकुर्वाणं प्रिया संभाषतत्परम् । क्रौंचं त्वमवधीर्यस्मात्तस्मात्सिंहो भविष्यसि
ત્યારે એક ઋષિએ વ્યાધનું નિંદનીય કર્મ જોઈ તેને શાપ આપ્યો—કામધર્મમાં પ્રવૃત્ત અને પ્રિયાસંવાદમાં લીન ક્રૌંચને તું માર્યો છે; તેથી તું સિંહ બનશે.
Verse 126
ऋषिस्तेन विनीतेन स्थित्वा सन्तोषितो नृप । ऋषिर्वदति तस्याग्रे न मे मिथ्या वचो भवेत्
હે નૃપ! તે વિનયપૂર્વક તેમના સમક્ષ ઊભો રહ્યો ત્યારે ઋષિ પ્રસન્ન થયા. ઋષિએ તેની સામે કહ્યું—“મારું વચન મિથ્યા નહીં થાય.”
Verse 127
सिंहस्थस्य प्रसादं ते करिष्ये मुक्तिहेतवे । सुराष्ट्रदेशे भविता सिंहो रैवतके गिरौ
તમે સિંહભાવમાં પ્રતિષ્ઠિત થશો ત્યારે, મુક્તિહેતુ હું તમને પ્રસાદ આપિશ. સુરાષ્ટ્રદેશમાં રૈવતક પર્વત પર તમે સિંહ બનશો.
Verse 128
वस्त्रापथे महा क्षेत्रे मुक्तिस्ते विहिता ध्रुवा । इत्युक्त्वा स ऋषिर्देव गतो भीमेश्वरं प्रति । दुर्वचःश्रवणाद्व्याधः क्रमात्पंचत्वमाययौ
વસ્ત્રાપથના મહાક્ષેત્રમાં તારી મુક્તિ ધ્રુવ રીતે નિર્ધારિત છે. એમ કહી દેવર્ષિ ભીમેશ્વર તરફ ગયા; અને વ્યાધ, દુર્વચનો સાંભળવાના કારણે, ક્રમે મૃત્યુને પામ્યો.
Verse 129
क्रौंची क्रौंचवियोगेन गता सा च वनांतरे । मृता दैववशाज्जाता मृगी रैवतके गिरौ
ક્રૌંચના વિયોગથી તે ક્રૌંચી વનાંતરે ભટકતી રહી. દૈવવશ મૃત્યુ પામી, રૈવતક પર્વત પર મૃગીરૂપે પુનર્જન્મી.
Verse 130
मृगयूथगता नित्यं मोदते मदविह्वला । व्याधः सिंहः समभवद्गिरेस्तस्य महावने
તે મૃગી હંમેશાં મૃગયૂથમાં રહી, યૌવનમદથી વિહ્વળ થઈ આનંદ માણતી. અને તે ગિરિના મહાવનમાં વ્યાધ સિંહ બની ગયો.
Verse 131
कामार्ता भ्रमता दृष्टा मृगी सिंहेन यत्नतः । तत्र संभ्रमते नित्यं सिंहश्चापि मृगी वने
ભ્રમતી કામાર્ત મૃગીને સિંહે પ્રયત્નપૂર્વક જોઈ. ત્યારબાદ તે વનમાં સિંહ પણ મૃગીમાં મન લગાવી સતત ભટકતો રહ્યો.
Verse 132
सिंहोऽपि दैवयोगेन ममेयमिति मन्यते । परं हिंस्रस्वभावेन तामादातुं प्रचक्रमे
દૈવયોગે સિંહે પણ મનમાં ધાર્યું—“આ મારી છે”; પરંતુ હિંસક સ્વભાવથી તે તેને ઝપટવા દોડ્યો.
Verse 133
चलत्वं मृगजातीनां विहितं वेधसा स्वयम् । पुनर्गता मृगी यूथं क्रीडते चारुलोचना
મૃગજાતિઓનું ચંચળપણું વિધાતાએ સ્વયં નિર્ધાર્યું છે; તેથી ચારુલોચના મૃગી ફરી પોતાના યુથમાં જઈ ક્રીડા કરવા લાગી.
Verse 134
भवस्य पश्चिमे भागे तत्र रैवतके गिरौ । अनुयातः शनैः सोऽथ मृगेन्द्रो मृगयूथपः । उत्पपात ततः सिंहो संघस्य मूर्द्धनि
ભવના પ્રદેશના પશ્ચિમ ભાગે, ત્યાં રૈવતક પર્વત પર, મૃગોનો અધિપતિ—યૂથપતિ—ધીમે ધીમે તેને અનુસરતો રહ્યો; પછી સિંહ ઝુંડના મસ્તક પર ઝંપલાવ્યો.
Verse 135
सिंहस्य न मृगैः कार्यं हरिणीं प्रति पश्यतः । यत्र सा हरिणी याति ययौ सिंहस्तथैव ताम्
સિંહને બીજા મૃગો સાથે કોઈ કામ ન હતું; તે તો માત્ર હરિણીને જ જોતો હતો. જ્યાં જ્યાં હરિણી ગઈ, ત્યાં ત્યાં સિંહ પણ એ જ રીતે તેની પાછળ ગયો.
Verse 136
यदा वेगं मृगी चक्रे सिंहः कुद्धस्तदा वने । सिंहोऽपि वेगवाञ्जातो मृगीवेगाधिकोऽभवत्
જ્યારે વનમાં મૃગીએ વેગ ધારણ કર્યો, ત્યારે સિંહ ક્રોધિત થયો. સિંહ પણ વેગવાન બન્યો અને તેનો વેગ મૃગીના વેગથી વધુ થયો.
Verse 137
यदा सिंहेन संक्रांता ददौ झम्पां मृगी तु सा । भवस्याग्रे नदीतोये पतिता जलमूर्द्धनि
જ્યારે સિંહ તેના પર ઝંપલાવ્યું, ત્યારે તે મૃગી અચાનક એક ઝંપલું મારી. ભવ (શિવ)ના સમક્ષ નદીના જળમાં પડી અને પ્રવાહની સપાટી પર ડૂબી ગઈ.
Verse 138
लंबते तु शरीरं मे वेणौ प्रोतं शिरो मम । सिंहः सहैव पतितो मृतः पयसि मध्यतः
મારું શરીર લટકી રહ્યું છે અને મારું માથું વેણુ (વાંસ)માં ગૂંથાઈ અટવાઈ ગયું છે. સિંહ પણ મારી સાથે જ પડીને પાણીના મધ્યમાં મરી ગયો.
Verse 139
स्वर्णरेषाजले देव विशीर्णं मम तद्वपुः । न तु वक्त्रं निपतितं त्वक्सारशिरसि स्थितम्
હે રાજા, સ્વર્ણરેષાના જળમાં મારું શરીર ચીરાઈને વિખેરાઈ ગયું; પરંતુ મારું મુખ જળમાં પડ્યું નહીં—તે તે કઠોર વાંસના શિખરે જ અટકી રહ્યું.
Verse 140
एतच्चरित्रं यत्सर्वं दृष्टं सारस्वतेन वै । तत्तीर्थस्य प्रभावेन सिंहस्त्वं समजायथाः
આ સમગ્ર પ્રસંગ સારસ્વતે પ્રત્યક્ષ જોયો હતો. અને તે તીર્થના પ્રભાવથી તું સિંહરૂપે જન્મ્યો.
Verse 141
इदं हि सप्तमं जन्म सर्वपापक्षयोदयम् । कान्यकुब्जे महादेशे राजा भोजेतिविश्रुतः
આ ખરેખર સાતમો જન્મ છે, જે સર્વ પાપોના ક્ષયનો ઉદય કરાવે છે. મહાદેશ કાન્યકુબ્જમાં ‘ભોજ’ નામે પ્રસિદ્ધ એક રાજા છે.
Verse 142
अहं हि हरिणीगर्भे जाता मानुषरूपिणी । जातं वक्त्रं मृगीणां मे यस्मान्न पतितं जले
હું ખરેખર હરિણીના ગર્ભમાં જન્મી, છતાં મારું રૂપ માનવ હતું. મને હરિણીનું મુખ મળ્યું, કારણ કે તે જળમાં પડ્યું નહોતું.