Adhyaya 19

Verse 1

राजोवाच । गृहीत्वा दक्षिणां दैत्यान्महाविष्णुर्जनार्दनः । चकार किं ममाचक्ष्व परं कौतूहलं हि मे

રાજાએ કહ્યું—દૈત્યોને દક્ષિણા રૂપે સ્વીકારી મહાવિષ્ણુ જનાર્દને શું કર્યું? મને કહો; મારું કૌતૂહલ અતિ વિશાળ છે।

Verse 2

सारस्वत उवाच । एवं स्तुतः सुरैर्देवो गृहीत्वा मेदिनीं हरिः । बलिं निर्वासयामास संपूर्णे यज्ञकर्मणि । यज्ञांते दक्षिणां लब्ध्वा संपूर्णोऽभूदथाध्वरः

સારસ્વતે કહ્યું—દેવોએ આ રીતે સ્તુતિ કરતાં હરિએ ધરતી પોતાના અધિકારમાં લીધી અને યજ્ઞકર્મ પૂર્ણ થતાં બલિને નિર્વાસિત કર્યો। યજ્ઞાંતમાં દક્ષિણા મળતાં જ તે અધ્વર પણ સંપૂર્ણ થયો।

Verse 3

भगवानप्यसंपूर्णे तृतीये तु क्रमे विभुः । समभ्येत्य बलिं प्राह ईषत्प्रस्फुरिताधरः

ત્રીજું પગલું હજી અધૂરું હોવા છતાં સર્વશક્તિમાન ભગવાન બલિ પાસે જઈ બોલ્યા; તેમના અધર થોડા ધ્રુજતા હતા।

Verse 4

ऋणे भवति दैत्येन्द्र बंधनं घोरदर्शनम् । त्वं पूरय पदं तन्मे नोचेद्बन्धं प्रतीच्छ भोः

હે દૈત્યેન્દ્ર! ઋણ બાકી રહે તો ભયંકર બંધન આવે છે. મારું તે પગલું પૂરું કર; નહીંતર, હે મહાશય, બંધન સ્વીકાર।

Verse 5

तन्मुरारिवचः श्रुत्वा पुरो भूत्वा बलेः सुतः । बाणो वामनमाचष्टे तदा तं विश्वरूपिणम्

મુરારિના તે વચન સાંભળી બલિનો પુત્ર બાણ આગળ આવી, ત્યારે વિશ્વરૂપ ધારણ કરેલા વામનને સંબોધીને બોલ્યો।

Verse 6

कृत्वा महीमल्पतरां वपुः कृत्वा तु वामनम् । पदत्रयं याचयित्वा विश्वरूपमगाः कथम्

પૃથ્વીને અલ્પ કરી વામનદેહ ધારણ કરીને તમે ત્રણ પગલાં માગ્યાં; તો પછી તમે વિશ્વરૂપ કેવી રીતે બન્યા?

Verse 7

यदि तृतीयं क्रमणं याचसे जगदीश्वर । पुनर्वामनतां याहि बलिर्दास्यति तत्पदम्

હે જગદીશ્વર, જો તમે ત્રીજું પગલું માગો છો, તો ફરી વામનરૂપે આવો; બલિ એ જ વામનને તે પગલું આપશે.

Verse 8

यादृग्विधाय बलिना वामनायोदकं कृतम् । तत्तादृशाय दातव्यमथ किं विश्वरूपिणे

બલિએ વામન માટે જેમ ઉદકદાન કર્યું હતું, તે તો એ જ પ્રકારના વામનને જ આપવું જોઈએ; વિશ્વરૂપને આપવાનો શું અધિકાર?

Verse 9

भवत्कृतमिदं विश्वं विश्वस्मिन्वर्तते बलिः । छद्मना नैव गृह्णन्ति साधवो ये महेश्वर

હે મહેશ્વર, આ વિશ્વ તમારું સર્જન છે અને બલિ આ જ વિશ્વમાં વસે છે; સાચા સાધુઓ છળથી કદી સ્વીકારતા નથી.

Verse 10

जगदेतज्जगन्नाथ तावकं यदि मन्यसे । ज्ञात्वा बलिममर्यादं भवद्भक्तिपराङ्मुखम्

હે જગન્નાથ, જો તમે આ સમગ્ર જગતને તમારું માનો, તો બલિને મર્યાદા લંઘન કરનાર અને તમારી ભક્તિથી વિમુખ જાણીને…

Verse 11

कंठपाशेन निष्कास्य केन वै वार्यते भवान् । गोपालमन्यं कुरुते रक्षणाय च गोपतिः । सुतृणं चारयन्पूर्वो गोपः किं कुरुते तदा

જો તમે કણ્ઠમાં પાશ બાંધી તેને કાઢી મૂકો, તો તમને ખરેખર કોણ રોકી શકે? ગોપતિ રક્ષણાર્થે બીજો ગોપાલ નિમે ત્યારે પહેલો ગોપાલ—જે માત્ર ઉત્તમ તૃણ ચરાવે છે—તે સમયે શું કરી શકે?

Verse 12

इत्येवमुक्ते तेनाथ वचने बलिसूनुना । प्रोवाच भगवान्वाक्यमादिकर्ता जनार्दनः

બલિના પુત્રે આમ કહ્યું ત્યારે, આદિકર્તા ભગવાન જનાર્દને આ વચનો દ્વારા ઉત્તર આપ્યો.

Verse 13

यान्युक्तानि वचांसीत्थं त्वया बालेन सांप्रतम् । तेषां त्वं हेतुसंयुक्तं शृणु प्रत्युत्तरं मम

હે બાલક! તું હમણાં જે વચનો આ રીતે બોલ્યો છે, તેના વિષે કારણસહિત અને સુસ્થિર મારું ઉત્તર હવે સાંભળ.

Verse 14

पूर्वमुक्तस्तव पिता मया बाण पदत्रयम् । देहि मह्यं प्रमाणेन तदेतत्समनुष्ठितम्

હે બાણ! પહેલાં મેં તારા પિતાને ‘ત્રણ પગલાં’ જેટલી ભૂમિ માગી હતી; યોગ્ય પ્રમાણથી બતાવ કે તે કાર્ય ખરેખર વિધિવત્ પૂર્ણ થયું હતું.

Verse 15

किं न वेत्ति प्रमाणं मे बलिस्तव पिता सुत । बलेरपि हितार्थाय कृतमेतत्पदत्रयम्

હે પુત્ર! તારો પિતા બલિ શું મારા સાચા પ્રમાણને જાણતો નથી? આ ‘ત્રણ પગલાં’નું કાર્ય તો બલિના હિત માટે જ કરવામાં આવ્યું હતું.

Verse 16

तस्माद्यन्मम बालेय त्वत्पित्रांऽबु करे महत् । दत्तं तेनास्य सुतले कल्पं यावद्वसिष्यति

અતએવ, હે પ્રિય બાળક, તારા પિતાએ જલાર્ઘ્ય સાથે મારા હાથમાં જે મહાદાન અર્પણ કર્યું, તેના કારણે તે કલ્પપર્યંત સુતલમાં નિવાસ કરશે.

Verse 17

गते मन्वन्तरे बाण श्राद्धदेवस्य साम्प्रतम् । सावर्णिके त्वागते च बलिरिन्द्रो भविष्यति

હે બાણ, શ્રાદ્ધદેવનું વર્તમાન મન્વંતર પસાર થયા પછી અને સાવર્ણિક મન્વંતર આવ્યા પર, બલિ ઇન્દ્ર બનશે.

Verse 18

इति प्रोक्त्वा बलिसुतं बाणं देवस्त्रिविक्रमः । प्रोवाच बलिमभ्येत्य वचनं मधुराक्षरम्

આ રીતે બલિપુત્ર બાણને કહી દેવ ત્રિવિક્રમ બલિ પાસે ગયા અને મધુર તથા સૌમ્ય શબ્દોમાં તેને સંબોધ્યા.

Verse 19

श्रीभगवानुवाच । अपूर्णदक्षिणे यागे गच्छ राजन्महातलम् । सुतलंनाम पातालं वस तत्र निरामयः

શ્રીભગવાન બોલ્યા—હે રાજન, યજ્ઞની દક્ષિણા અધૂરી રહી; તેથી મહાતલમાં જા. ‘સુતલ’ નામના પાતાળમાં ત્યાં નિરામય રહી નિવાસ કર.

Verse 20

बलिरुवाच । सुतलस्थस्य मे नाथ कथं चरणयोस्तव । दर्शनं पूजनं भोगो निवसामि यथासुखम्

બલિ બોલ્યો—હે નાથ, હું જો સુતલમાં રહું તો તમારા ચરણોના દર્શન, પૂજન અને તમારા સાન્નિધ્યનો આનંદ મને કેવી રીતે મળશે, જેથી હું સુખથી નિવાસ કરી શકું?

Verse 21

श्रीभगवानुवाच । दैत्येन्द्र हदये नित्यं तावके निवसाम्यहम् । अतस्ते दर्शनं प्राप्तः पुनः स्थास्ये तवान्तिकम्

શ્રીભગવાન બોલ્યા— હે દૈત્યેન્દ્ર! હું સદા તારા હૃદયમાં નિવાસ કરું છું. તેથી તને મારું દર્શન પ્રાપ્ત થયું; અને ફરી હું તારા સાન્નિધ્યમાં રહીશ.

Verse 22

तथान्यमुत्सवं पुण्यं वृत्ते शक्रमहोत्सवे । दीपप्रतिपन्नामाऽसौ तत्र भावी महोत्सवः

શક્ર (ઇન્દ્ર) મહોત્સવ પૂર્ણ થયા પછી ત્યાં બીજો એક પુણ્ય ઉત્સવ ઉદ્ભવશે. ‘દીપ-પ્રતિપન્ના’ નામે તે મહોત્સવ ભવિષ્યમાં પ્રસિદ્ધ થશે.

Verse 23

तत्र त्वां नरशार्दूला हृष्टाः पुष्टाः स्वलंकृताः । पुष्पदीपप्रदानेन अर्चयिष्यंति यत्नतः

ત્યાં, હે નરશાર્દૂલ! લોકો હર્ષિત, સમૃદ્ધ અને સુશોભિત બની પુષ્પ તથા દીપ અર્પણ કરીને યત્નપૂર્વક તારી પૂજા કરશે.

Verse 24

तत्रोत्सवः पुण्यतमो भविष्यति धरातले । तव नामांकितो दैत्य तेन त्वं वत्सरं सुखी

ત્યાંનો ઉત્સવ ધરાતલ પર સર્વોત્તમ પુણ્યદાયક બનશે. હે દૈત્ય! તે તારા નામથી અંકિત થશે; તેથી તું આખું એક વર્ષ સુખી રહીશ.

Verse 25

भविष्यसि नरा ये तु दृढभक्तिसहा न्विताः । त्वामर्चयन्ति विधिवत्तेऽपि स्युः सुखभागिनः

અને જે લોકો દૃઢ ભક્તિથી યુક્ત થઈ વિધિપૂર્વક તારી અર્ચના કરશે, તેઓ પણ સુખના ભાગી બનશે.

Verse 26

यथैव राज्यं भवतस्तु सांप्रतं तथैव सा भाव्यथ कौमुदीति । इत्येवमुक्त्वा मधुमदितीश्वरं निवासयित्वा सुतलं सभार्यकम्

“જેમ તમારું રાજ્ય અત્યારે સ્થિર છે, તેમ જ ‘કૌમુદી’ નામનો તે ઉત્સવ પણ આગળ પ્રગટ થશે.” એમ કહી મધુમર્દનના પ્રભુએ તે દૈત્યેન્દ્રને પત્નીસહિત સુતલમાં નિવાસ આપ્યો।

Verse 27

उर्वी समादाय जगाम तूर्णं स शक्रसद्मामरसंघजुष्टम् । दत्त्वा मघोने मधुजित्त्रिविष्टपं कृत्वा तु देवान्मखभागभोगिनः

પૃથ્વીનો ભાર સંભાળી તે ઝડપથી શક્રના ધામે ગયો, જ્યાં અમરગણોના સમૂહો રમે છે. પછી મધુજિતે જીતેલું ત્રિવિષ્ટપ મઘવન (ઇન્દ્ર) ને આપી દેવોને યજ્ઞભાગના ભોગી બનાવ્યા।

Verse 28

अन्तर्दधे विश्वपतिर्महेशः संपश्यतां वै वसुधाधिपानाम्

પૃથ્વીના રાજાઓ જોઈ રહ્યા હતા ત્યારે જ વિશ્વપતિ મહેશ અદૃશ્ય થઈ ગયા।

Verse 29

गृहीत्वेति बले राज्यं मनुपुत्रे नियोजितम् । द्वीपांतरे च ते दैत्याः प्रेषिताश्चाज्ञया स्वयम्

આ રીતે બલિ પાસેથી રાજ્ય પાછું લઈ મનુપુત્રને સોંપાયું. અને તે દૈત્યોને પણ સ્વયં આજ્ઞાથી બીજા દ્વીપખંડમાં મોકલવામાં આવ્યા।

Verse 30

पातालनिलया ये तु ते तत्रैव निवेशिताः । देवानां परमो हर्षः संजातो बलिनिग्रहे

જે પાતાળના નિવાસી હતા તેઓ ત્યાં જ વસાવાયા. બલિના નિગ્રહથી દેવોમાં પરમ હર્ષ ઉત્પન્ન થયો।

Verse 31

निवासाय पुनश्चक्रे वामनो वामनो मनः । तत्र क्षेत्रे स्वनगरे वामनः स न्युवास ह

ત્યારે ભગવાન વામને ફરી ત્યાં નિવાસ કરવાનો મનમાં નિશ્ચય કર્યો. તે પુણ્ય ક્ષેત્રમાં, જાણે પોતાના જ નગરમાં હોય તેમ, વામનદેવ નિશ્ચિતપણે નિવાસ કરવા લાગ્યા।

Verse 32

सारस्वत उवाच । प्रादुर्भावस्ते कथितो नरेन्द्र पुण्यः शुचिर्वामनस्याघहारी । स्मृते यस्मिन्संश्रुते कीर्तिते च पापं यायात्संक्षयं पुण्यमेति

સારસ્વતે કહ્યું—હે નરેન્દ્ર! પાપહારી વામન ભગવાનનો આ પુણ્ય અને પવિત્ર પ્રાદુર્ભાવ મેં તને કહ્યો છે. તેનો સ્મરણ, શ્રવણ કે કીર્તન કરવાથી પાપ ક્ષય પામે છે અને પુણ્ય પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 33

ईश्वर उवाच । इति सारस्वतवचः श्रुत्वा भोजः स भूपतिः । नमस्कृत्य मुनिश्रेष्ठं पूजयामास भक्तितः

ઈશ્વરે કહ્યું—આ રીતે સારસ્વતના વચનો સાંભળી રાજા ભોજે મુનિશ્રેષ્ઠને નમસ્કાર કરીને ભક્તિપૂર્વક તેમની પૂજા કરી।

Verse 34

ततो यथोक्तविधिना स भोजो नृपसत्तमः । वस्त्रापथक्षेत्र यात्रां परिवारजनैः सह । कृत्वा कृतार्थतां प्राप्तो जगामान्ते परं पदम्

પછી નૃપશ્રેષ્ઠ ભોજે કહેલા વિધાન મુજબ પોતાના પરિવારજનો સાથે વસ્ત્રાપથક્ષેત્રની યાત્રા કરી. આમ કૃતાર્થ બની અંતે પરમ પદને પામ્યો।

Verse 35

एतन्मया पुण्यतमं प्रभासक्षेत्रे च वस्रापथमीरितं ते । श्रुत्वा पठित्वा परया समेतो भक्त्या तु विष्णोः पदमभ्युपैति

પ્રભાસક્ષેત્રમાં આવેલા વસ્ત્રાપથનું આ અતિ પુણ્યદાયક માહાત્મ્ય મેં તને જણાવ્યું છે. જે પરમ ભક્તિથી તેને સાંભળે અને પાઠ કરે, તે વિષ્ણુના પદને પામે છે।

Verse 36

यथा पापानि धूयंते गंगावारिविगाहनात् । तथा पुराणश्रवणाद्दुरितानां विना शनम्

જેમ ગંગાજળમાં સ્નાન કરવાથી પાપો ધોવાઈ જાય છે, તેમ પુરાણ-શ્રવણથી પણ દુરિત કર્મોનો ધીમે ધીમે નાશ થાય છે।

Verse 37

इदं रहस्यं परमं तवोक्तं न वाच्यमेतद्धरिभक्तिवर्जिते । द्विजस्य निन्दानिरतेऽतिपापे गुरावभक्ते कृतपापबुद्धौ

આ પરમ રહસ્ય તમે કહ્યું છે; હરિભક્તિ વિનાના માણસને તે કહેવું નહીં. જે અત્યંત પાપી હોય, બ્રાહ્મણ-નિંદામાં રત હોય, ગુરુમાં અભક્ત હોય અને પાપબુદ્ધિ ધરાવતો હોય—તેને પણ ન કહેવું।

Verse 38

इदं पठेद्यो नियतं मनुष्यः कृतभावनः । तस्य भक्तिः शिवे कृष्णे निश्चला जायते धुवम्

જે મનુષ્ય નિયમપૂર્વક, એકાગ્ર ભાવથી, આનું નિત્ય પાઠ કરે છે—તેના હૃદયમાં શિવ અને કૃષ્ણ પ્રત્યે અચલ ભક્તિ નિશ્ચયે જન્મે છે।

Verse 39

तद्भक्त्या सकलानर्थान्प्राप्नोति पुरुषोत्तमः । पुराणवाचिने दद्याद्गोभूस्वर्णविभूषणम्

તે ભક્તિ દ્વારા પુરુષોત્તમ સર્વ ઇચ્છિત ફળ પ્રાપ્ત કરે છે. પુરાણ-વાચકને ગાય, જમીન, સોનું અને આભૂષણ વગેરે દાન આપવું જોઈએ।

Verse 40

वित्तशाठ्यं न कर्तव्यं कुर्वन्दारिद्र्यमाप्नुयात् । त्रिःकृत्वा प्रपठञ्छृण्वंन्सर्वान्कामानवाप्नुयात्

ધન બાબતે કંજૂસાઈ કરવી નહીં; એવું કરનાર ગરીબી પામે છે. પરંતુ આને ત્રણ વાર પાઠ કરીને અને સાંભળીને સર્વ કામનાઓ પ્રાપ્ત થાય છે।