Adhyaya 3
Prabhasa KhandaVastrapatha Kshetra MahatmyaAdhyaya 3

Adhyaya 3

આ અધ્યાયમાં ઈશ્વરના વચનરૂપે વસ્ત્રાપથક્ષેત્રનાં તીર્થોનું સંક્ષિપ્ત અને પ્રામાણિક સંકલન આપવામાં આવ્યું છે. શરૂઆતમાં અહીં તીર્થો “કોટિશઃ” એટલે અતિપ્રચુર હોવાનું કહી, વિસ્તૃત વર્ણન છોડીને મુખ્ય સ્થાનોનો “સાર” રજૂ કરવાની રીત નિર્ધારિત થાય છે. દામોદરા નદી—જેને સુવર્ણરેખા પણ કહે છે—નો ઉલ્લેખ કરીને તેની પાસે બ્રહ્મકુંડ અને બ્રહ્મેશ્વર મંદિરનું સ્થાન બતાવવામાં આવે છે. ત્યારબાદ કાલમેઘ, ભવ/દામોદર, બે ગવ્યૂત દૂર આવેલી કાલિકા, ઇન્દ્રેશ્વર, રૈવત અને ઉજ્જયંત પર્વતો, તેમજ કુંભીશ્વર અને ભીમેશ્વર જેવા શૈવસ્થાનોની યાદી આવે છે. ક્ષેત્રનો વિસ્તાર પાંચ ગવ્યૂત જણાવાયો છે અને મૃગીકુંડને પાપનાશક તીર્થ તરીકે વિશેષ મહિમા આપવામાં આવ્યો છે. અંતે આ વર્ણનને જાણબૂઝીને કરાયેલ સાર-સંગ્રહ કહી, પ્રદેશની રત્ન/ખનિજ સમૃદ્ધિનો સંકેત આપીને પવિત્ર ભૂગોળને સંસાધન-ભૂગોળ સાથે જોડવામાં આવે છે।

Shlokas

Verse 1

ईश्वर उवाच । अथ वस्त्रापथे क्षेत्रे संति तीर्थानि कोटिशः । तथापि सारं ते वच्मि सर्वतीर्थमहोदयम्

ઈશ્વરે કહ્યું—હવે વસ્રાપથ ક્ષેત્રમાં કરોડો તીર્થો છે; છતાં હું તને તેનો સાર કહું છું—જે સર્વ તીર્થોનો મહોદય, પરમ મંગલનો સ્ત્રોત છે.

Verse 2

दामोदरे नदी प्रोक्ता स्वर्णरेषेति या स्मृता । ब्रह्मकुण्डं च तत्रैव तथा ब्रह्मेश्वरः स्मृतः

ત્યાં દામોદરા નામની નદી કહેવાય છે, જે ‘સ્વર્ણરેષા’ નામે પણ સ્મરાય છે. ત્યાં જ બ્રહ્મકુંડ છે અને ત્યાં જ બ્રહ્મેશ્વર પણ પ્રસિદ્ધ છે.

Verse 3

कालमेघश्च संप्रोक्तो भवो दामोदरः स्मृतः । गव्यूतिद्वितयेनैव कालिका तत्र कीर्तिता

ત્યાં તેઓ ‘કાલમેઘ’ નામે પણ પ્રખ્યાત છે; અને ત્યાં ભવ (શિવ) ‘દામોદર’ રૂપે સ્મરાય છે. બે ગવ્યૂતિ અંતરે તે પ્રદેશમાં ‘કાલિકા’ દેવીની કીર્તિ ગવાય છે.

Verse 4

इन्द्रेश्वरश्च तत्रैव रैवतः पर्वतस्तथा । उज्जयंतश्च तत्रैव देवः कुम्भीश्वरः स्मृतः

ત્યાં જ ઇન્દ્રેશ્વરનું તીર્થ છે; તેમજ રૈવત પર્વત પણ છે. ત્યાં જ ઉજ્જયંત છે; અને એ જ સ્થાને દેવ ‘કુંભીશ્વર’ તરીકે સ્મરાય છે.

Verse 5

भीमेश्वरश्च तत्रैव ततः क्षेत्रं महाप्रभम् । तैलसारणिकंनाम त्रेतायां हैममारकम्

ત્યાં જ ભીમેશ્વર છે; ત્યાર પછી મહાપ્રભ, તેજસ્વી પવિત્ર ક્ષેત્ર આવે છે. તેનું નામ ‘તૈલસારાણિક’; ત્રેતાયુગમાં તે ‘હૈમમારક’ તરીકે પ્રસિદ્ધ હતું.

Verse 6

पंचगव्यूतिमात्रं तु तत्क्षेत्रं संप्रकीर्तितम् । मृगीकुण्डं च तत्रैव सर्वपातकनाशनम्

આ ક્ષેત્રનું વિસ્તરણ પાંચ ગવ્યૂતિ જેટલું કહેવાયું છે. ત્યાં જ ‘મૃગીકુંડ’ છે, જે સર્વ પાપોનો નાશ કરનાર છે.

Verse 7

एतद्वस्त्रापथं क्षेत्रं रत्नधात्वोस्तथाऽकरम् । कथितं तव देवेशि पुनः संक्षेपतो मया

હે દેવેશી! રત્નો અને ધાતુઓના આકરરૂપે પણ પ્રસિદ્ધ એવા આ વસ્ત્રાપથ ક્ષેત્રનું વર્ણન મેં તને ફરી સંક્ષેપમાં કર્યું છે.