Adhyaya 18

Verse 1

राजोवाच । वस्त्रापथे महाक्षेत्रे सम्प्राप्तो वामनो यदा । तदाप्रभृति किं चक्रे तन्मे विस्तरतो वद

રાજાએ કહ્યું—“વસ્ત્રાપથના મહાક્ષેત્રમાં વામન જ્યારે આવ્યા, ત્યારથી આગળ તેમણે શું કર્યું? તે મને વિસ્તારે કહો.”

Verse 2

सारस्वत उवाच । वामनो वसतिं चक्रे भवस्याग्रे नृपोत्तम । स्वर्णरेखाजले स्नात्वा भवं सम्पूज्य भावतः

સારસ્વતે કહ્યું—“હે નૃપોત્તમ! વામને ભવ (શિવ)ના સાન્નિધ્યમાં નિવાસ કર્યો. સ્વર્ણરેખાના જળમાં સ્નાન કરીને, તેમણે ભાવપૂર્વક ભવનું પૂજન કર્યું.”

Verse 3

एकांते निर्मले स्थाने कण्टकास्थिविवर्जिते । कृष्णाजिनपरिच्छन्न उपविष्टो वरा सने

એકાંત, નિર્મળ અને કાંટા તથા અસ્થિથી રહિત સ્થાને તે કૃષ્ણાજિનથી આવૃત ઉત્તમ આસન પર બેઠો.

Verse 4

कृत्वा पद्मासनं धीरो निश्चलोऽभूद्द्विजोत्तमः । विधाय कन्धराबंधमृजुनासावलोककः

ધૈર્યવાન દ્વિજોત્તમે પદ્માસન ધારણ કરી નિશ્ચલ થયો; ગ્રીવા-ભુજબંધને સમ્યક્ સીધો રાખી નાસાગ્ર પર મૃદુ દૃષ્ટિ સ્થિર કરી.

Verse 5

गृहक्षेत्रकलत्राणां चिंतां मुक्त्वा धनस्य च । मायां च वैष्णवीं त्यक्त्वा कृतमौनो जितेन्द्रियः

ગૃહ, ક્ષેત્ર, કલત્ર વગેરેની તથા ધનની ચિંતા છોડીને, વૈષ્ણવી માયાને પણ ત્યજી, તેણે મૌન ધારણ કર્યું અને ઇન્દ્રિયો જીત્યાં.

Verse 6

निराहारो जितक्रोधो मुक्तसंसारबंधनः । भुजौ पद्मासने कृत्वा किञ्चिन्मीलितलो चनः । मनोतिचंचलं ज्ञात्वा स्थिरं चक्रे हृदि द्विजः

નિરાહાર રહી, ક્રોધને જીતી અને સંસારબંધનથી મુક્ત થઈ, તેણે પદ્માસનમાં ભુજાઓ ગોઠવી અને આંખો થોડીઘણી મીંચી. મન અતિચંચળ છે એમ જાણી તે દ્વિજે તેને હૃદયમાં સ્થિર કર્યું.

Verse 8

एवं तं हृदये कृत्वा गृहीत्वा सर्वसन्धिषु । आनीय ब्रह्मणः स्थाने दृढं ब्रह्मण्ययोजयत्

આ રીતે તેને હૃદયમાં સ્થાપી અને દેહની સર્વ સંધિઓમાં દૃઢપણે ધારણ કરી, તેને બ્રહ્મસ્થાને લઈ જઈ અચલ સ્થિરતાથી બ્રહ્મમાં યોજિત કર્યું.

Verse 9

गृहीत्वा पवनं बाह्यं यदा पूर यते तनुम् । तदा स पूरको ज्ञेयो रेचकं तु वदाम्यहम्

જ્યારે બાહ્ય પ્રાણવાયુ ગ્રહણ કરીને દેહને ભરવામાં આવે, ત્યારે તેને ‘પૂરક’ જાણવો; હવે હું ‘રેચક’ સમજાવું છું।

Verse 10

यदा चाभ्यन्तरो वायुर्बाह्ये याति क्रमान्नृप । तदा स रेचको ज्ञेयः स्तम्भनात्कुम्भको भवेत्

હે રાજન, જ્યારે આંતરિક પ્રાણવાયુ ક્રમે બહાર જાય, ત્યારે તેને ‘રેચક’ સમજવો; અને તેને રોકી સ્થિર રાખવામાં આવે તો ‘કુંભક’ થાય।

Verse 11

पञ्चविंशतितत्त्वानि यदा जानंति योगिनः । मुच्यन्ते पातकैः सर्वैः सप्तजन्मकृतैरपि

જ્યારે યોગીઓ પચ્ચીસ તત્ત્વોને જાણે છે, ત્યારે તેઓ સર્વ પાપોથી—સાત જન્મોમાં કરેલાં પાપોથી પણ—મુક્ત થાય છે।

Verse 12

राजोवाच । कानि तत्त्वानि को देही किं ज्ञेयं योगिनां वद । उत्पन्नज्ञानसद्भावो योगयुक्तः कथं भवेत्

રાજાએ કહ્યું: ‘તત્ત્વો કયા છે? દેહી કોણ છે? યોગીએ શું જાણવું જોઈએ? અને અંતરમાં સાચું જ્ઞાન ઉદ્ભવીને મનુષ્ય યોગમાં કેવી રીતે સ્થિર થાય?’

Verse 13

ईश्वर उवाच । प्रकृतिश्च ततो बुद्धिरहंकारस्ततोऽभवत् । तन्मात्रपंचकं तस्मादेषा प्रकृतिरष्टधा

ઈશ્વરે કહ્યું: ‘આદિમાં પ્રકૃતિ; તેમાંથી બુદ્ધિ ઉત્પન્ન થાય છે, અને તેમાંથી અહંકાર. ત્યાંથી પંચ તન્માત્રાઓ પ્રગટે છે; આ રીતે પ્રકૃતિ અષ્ટધા કહેવાય છે।’

Verse 14

बुद्धीन्द्रियाणि पञ्चैव पञ्च कर्मेंद्रियाणि च । एकादशं मनो विद्धि महा भूतानि पंच च

પાંચ જ્ઞાનેન્દ્રિયો અને પાંચ કર્મેન્દ્રિયો જાણવાં; મનને અગિયારમું સમજો; તેમજ પાંચ મહાભૂત પણ છે.

Verse 15

गणः षोडशकः सांख्ये विस्तरेण प्रकीर्तितः । चतुर्विंशतितत्त्वानि पुरुषः पंचविंशकः

સાંખ્યમાં ષોડશક ગણનું વર્ણન વિસ્તારે કરાયું છે. તત્ત્વો ચોવીસ; પુરુષ પચ્ચીસમો છે.

Verse 16

देहीति प्रोच्यते देहे स चात्मानं च पश्यति । विंदन्ति परमात्मानं षष्ठं तं विंशतेः परम्

દેહમાં નિવાસ કરવાથી તે ‘દેહી’ કહેવાય છે અને તે આત્માનું દર્શન કરે છે. તેઓ વીસથી પર પરમાત્માને જાણે છે અને તેને તે બધાથી પર ‘છઠ્ઠ’ માને છે.

Verse 17

आसनादिप्रकारा ये ते ज्ञेयाः प्रथमं सदा । यदा दीपशिखाप्रायं ज्योतिः पश्यंति ते हृदि

આસન વગેરેના જે જે પ્રકાર છે તે સદા પ્રથમ જાણવાં. જ્યારે તેઓ હૃદયમાં દીપશિખા સમાન જ્યોતિ જુએ છે,

Verse 18

उत्पन्नज्ञानसद्भावा भण्यास्ते योगिनो बुधैः । पूर्वं जरां जरयति रोगा नश्यति दूरतः

જેમામાં સત્ય જ્ઞાનનો સદ્ભાવ ઉત્પન્ન થયો છે તેમને વિદ્વાનો ‘યોગી’ કહે છે. પ્રથમ તેઓ જરાને ક્ષીણ કરે છે અને રોગ દૂરથી જ નાશ પામે છે.

Verse 19

सर्वपापचये क्षीणे पश्चान्मृत्युं स विंदति । मृतो लोके नरो नास्ति योगी जानाति चेत्स्वयम्

જ્યારે સર્વ પાપસંચય ક્ષીણ થાય છે, ત્યારે તે મૃત્યુને પામે છે. પરંતુ આ લોકમાં ‘મૃત મનુષ્ય’ કોઈ નથી—જો યોગી પોતે જ સત્ય જાણે.

Verse 20

तदा द्वाराणि संरुद्ध्य दश प्राणान्स मुञ्चति । पुण्य पापक्षयं कृत्वा प्राणा गच्छंति योगिनाम् । अणिमादिगुणैश्वर्यं प्राप्नुवंति शिवालये

ત્યારે ઇન્દ્રિયદ્વારોને બંધ કરી તે દશ પ્રાણોને મુક્ત કરે છે. પુણ્ય-પાપનો ક્ષય કરીને યોગીના પ્રાણ શિવધામે જાય છે; ત્યાં અણિમા આદિ યોગસિદ્ધિઓનું ઐશ્વર્ય પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 21

अनेन ध्यानयोगेन भवं पश्यति मानवः । मनसा चिंतितं सर्वं सम्प्राप्तं भवदर्शनात्

આ ધ્યાનયોગથી મનુષ્ય ભવ (શિવ)નું દર્શન કરે છે. ભવદર્શનથી મનમાં વિચારેલું સર્વે સિદ્ધ થઈ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 22

एवमास्ते यदा विप्रो वामनो भवसन्निधौ । गगनादवतीर्णं तं तदा पश्यति नारदम्

આ રીતે ભવ (શિવ)ના સાન્નિધ્યમાં વિપ્ર વામન બેઠા હતા ત્યારે, આકાશમાંથી અવતરતા નારદને તેમણે જોયા.

Verse 23

वामन उवाच । महर्षे कुशलं तेऽद्य कस्मादागम्यते त्वया । प्रणमामि महर्षे त्वां ब्रह्मैव त्वं जगत्त्रये

વામને કહ્યું—હે મહર્ષિ, આજે તમારું કુશળ છે ને? તમે ક્યાંથી આવ્યા છો? હે ઋષિવર, હું તમને પ્રણામ કરું છું; ત્રિલોકમાં તમે સాక్షાત્ બ્રહ્મ જ છો.

Verse 24

नारद उवाच । स्वर्ग लोकादहं प्राप्तः कुशलं किं ब्रवीमि ते

નારદ બોલ્યા—હું સ્વર્ગલોકથી આવ્યો છું; હે મહાભાગ, તારી કુશળવાર્તા શું કહું?

Verse 25

यातायातैर्दिनेशस्य पूर्य्यते ब्रह्मणो दिनम् । दिनांते जायते रात्री रात्रौ नश्यंति देवताः

સૂર્યના આવાગમનથી બ્રહ્માનો એક દિવસ પૂર્ણ થાય છે; દિવસના અંતે રાત્રિ થાય છે અને તે રાત્રિમાં દેવતાઓ લય પામે છે।

Verse 26

का कथा मृत्युलोकस्य ये म्रियंते दिनेदिने । नभो धूमाकुलं जातं देवा बलिगृहे गताः

તો પછી મર્ત્યલોકની શું વાત, જ્યાં લોકો રોજેરોજ મરે છે? આકાશ ધુમાડાથી ભરાઈ ગયું છે અને દેવતાઓ બલિના ગૃહે ગયા છે।

Verse 27

सप्तर्षयो गतास्तत्र ब्रह्मणा ब्रह्मचारिणः । हाहाहूहूस्तुंबरुश्च गतौ नारदपर्वतौ

ત્યાં બ્રહ્માના બ્રહ્મચારી સપ્તર્ષિઓ પણ ગયા છે; હાહા-હૂહૂ અને તુંબરુ પણ ગયા, તેમજ નારદ અને પર્વત પણ ગયા।

Verse 28

अप्सरोगणगन्धर्वाः संप्राप्ता बलिमंदिरे । उत्पातशांतिको यज्ञः क्रियते बलिना स्वयम्

અપ્સરાઓ અને ગંધર્વોના સમૂહો બલિના મંદિરે (મહેલમાં) આવી પહોંચ્યા છે; અપશકુન શાંત કરવા બલી પોતે યજ્ઞ કરે છે।

Verse 29

तत्रैव गन्तुमिच्छामि द्रष्टुं यज्ञं बलेर्गृहे । सहस्रमेकं यज्ञानामेकोनं विदधे बलिः

હું પણ ત્યાં જવા ઇચ્છું છું, બલિના ગૃહમાં થતા યજ્ઞનું દર્શન કરવા. બલિએ હજાર યજ્ઞોમાં એક ઓછો—નવસો નવ્વાણું—યજ્ઞ કર્યો છે.

Verse 30

दैत्यानां भुवनं सर्वं संपूर्णेऽस्मिन्भविष्यति । असावतिशयः कोऽपि प्रारब्धो यज्ञकर्मणि । द्विजातिभ्यो मया देयं येन यद्याच्यते स्वयम्

જો આ યજ્ઞ પૂર્ણ થાય તો દૈત્યોનું સમગ્ર લોક સંપૂર્ણ રીતે સ્થિર થશે. આ યજ્ઞકર્મમાં કોઈ અદભુત વિશેષ પ્રયત્ન શરૂ થયો છે. તેથી જે કોઈ દ્વિજ મારી પાસે જે કંઈ માગે, તે હું સ્વયં દાન આપવું જ જોઈએ.

Verse 31

वारितेनापि मे देयं सत्यमस्तु वचो मम । आत्मानमपि दारांश्च राज्यं पुत्रान्प्रियान्मम

મને રોકવામાં આવે તોય મને દાન આપવું જ પડશે—મારું વચન સત્ય થાઓ. હું મારી જાતને, મારી પત્નીને, મારું રાજ્ય અને મારા પ્રિય પુત્રોને પણ આપી દઈશ.

Verse 32

प्रार्थितश्चेन्न दास्यामि व्यर्थो भवतु मेऽध्वरः । अनेन वचसा जाता महती मे शिरो व्यथा । प्रतिज्ञाय कथं यज्ञः संपूर्णोऽयं भविष्यति

જો માગવામાં આવે ત્યારે હું દાન ન આપું તો મારો આ અધ્વર વ્યર્થ થાઓ. આ વચનોને કારણે મારા મસ્તકમાં ભારે પીડા ઊઠી છે. પ્રતિજ્ઞા કરીને આ યજ્ઞ કેવી રીતે પૂર્ણ થશે?

Verse 33

भंगोपायं न पश्यामि भ्रमामि भुवनत्रये । विध्वंसकारिणं ज्ञात्वा भवंतं पर्युपस्थितः

આ ગૂંચવણ તોડવાનો કોઈ ઉપાય મને દેખાતો નથી; હું ત્રિભુવનમાં ભટકી રહ્યો છું. તમે વિનાશ/નિર્ણાયક ઉપાય કરવા સમર્થ છો એમ જાણી, શરણ માટે તમારી સામે હાજર થયો છું.

Verse 34

यथा न पूर्यते यज्ञस्तथेदानीं विधीयताम्

હવે એવી રીતે યોગ્ય વ્યવસ્થા કરાય કે યજ્ઞ અધૂરો ન રહે।

Verse 35

वामन उवाच । महर्षे शृणु मे वाक्यं का शक्तिर्मम विद्यते । कोऽहं कस्मात्करिष्यामि यज्ञे देवाः समागताः

વામન બોલ્યા—હે મહર્ષિ, મારું વચન સાંભળો. મારી પાસે કઈ શક્તિ છે? હું કોણ, અને શું કરી શકું—જ્યારે આ યજ્ઞમાં દેવતાઓ સ્વયં એકત્ર થયા છે?

Verse 36

ऋषयो ब्राह्मणाः सर्वे कथं व्यर्थो भविष्यति । अपरं शृणु मे वाक्यं ब्रह्मर्षे ब्रह्मणस्पते

બધા ઋષિ અને બ્રાહ્મણો હાજર છે—યજ્ઞ વ્યર્થ કેવી રીતે થશે? હે બ્રહ્મર્ષિ, હે બ્રહ્મણસ્પતિ, મારી બીજી વાત પણ સાંભળો।

Verse 37

न कलत्रं न ते पुत्राः कस्मात्प्रकृतिरीदृशी । युद्धं विना न ते सौख्यं न सौख्यं कलहं विना

તને ન પત્ની છે ન પુત્રો—તારો સ્વભાવ એવો કેમ છે? યુદ્ધ વિના તને સુખ નથી, અને કલહ વિના પણ તને સુખ નથી।

Verse 39

नारदः कुरुते चान्यदन्यत्कुर्वंति ब्राह्मणाः । ममापि कौतुकं जातं महर्षे वद सत्वरम्

નારદ એક કામ કરે છે અને બ્રાહ્મણો બીજું કરે છે। મને પણ કૌતુક થયું છે—હે મહર્ષિ, ત્વરિત કહો।

Verse 40

नारद उवाच । पाद्मकल्पे व्यतिक्रांते रात्र्यंते शृणु वामन । ब्रह्माण्डं वारिणा व्याप्तमन्यत्किं चिन्न विद्यते

નારદે કહ્યું—હે વામન, સાંભળ. પદ્મકલ્પ વીતી ગયા પછી, રાત્રિના અંતે, સમગ્ર બ્રહ્માંડ જળથી વ્યાપ્ત થયું; તેના સિવાય કશું જ નહોતું.

Verse 41

अप्सु शेते देवदेवः स च नारायणः स्मृतः । स ब्रह्मा स शिवो नास्ति भेदस्तेषां परस्परम्

દેવોના દેવ મહાજળમાં શયન કરે છે; તે નારાયણ તરીકે સ્મરાય છે. તે જ બ્રહ્મા, તે જ શિવ—તેમમાં પરસ્પર કોઈ ભેદ નથી.

Verse 42

यदा भवंति ते भिन्ना स्तदा देवत्रयं च ते । कर्त्तुं वाराहकल्पं तु भिन्ना जातास्त्रयस्तदा

જ્યારે તેઓ ભિન્ન રૂપે પ્રગટ થાય છે, ત્યારે તેમને દેવત્રય કહેવાય છે. વરાહકલ્પનું કાર્ય કરવા માટે ત્યારે તેઓ ત્રણ ભેદરૂપે થયા.

Verse 43

ब्रह्मविष्णुहरा देवा रजःसत्त्वतमोमयाः । सृष्टिं ब्रह्मा करोत्येवं तां च पालयते हरिः

બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને હર—આ દેવો રજ, સત્ત્વ અને તમ ગુણમય છે. આ રીતે બ્રહ્મા સૃષ્ટિ કરે છે અને હરિ તેનું પાલન કરે છે.

Verse 44

हरः संहरते सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् । एवं प्रवर्त्य देवेश उपविष्टा वरासने । कैलासशिखरे रम्ये मंत्रयंति परस्परम्

હર ચરાચર સહિત સમગ્ર ત્રિલોકનો સંહાર કરે છે. આ રીતે વિશ્વકાર્ય પ્રવર્તાવી, દેવેશ્વરો શ્રેષ્ઠ આસન પર બેસીને રમ્ય કૈલાસશિખર પર પરસ્પર મંત્રણા કરે છે.

Verse 45

त्रयाणां को वरो देवः को ज्येष्ठः को गुणाधिकः । चतुर्थो नास्ति यो वेत्ति सहसा ते त्रयः स्थिताः

ત્રણમાં શ્રેષ્ઠ દેવ કોણ? જ્યેષ્ઠ કોણ? ગુણોમાં અધિક કોણ? નિર્ણય કરનાર ચોથો કોઈ ન હતો; તેથી તે ત્રણેય સહસા સંશયમાં સ્થિર રહ્યા।

Verse 46

तेभ्यः समुत्थितं ज्योतिरेकीभूतं तदंबरे । कालमानेन युक्तं तद्भ्राम्ते रविमंडलम्

તેમમાંથી એક તેજ ઉત્પન્ન થયું, જે આકાશમાં એકરૂપ થઈ એક જ પ્રજ્વલિત જ્યોતિ બન્યું. કાળમાન સાથે યુક્ત થઈ તે સૂર્યમંડળરૂપે પરિભ્રમણ કરે છે।

Verse 47

अहं ज्येष्ठो ह्यहं ज्येष्ठो वादोऽभूद्धरब्रह्मणोः । द्वयोर्विवदतोः क्रोधात्संजातोऽहं मुखात्प्रभो

“હું જ જ્યેષ્ઠ છું—હું જ જ્યેષ્ઠ છું!” એમ હર અને બ્રહ્મા વચ્ચે વિવાદ થયો. તે બંનેના વાદના ક્રોધથી, હે પ્રભુ, હું મુખમાંથી જન્મ્યો।

Verse 48

कथं देव न जानासि यदुक्तं ब्रह्मणा तदा । दशावतारास्ते रंतुं मत्स्यकूर्मादयः पुरा

હે દેવ, તું કેવી રીતે નથી જાણતો કે ત્યારે બ્રહ્માએ શું કહ્યું હતું—મત્સ્ય, કૂર્મ વગેરે તારા દશાવતારો પૂર્વે દિવ્ય લીલા માટે પ્રગટ થયા હતા?

Verse 49

रुद्रेण वारिता गत्वा कलहो वो न युज्यते । तथैव कृतवान्विष्णुरवतारान्दशैव तान्

રુદ્રે રોકીને કહ્યું—જાઓ, આ કલહ તમને શોભતો નથી. તેમ છતાં વિષ્ણુએ એ જ દસ અવતારો નિશ્ચયે ધારણ કર્યા।

Verse 50

कल्पादौ ब्रह्मणो वक्त्रात्संजातोऽहं द्विजोत्तम । कलहाजन्म मे यस्मात्तस्मान्मे कलहः प्रियः

કલ્પના આરંભે હું બ્રહ્માના મુખમાંથી ઉત્પન્ન થયો, હે દ્વિજોત્તમ. કારણ કે મારો જન્મ કલહમાંથી થયો છે, તેથી કલહ મને પ્રિય છે.

Verse 51

कल्पादौ सृजता पूर्वं चिन्वितं ब्रह्मणा स्वयम् । वेदान्तिना कथं सृष्टिः कर्त्तव्याऽहो हरे मया

કલ્પના આરંભે સર્જન શરૂ કરતાં પહેલાં સ્વયં બ્રહ્માએ વિચાર્યું— ‘હે હરિ! હું વેદાંતમાં સ્થિત છું; આ સૃષ્ટિકાર્ય હું કેવી રીતે કરું?’

Verse 52

नष्टान्वेदान्न जानामि क्व वेदास्ते गता इति । पृथ्वीमपि न जानामि किं स्थाने किमधो गता

નષ્ટ થયેલા વેદો ક્યાં ગયા તે મને ખબર નથી. પૃથ્વી પણ ક્યાં છે— કયા સ્થાને છે, કે કયા અધોગતિમાં પડી ગઈ— તે પણ હું જાણતો નથી.

Verse 54

जले जलेचरो मत्स्यो महानद्यां भविष्यसि । आदाय वेदान्वेगेन मम त्वं दातुमर्हसि

જળમાં તું જલચર મત્સ્ય બનશે અને મહાનદીમાં વિહરશે. વેદોને વેગથી લઈને તું મને અર્પણ કરવો યોગ્ય છે.

Verse 55

तथा च कृतवान्देवो मत्स्यरूपं जले महत् । वेदान्समानयामास ददौ च ब्रह्मणे पुरा । कूर्मरूपं पुनः कृत्वा मंदरं धारयिष्यसि

ત્યારે દેવે વિશાળ જળમાં મહામત્સ્યરૂપ ધારણ કર્યું; વેદોને પાછા લાવી પૂર્વે બ્રહ્માને અર્પણ કર્યા. પછી ફરી કૂર્મરૂપ ધારણ કરીને તું મન્દર પર્વતને ધારણ કરશી.

Verse 56

इत्युक्तो ब्रह्मणा विष्णुर्लक्ष्मीस्त्वां वरयिष्यति । पुरा चित्रं चरित्रं ते मथने दृष्टवानहम्

બ્રહ્માએ એમ કહ્યે પછી વિષ્ણુને કહેવામાં આવ્યું—“લક્ષ્મી તને જ વરશે. પૂર્વે સમુદ્રમંથનમાં તારી અદ્ભુત લીલાઓ મેં જોઈ હતી.”

Verse 57

यदा रसातलं प्राप्ता पृथिवी नैव दृश्यते । ब्रह्मांडार्थे स्थानकृते तत्र सा नैव दृश्यते

જ્યારે પૃથ્વી રસાતલમાં પહોંચી, ત્યારે તે સર્વથા દેખાતી નહોતી; બ્રહ્માંડના કાર્યાર્થે ગોઠવેલા સ્થાને પણ તે ત્યાં દેખાઈ નહીં.

Verse 58

वाराहं क्रियतां रूपं ब्रह्मणा प्रेरितः स्वयम् । महावराहरूपं स कृत्वा भूमेरधो गतः

“વરાહરૂપ ધારણ કર”—એમ બ્રહ્માએ સ્વયં પ્રેરણા આપી. ત્યારે તેણે મહાવરાહરૂપ ધારણ કરીને ભૂમિના નીચે ઉતર્યો.

Verse 59

उद्धृत्य च तदा विष्णुर्दंष्ट्राग्रेण वसुंधराम् । स निनाय यथास्थानं मुस्तां व धरणीतलात्

ત્યારે વિષ્ણુએ દંષ્ટ્રાના અગ્ર પર વસુંધરાને ઉઠાવી તેના યથાસ્થાને પહોંચાડી—જેમ ધરતીમાંથી મુસ્તા-ઘાસનો ગોછો ઉખેડી ઉઠાવાય તેમ.

Verse 60

अवतारं तृतीयं वै हरस्यापि मनोहरम् । येन सा पृथिवी पृथ्वी पर्वतैः सहिता धृता

આ હરિનો ત્રીજો, મનોહર અવતાર હતો; જેના દ્વારા પર્વતો સહિત આ પૃથ્વી ધારણ થઈ અને સ્થિર રીતે પ્રતિષ્ઠિત થઈ.

Verse 61

चतुर्थं नरसिंहं वै कथयामि सुदारुणम् । आदित्या अदितेः पुत्रा दितेः पुत्रौ महावलौ

હવે હું ચોથા અવતાર એવા અતિ ઉગ્ર નરસિંહનું વર્ણન કરું છું. આદિત્યો અદિતિના પુત્રો છે અને દિતિના બે પુત્રો મહાબળવાન છે.

Verse 62

हिरण्यकशिपुर्दैत्यो हिरण्याक्षो महाबलः । स्वर्गे देवाः स्थिताः सर्वे पाताले दैत्यदानवाः

દૈત્ય હિરણ્યકશિપુ અને મહાબળવાન હિરણ્યાક્ષ—બધા દેવો સ્વર્ગમાં સ્થિત રહ્યા, અને દૈત્ય-દાનવો પાતાળમાં પોતાના સ્થાને રહ્યા.

Verse 63

हिरण्यकशिपुश्चक्रे दैत्यो राज्यं रसातले । मनुपुत्रा धरापृष्ठे स्थापिता देवदानवैः

દૈત્ય હિરણ્યકશિપુએ રસાતલમાં પોતાનું રાજ્ય સ્થાપ્યું; અને મનુના પુત્રોને દેવો તથા દાનવોએ ધરતીના પૃષ્ઠ પર વસાવ્યા.

Verse 64

क्रमेणाभ्यासयोगेन भिन्नांश्चक्रे स चैकतः । प्राणापानव्यानोदानसमानाख्यांश्च मारुतान्

ક્રમશઃ અભ્યાસ-યોગના અનુશાસનથી તેણે વિખૂટા બળોને એક કર્યા; અને પ્રાણ, અપાન, વ્યાન, ઉદાન તથા સમાન નામના વાયુઓને વશમાં લીધા.

Verse 65

सप्तद्वीपवतीं पृथ्वीं गृहीत्वा साऽमरावतीम् । ग्रहीतुकामो बुभुजे पुत्रपौत्रैः कृतादरः

સપ્તદ્વીપવાળી પૃથ્વી કબજે કરીને તેણે અમરાવતીને પણ ગ્રહણ કરવાની ઇચ્છા કરી; અને પુત્ર-પૌત્રો સાથે આદરપૂર્વક ભોગવિલાસમાં રત રહ્યો.

Verse 66

प्रह्लादप्रमुखान्पुत्रान्स पीडयति मंदधीः । पुत्रेषु पाठ्यमानेषु प्रह्लादोऽपि पपाठ तत्

એ મંદબુદ્ધિએ પ્રહ્લાદપ્રમુખ પોતાના પુત્રોને પીડિત કર્યા. પુત્રોને પાઠ રટાવવામાં આવતો ત્યારે પ્રહ્લાદ પણ એ જ ઉપદેશનું પઠન કરતો હતો.

Verse 67

येन वै पठ्यमानेन जायते तस्य वेदना । भुवनद्वयराज्येन दैत्यो देवान्न मन्यते

જે પાઠનું પઠન થતાં તેને વેદના થતી. બે લોકના રાજ્યાધિકારથી તે દૈત્ય દેવોને માનતો જ ન હતો.

Verse 68

तपसा तोषितो ब्रह्मा ददौ तस्मै वरं प्रभुः । अमरत्वं स देवेभ्यो मनुष्येभ्यः सुरोत्तम

તપસ્યાથી પ્રસન્ન થયેલા પ્રભુ બ્રહ્માએ તેને વર આપ્યો—હે સૂરોત્તમ! દેવો અને મનુષ્યો તરફથી અમરત્વ (અભય) પ્રદાન કર્યું।

Verse 69

कस्मादपि न मे भूयान्मरणं यदि चेद्भवेत् । किंचित्सिंहो नरः किंचिद्यो भवेद्धरणीधरः

કશાથી પણ મારી મૃત્યુ ન થાય; અને જો મૃત્યુ થવું જ હોય, તો જે થોડો સિંહ અને થોડો નર—ધરણીધર—એના હાથે જ થાય।

Verse 70

तस्मात्कररुहैभिन्नो मरिष्ये न धरातले । एवं भविष्यतीत्युक्त्वा गतो ब्रह्मा च विस्मयम्

અતએવ હું ધરાતલ પર મરિશ નહિ; નખોથી વિદિર્ણ થવાથી જ મારી મૃત્યુ થશે. “એમ જ થશે” કહી બ્રહ્મા આશ્ચર્ય પામી પ્રસ્થાન કર્યા।

Verse 71

कालेन गच्छता तस्य संजातो विग्रहो महान् । देवाः किं मे करिष्यंति विष्णुना किं प्रयोजनम्

સમય પસાર થતાં તેનું દર્પ અને બળ અત્યંત વધ્યું. તે બોલ્યો—“દેવો મારું શું કરી શકશે? મને વિષ્ણુની શું જરૂર?”

Verse 72

यष्टव्योऽहं सदा यज्ञै रुद्रः किं मे करिष्यति । एवं हि वर्त्तमानस्य प्रह्लादः स्तौति तं हरिम्

તે બોલ્યો—“હું તો સદા યજ્ઞોથી પૂજ્ય છું; રુદ્ર મારું શું કરી શકશે?” આવી સ્થિતિમાં પણ પ્રહ્લાદ તે હરિનું સ્તવન કરતો રહ્યો.

Verse 73

येनास्य जायते मृत्युस्तमेव स्मरते हरिम् । यदासौ वार्यमाणोऽपि विरौति च हरिं हरिम्

જેનાં અધિન જીવને મૃત્યુ આવે છે, તે જ હરિનું તે સ્મરણ કરે છે. અને રોક્યા છતાં પણ તે પોકારે—“હરિ! હરિ!”

Verse 74

चतुर्भुजं शंखगदासिधारिणं पीतांबरं कौस्तुभ लाञ्छितं सदा । स्मरामि विष्णुं जगदेकनायकं ददाति मुक्तिं स्मृतमात्र एव यः

હું વિષ્ણુનું સ્મરણ કરું છું—ચતુર્ભુજ, શંખ-ગદા-ખડ્ગધારી, પીતાંબરધારી, સદા કૌસ્તુભ-લાંછિત, જગતના એકમાત્ર નાયક; જે માત્ર સ્મરણથી જ મુક્તિ આપે છે.

Verse 75

अनेन वचसा क्षुब्धो दैत्यो देत्यान्दि देश ह । मारयध्वं तु तं दुष्टं गज सर्पजलाग्नितः

આ વચનોથી ક્રોધિત થઈ દૈત્યે દાનવોને આજ્ઞા આપી—“આ દુષ્ટને મારી નાંખો—હાથીથી, સર્પથી, જળથી અથવા અગ્નિથી!”

Verse 76

प्रह्लाद उवाच । गजेपि विष्णुर्भुजगेऽपि विष्णुर्जलेऽपि विष्णुर्ज्वलनेऽपि विष्णुः । त्वयि स्थितो दैत्य मयि स्थितश्च विष्णुं विना दैत्यगणाऽपि नास्ति

પ્રહલાદે કહ્યું: હાથીમાં પણ વિષ્ણુ છે, સર્પમાં પણ વિષ્ણુ છે, જળમાં પણ વિષ્ણુ છે અને અગ્નિમાં પણ વિષ્ણુ છે. હે દૈત્ય, તે તારામાં સ્થિત છે અને મારામાં પણ; વિષ્ણુ વિના દૈત્યગણનું પણ અસ્તિત્વ નથી.

Verse 77

यदा स मार्यमाणोऽपि मृत्युं प्राप्नोति न क्वचित् । हिरण्यकशिपोर्वक्षो दह्यते क्रोधवह्निना । तदा शिक्षयितुं पुत्रं मुखाग्रे संनिवेश्य च

જ્યારે મારવા છતાં પણ તેનું મૃત્યુ ન થયું, ત્યારે હિરણ્યકશિપુની છાતી ક્રોધાગ્નિથી બળવા લાગી. ત્યારે પુત્રને 'શિક્ષા' આપવા માટે તેણે તેને પોતાની સામે બેસાડ્યો.

Verse 78

वचोभिः कठिनैः पुत्रं स्वयं हन्तुं समुद्यतः । धिक्त्वा नारायणं स्तौषि ममारिं स्तौषि चेत्पुनः

કઠોર વચનો સાથે તે સ્વયં પુત્રને મારવા માટે તૈયાર થયો: "ધિક્કાર છે! તું નારાયણની સ્તુતિ કરે છે! જો તું ફરીથી મારા શત્રુની સ્તુતિ કરીશ તો...!"

Verse 79

पुष्पलावं लविष्यामि शिरस्तेऽहं वरासिना । अहं विष्णुरहं ब्रह्मा रुद्र इन्द्रो वरं वद

"હું આ શ્રેષ્ઠ તલવારથી તારું મસ્તક ફૂલોના ગુચ્છાની જેમ કાપી નાખીશ. હું જ વિષ્ણુ, હું જ બ્રહ્મા, રુદ્ર અને ઇન્દ્ર છું—વરદાન માંગ!"

Verse 80

आत्मीयं पितरं मुक्त्वा कमन्यं स्तौषि बालक

"પોતાના પિતાને છોડીને, હે બાળક, તું બીજા કોની સ્તુતિ કરી રહ્યો છે?"

Verse 81

यदा न पठते बालः स्तौति नो पितरं स्वकम् । दण्डेनाहत्य गुरुणा प्रह्लादः प्रेरितः पुनः । वदैकं वचनं शिष्य देहि मे गुरुदक्षिणाम्

જ્યારે તે બાળક પાઠ ન બોલતો અને પોતાના પિતાની સ્તુતિ પણ ન કરતો, ત્યારે ગુરુએ દંડથી તેને માર્યો અને ફરી પ્રહ્લાદને પ્રેર્યો— “શિષ્ય, એક વચન બોલ; મને ગુરુદક્ષિણા આપ।”

Verse 82

यथा मे तुष्यते स्वामी ददाति विपुलं धनम्

જેથી મારા સ્વામી પ્રસન્ન થાય અને મને બહુ ધન આપે।

Verse 83

प्रह्लाद उवाच । प्रहरस्व प्रथमं मां करिष्ये वचनं गुरो । स्तौमि विष्णुमहं येन त्रैलोक्यं सचराचरम्

પ્રહ્લાદે કહ્યું— “પ્રથમ મને પ્રહાર કરો; હે ગુરુ, હું તમારું વચન પાળિશ. હું વિષ્ણુની સ્તુતિ કરું છું— જેમના દ્વારા ચરાચર સહિત ત્રિલોક ધારિત છે।”

Verse 84

कृतं संवर्द्धितं शांतं स मे विष्णुः प्रसीदतु । ब्रह्मा विष्णुर्हरो विष्णु रिन्द्रो वायुर्यमोऽनलः

જે સર્જે છે, પોષે છે અને શાંતિ આપે છે, તે વિષ્ણુ મારી ઉપર પ્રસન્ન થાઓ. બ્રહ્મા વિષ્ણુ છે, હર પણ વિષ્ણુ છે; ઇન્દ્ર, વાયુ, યમ અને અનલ પણ વિષ્ણુ જ છે।

Verse 85

प्रकृत्यादीनि तत्त्वानि पुरुषं पंचविंशकम् । पितृदेहे गुरोर्देहे मम देहेऽपि संस्थितः

પ્રકૃતિ વગેરે તત્ત્વો અને પચ્ચીસમો પુરુષ— એ જ પિતાના દેહમાં, ગુરુના દેહમાં અને મારા દેહમાં પણ સ્થિત છે।

Verse 86

एवं जानन्कथं स्तौमि म्रियमाणं नराधमम्

આવું જાણીને હું મરણાસન્ન તે નરાધમની સ્તુતિ કેવી રીતે કરું?

Verse 87

गुरुरुवाच । नरेषु कोऽधमः शिष्य जन्मादिमरणेऽधम । कथं न पितरं स्तौषि म्रियमाणो हरिं हरिम्

ગુરુએ કહ્યું—હે શિષ્ય, જ્યારે જન્મ અને મરણ જ અધમ છે, ત્યારે મનુષ્યોમાં કોણ અધમ? મરણકાળે તું પિતા—હરી, હરી—ની સ્તુતિ કેમ નથી કરતો?

Verse 89

भये राजकुले युद्धे व्याधौ स्त्रीसंगमे वने । अशक्तौ वाऽथ संन्यासे मरणे भूमिसंस्थिताः । स्मरंति मातरं मूर्खाः पितरं च नराधमाः

ભયમાં, રાજકુલમાં, યુદ્ધમાં, રોગમાં, સ્ત્રીસંગમાં, વનમાં; અશક્તિમાં કે સંન્યાસમાં; અને મરણકાળે ભૂમિ પર પડેલા—મૂર્ખો માતાને સ્મરે છે અને નરાધમો પિતાને સ્મરે છે.

Verse 90

माता नास्ति पिता नास्ति नास्ति मे स्वजनो जनः । हरिं विना न कोऽप्यस्ति यद्युक्तं तद्विधीयताम्

માતા નથી, પિતા નથી; મારો કોઈ સ્વજન પણ નથી. હરિ વિના મારો કોઈ નથી; જે યોગ્ય હોય તે જ કરવામાં આવે.

Verse 91

इत्यादिवचनैः क्रुद्धो हन्तुं दैत्यः समुत्थितः । तदा माता समागत्य पुत्रस्य पुरतः स्थिता

આવા વચનોથી ક્રોધિત થઈ દૈત્ય મારવા માટે ઊભો થયો. ત્યારે માતા આવી પુત્રની સામે ઊભી રહી.

Verse 92

भ्रातरः स्वजनो भगिनी भाषते मा हरिं वद । अहं माता स्वसा चेयं भ्रातरः स्वजनो जनः । यथा संमिलितैर्वत्स स्थीयते वहुवासरम्

તેણે કહ્યું—“ભાઈઓ, સ્વજનો, બહેન! ‘હરિ’ નામ ન બોલો. હું તમારી માતા છું; આ તમારી બહેન છે; આ તમારા ભાઈઓ—તમારા જ લોકો છે. વત્સ, આપણે સૌ સાથે મળીને ઘણા દિવસો અહીં જ રહો.”

Verse 93

गंतुं न विद्यते शक्तिर्जलमध्ये ममाधुना । अवतारैस्त्वया कार्यं दशभिः सृष्टिरक्षण म्

“હવે આ જળમધ્યે મને આગળ જવાની શક્તિ નથી. તેથી તારે દશ અવતારો દ્વારા સૃષ્ટિનું રક્ષણ કરવું પડશે.”

Verse 94

यस्याः पीतं मया मूत्रं पुरीषमुदरे बहु । सा माता नरकोऽस्माकमग्रे वक्तुं न शक्यते

“જેનુ મૂત્ર મેં પીધું અને જેના ગર્ભમાં મેં ઘણું મલ ધારણ કર્યું—એ જ મારી માતા છે. પરંતુ તેની નિંદા કરવાથી જે નરકફળ આવે છે, તેનું વર્ણન શક્ય નથી.”

Verse 95

निर्मितो न द्वितीयस्तु निर्मितो विश्वकर्मणा । त्वादृशस्तु पुमान्कश्चिद्यस्य नो हदये हरिः

“વિશ્વકર્માએ ઘડ્યો હોવા છતાં તારા સમો બીજો નથી. છતાં તારા જેવા પુરુષના હૃદયમાં હરિ ન વસે તો તે કેવો પુરુષ?”

Verse 96

दशमासं ध्रुवं मन्ये मूत्रं पास्यति तर्पितः । भ्रातरो भ्रातरः सत्यं गर्भेऽपि स्युः कथं यदि

“દસ મહિના સુધી, હું નિશ્ચિત માનું છું, ગર્ભસ્થ શિશુ તૃપ્ત થઈ મૂત્ર પીવે છે. જો ‘ભાઈઓ ખરેખર ભાઈઓ’ હોય, તો ગર્ભમાં પણ તેઓ એમ કેવી રીતે હોઈ શકે?”

Verse 97

युध्यतस्तान्कथं माता वराकी वारयिष्यति । स्वजनो दृश्यते वृद्धः परेषु पण्डितायते

તેઓ યુદ્ધ કરતાં હોય ત્યારે એ બિચારી માતા તેમને કેવી રીતે રોકી શકે? પોતાના લોકોમાં જ કોઈ ‘વૃદ્ધ/મોટો’ દેખાય છે, પણ પરાયાંમાં પંડિત બનીને દેખાડો કરે છે.

Verse 98

कुटुंबं भण्यते कस्माद्यश्च नायाति याति च । बंधनं च कुटुम्बस्य जायते नरकाय नः

જે સાચે આવતું નથી અને સાચે જતું પણ નથી, તેને ‘કુટુંબ’ કેમ કહે છે? કુટુંબાસક્તિ જ બંધન બને છે અને આપણને નરકસમાન દુઃખ તરફ દોરી જાય છે.

Verse 99

माता मे विद्यते चान्या पितान्यो भ्रातरश्च ये । स्वसा स्वजनसम्वन्धं ज्ञात्वा मुक्तिमवाप्नुयात्

મારી બીજી માતા છે, બીજો પિતા છે અને બીજા ભાઈઓ પણ છે. ‘બહેન’ અને ‘સ્વજન’નો સાચો સંબંધ જાણી મનુષ્ય મુક્તિ પામે છે.

Verse 100

माता प्रकृतिरस्माकं स्वसा बुद्धिर्निगद्यते । अहंकारस्ततो जातो योऽहमित्यनुमीयते

પ્રકૃતિને અમારી માતા કહેવામાં આવે છે અને બુદ્ધિને અમારી બહેન કહેવાય છે. ત્યાંથી અહંકાર ઉત્પન્ન થાય છે, જેના દ્વારા ‘હું છું’ એવો ભાવ નિશ્ચિત થાય છે.

Verse 101

तन्मात्राः सोदराः पञ्च ये गच्छन्ति सहैव मे । एषा प्रकृतिरस्माकं विकारः स्वजनो मम

પાંચ તન્માત્રાઓ મારા સહોદર ભાઈઓ છે, જે મારી સાથે જ ચાલે છે. આ જ અમારી પ્રકૃતિ છે; તેની વિકૃતિને જ હું ‘મારા સ્વજન’ કહું છું.

Verse 102

एतेषां वाहको यस्तु पुरुषः पञ्च विंशकः । स मे पिता शरीरेऽस्मिन्परमात्मा हरिः स्थितः

આ બધાનો વહનકર્તા અને નિયામક જે પચ્ચીસમો પુરુષ છે, એ જ મારો પિતા છે. આ જ શરીરમાં પરમાત્મા હરિ સ્થિત છે.

Verse 103

यद्यसौ चित्यन्ते चित्ते दृश्यते हृदये हरिः । अणिमादिगुणैश्वर्यं पदं तस्यैव जायते

જો હરિ મનના અંતરમાં અને હૃદયમાં ધ્યાનથી દર્શાય, તો તે જ ભક્તને અણિમા વગેરે ગુણોથી યુક્ત ઐશ્વર્યપદ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 104

भवता सम्मतं राज्यं तन्मे नित्यं तृणैः समम् । यत्र नो पूज्यते विष्णुर्ब्रह्मा रुद्रोऽनिलोऽनलः

તમને માન્ય એવું રાજ્ય મને સદાય તૃણ સમાન છે—જ્યાં વિષ્ણુની પૂજા થતી નથી, ન બ્રહ્માની, ન રુદ્રની, ન વાયુની, ન અગ્નિની.

Verse 105

प्रत्यक्षो दृश्यते यस्तु निरालम्बो भ्रमत्यसौ । स एव भगवान्विष्णुर्य एते गगने स्थिताः

જે પ્રત્યક્ષ દેખાય છે અને નિરાધાર ભ્રમણ કરે છે, એ જ ભગવાન વિષ્ણુ છે; અને આકાશમાં સ્થિત આ બધાને સ્થાપિત કરનાર પણ એ જ છે.

Verse 106

ध्रुवे बद्धा ग्रहाः सर्वे य एतेऽप्युडवः स्थिताः । ते सर्वे विष्णुवचसा न पतंति धरातले

ધ્રુવ સાથે બંધાયેલા બધા ગ્રહો અને સ્થિર રહેલા આ તારાઓ પણ—વિષ્ણુના વચન/આજ્ઞાથી ધરતી પર પડતા નથી.

Verse 107

काले विनाशः सर्वेषां तेनैव विहितः स्वयम् । इति संचिंत्य मे नास्ति भवद्भ्यो मरणाद्भयम्

સમય આવે ત્યારે સર્વનો વિનાશ એણે જ સ્વયં નિર્ધાર્યો છે. એમ વિચારીને, તમારાં કારણે મને મૃત્યુનો ભય નથી.

Verse 108

इति तद्वचनस्यांते पदा हत्वा पिताऽब्रवीत् । कुत्राऽसौ हन्मि तत्पूर्वं पश्चात्त्वां हरिभाषिणम्

એ વચનો પૂરાં થતાં પિતાએ પગથી આઘાત કરી કહ્યું—“એ ક્યાં છે? પહેલાં એને મારી નાખું, પછી તને, હરીનું બોલનાર!”

Verse 109

प्रह्लाद उवाच । पृथिव्यादीनि भूतानि तान्येव भगवान्हरिः । स्थले जले किं बहुना सर्वं विष्णुमयं जगत्

પ્રહ્લાદે કહ્યું—પૃથ્વી વગેરે ભૂતો જ સ્વયં ભગવાન હરિ છે. સ્થલે જલે—વધુ શું કહું? આખું જગત વિષ್ಣુમય છે.

Verse 110

तृणे काष्ठे गृहे क्षेत्रे द्रव्ये देहे स्थितो हरिः । ज्ञायते ज्ञानयोगेन दृश्यते किं नु चक्षुषा

તૃણ, કાષ્ઠ, ઘર, ક્ષેત્ર, દ્રવ્ય અને દેહ—સર્વમાં હરિ સ્થિત છે. તે જ્ઞાનયોગથી જાણી શકાય; માત્ર આંખે કેવી રીતે દેખાય?

Verse 111

ब्रह्मालये याति रसातले वा धरातलेऽसौ भ्रमति क्षणेन । आघ्राति गन्धं विदधाति सर्वं शृणोति जानाति स चात्र विष्णुः

તે બ્રહ્માલયે જાય છે, અથવા રસાતળે, અથવા ક્ષણમાં ધરાતળ પર ભ્રમે છે. તે સુગંધ ગ્રહણ કરે છે, સર્વ કાર્ય સિદ્ધ કરે છે, સાંભળે છે અને જાણે છે—અહીં એ જ વિષ್ಣુ છે.

Verse 112

इत्युक्तः सहजां मायां त्यक्त्वा सिंहासनोत्थितः । दृढं परिकरं बद्ध्वा खङ्गं चाकृष्य चोज्ज्वलम्

આ રીતે કહ્યા પછી તેણે પોતાની સહજ માયા ત્યજી સિંહાસન પરથી ઊભો થયો. કમરબંધ કસીને બાંધી, તેજસ્વી ખડ્ગ ખેંચી કાઢ્યો.

Verse 113

हत्वा तं फलकाग्रेण बभाषे दुस्सहं वचः । इदानीं स्मर रे विष्णुं नो चेज्जवलितकु ण्डलम् । पतिष्यति शिरो भूमौ फलं पक्वं यथा नगात्

ખડ્ગના અગ્રભાગથી તેને ઘા મારી તેણે અસહ્ય વચન કહ્યું—“હવે, અરે દુષ્ટ, વિષ્ણુનું સ્મરણ કર! નહિ તો જ્વલિત કુંડળોથી શોભિત તારો શિર પક્વ ફળ જેમ વૃક્ષ પરથી પડે તેમ ધરતી પર પડી જશે.”

Verse 114

नो चेद्दर्शय तं विष्णुमस्मात्स्तंभाद्विनिर्गतम् । प्रह्लादस्तु भयं त्यक्त्वा चक्रे पद्मासनं भुवि

“નહીં તો આ જ સ્તંભમાંથી બહાર આવતાં તે વિષ્ણુને બતાવ!” પરંતુ પ્રહ્લાદે ભય ત્યજી ધરતી પર પદ્માસન ધારણ કર્યું.

Verse 115

विधाय कंधरां नेतुमुच्चैः श्वासं निरुध्य च । हृदि ध्यात्वा हरिं देवं मरणायोन्मुखः स्थितः

જાણે વધ માટે લઈ જવામાં આવે તેમ ગળું સ્થિર કરીને, શ્વાસ રોકીને, તેણે હૃદયમાં હરિદેવનું ધ્યાન કર્યું અને મૃત્યુ માટે પણ તૈયાર થઈ ઊભો રહ્યો.

Verse 116

प्रभो मया तदा दृष्टमाश्चर्यं गगनाद्भुवि । पुष्पमाला स्थिता कण्ठे प्रह्लादस्य स्वयं गता

“પ્રભુ, ત્યારે મેં એક અદ્ભુત જોયું—આકાશમાંથી સ્વયં પુષ્પમાળા ધરતી પર આવી અને પ્રહ્લાદના કણ્ઠે સ્થિર થઈ ગઈ.”

Verse 117

गगनं व्याप्यमानं च किंकिमेवं कृतं जनैः । झटिति त्रुट्यति स्तम्भाच्छब्देन क्षुभितो जनः

આકાશ જાણે ઝણઝણાટભર્યા નાદથી વ્યાપી ગયું; લોકો બોલ્યા—“આ શું છે?” તત્ક્ષણે સ્તંભ તૂટી પડ્યો; તેના ઘોર ગર્જનાસમાન શબ્દથી જનસમૂહ વ્યાકુળ થયો.

Verse 118

धरणी याति पातालं द्यौर्वा भूमिं समेष्यति । पतिष्यति शिरो भूमौ खड्गघाताहतं नु किम्

“ધરતી શું પાતાળમાં ધસી રહી છે, કે આકાશ જ ભૂમિ પર તૂટી પડતું છે? ખડ્ગઘાતથી ઘાયલ થયેલ કોઈનું શિર શું જમીન પર પડી જશે—આ શું થઈ રહ્યું છે?”

Verse 119

तावत्स्तंभाद्विनिष्क्रान्तः सिंहनादो भयंकरः । भूमौ निपतिताः सर्वे दैत्याः शब्देन मूर्च्छिताः

ત્યારે સ્તંભમાંથી ભયંકર સિંહનાદ ફાટી નીકળ્યો; તે શબ્દથી મૂર્છિત થઈ બધા દાનવો ધરતી પર પડી ગયા.

Verse 120

हिरण्यकशिपोर्हस्तात्खड्गचर्म पपात च । न स जानाति किं किमेतदिति पुनःपुनः

હિરણ્યકશિપુના હાથમાંથી ખડ્ગ અને ઢાલ પડી ગયા; તે વારંવાર “આ શું છે, આ શું છે?” કહીને સમજ ન શક્યો.

Verse 121

उत्थितो वीक्षते यावत्तावत्पश्यति तं हरिम् । अधो नरं स्थितं सिंहमुपरिष्टाद्विभी षणम्

તે ઊઠીને જોતા જ હરિને જોયો—નીચે મનુષ્યરૂપ, ઉપર સિંહરૂપ; અત્યંત ભયંકર સ્વરૂપ.

Verse 122

दंष्ट्रा करालवदनं लेलिहानमिवांबरम् । जाज्वल्यमानवपुषं पुच्छाच्छोटितमस्तकम्

ભયંકર દંષ્ટ્રાઓ અને કરાલ, ફાટેલા મુખવાળો તે જાણે આકાશને જ ચાટતો હોય એમ હતો. તેનું શરીર જ્વલંત હતું અને પૂંછડીના ફટકાથી તેનું મસ્તક ઝાટકાતું હતું.

Verse 123

महाकण्ठकृतारावं सशब्द मिव तोयदम् । समुच्छ्वसितकेशांतं दुर्निरीक्ष्यं सुरासुरैः

તેના મહાકંઠમાંથી ઘોર ગર્જના નીકળી—જાણે શબ્દ કરતા મેઘ. શ્વાસ સાથે તેની કેશરાશિ ઊભી થઈ; દેવો અને અસુરો માટે પણ તે દુર્નિરીક્ષ્ય બની ગયો.

Verse 124

नरसिंहमथो दृष्ट्वा निपपात पुनः क्षितौ । विगृह्य केशपाशे तं भ्रामयामास चांबरम्

નરસિંહને જોઈ તે ફરી ધરતી પર પડી ગયો. ત્યારે નરસિંહે તેના કેશપાશને પકડી તેને આકાશમાં ઘુમાવ્યો.

Verse 125

भ्रामयित्वा शतगुणं पृथिव्यां समपोथयत् । न ममार स दैत्येन्द्रो ब्रह्मणो वरकारणात्

સો ગણું ઘુમાવીને પ્રભુએ તેને ધરતી પર પછાડ્યો. છતાં બ્રહ્માના વરદાનના કારણે તે દૈત્યેન્દ્ર મર્યો નહિ.

Verse 126

गगनस्थैस्तदा देवै रुच्चैः संस्मारितो हरिः । दैत्यं जानुनि चानीय वक्षो हृष्टो निरीक्ष्य च

ત્યારે આકાશસ્થ દેવોએ ઊંચે સ્વરે સ્મરણ કરાવતાં હરિએ દૈત્યને પોતાના જાણુ પર ખેંચી લીધો. તેના વક્ષસ્થળને ઉગ્ર હર્ષથી નિહાળી, તેને સંહારવા ઉદ્યત થયા.

Verse 127

जयजयेति यक्षानां सुराणां सोऽवधारयत् । शब्दं कर्णे भुजौ सज्जौ कृत्वा तौ पद्मलांछितौ

યક્ષો અને દેવોના “જય જય” એવા નાદને તેમણે ધ્યાનપૂર્વક ગ્રહણ કર્યો. પછી પદ્મચિહ્નિત ભુજાઓને સજ્જ કરી, તે શબ્દ પર ચિત્ત સ્થિર કર્યું.

Verse 128

बिभेद वक्षो दैत्यस्य वज्रघातकिणांकितम् । नखैः कुन्दसुमप्रख्यैरस्थिसंघातकर्शितम्

કુંદફૂલ સમા તેજસ્વી નખોથી તેમણે દૈત્યનું વક્ષ ચીરી નાખ્યું—વજ્રાઘાતના ઘાવચિહ્નોથી અંકિત અને અસ્થિ સુધી ઘસાઈ ગયેલું.

Verse 129

भिन्ने वक्षसि दैत्येन्द्रो ममारच पपात च । तदा सहर्षमभवत्त्रैलोक्यं सचराचरम्

વક્ષ ભેદાતાં જ દૈત્યરાજ મરીને ધરાશાયી થયો. ત્યારે ચરાચર સહિત ત્રિલોક આનંદથી પરિપૂર્ણ બન્યું.

Verse 130

ममापि तृप्तिः सञ्जाता प्रसादात्तव केशव । यदा पुरत्रये दग्धे प्रसादाच्छंकरस्य च

હે કેશવ! તારા પ્રસાદથી મને પણ તૃપ્તિ થઈ—જેમ શંકરના પ્રસાદથી ત્રિપુર દગ્ધ થયે ત્યારે થઈ હતી.

Verse 131

हिण्याक्षे पुनर्जाता सा काले विनिपातिते । इदानीं नास्ति मे तृप्तिः कुत्र यामि करोमि किम्

હિણ્યાક્ષ પાતિત થયો ત્યારે એ જ તૃપ્તિ ફરી જન્મી હતી. પરંતુ હવે મને તૃપ્તિ નથી—હું ક્યાં જાઉં, શું કરું?

Verse 132

पृथिव्यां क्षत्रियाः सन्ति न युध्यंते परस्परम् । देवानां दानवैः सार्द्धं नास्ति युद्धं कथं प्रभो

પૃથ્વી પર ક્ષત્રિયો છે, છતાં તેઓ પરસ્પર યુદ્ધ કરતા નથી. અને દેવોનું દાનવો સાથે પણ યુદ્ધ નથી—આ કેમ, હે પ્રભુ?

Verse 133

इदानीं बलिना व्याप्तं त्रैलोक्यं सचराचरम् । पञ्चमो योऽवतारस्ते न जाने किं करिष्यति । वलिनिग्रहकालोऽयं तद्दर्शय जनार्दन

હવે બલિએ ચરાચર સહિત ત્રિલોકને વ્યાપી લીધું છે. તમારો પાંચમો અવતાર નજીક છે; તે શું કરશે તે હું જાણતો નથી. આ બલિને નિયંત્રિત કરવાનો સમય છે—એ દિવ્ય યોજના દર્શાવો, હે જનાર્દન।

Verse 134

सारस्वत उवाच । तदेतत्सकलं श्रुत्वा बभाषे वामनो मुनिम्

સારસ્વતે કહ્યું: આ બધું સાંભળીને વામને તે મુનિને કહ્યું।

Verse 135

वामन उवाच । शृणु नारद यद्वृत्तं हिण्यकशिपौ हते । दैत्यराजः कृतो राजा प्रह्लादोऽतीव वैष्णवः

વામને કહ્યું: હે નારદ, હિરણ્યકશિપુના વધ પછી જે બન્યું તે સાંભળ. અતિ વૈષ્ણવ પ્રહ્લાદને દૈત્યોનો રાજા બનાવવામાં આવ્યો.

Verse 136

तेन राज्यं धरापृष्ठे कृतं संवत्सरान्बहून् । तस्यापि कुर्वतो राज्यं विग्रहो हि सुरैः समम्

તેણે ધરતીના પૃષ્ઠ પર અનેક વર્ષો સુધી રાજ્ય કર્યું. છતાં રાજ્ય ચલાવતા ચલાવતા દેવો સાથે પણ વિગ્રહ ઊભો થયો.

Verse 137

नो पश्याम्यपि दैत्यानां पूर्ववैरमनुस्मरन् । उत्पाद्य पुत्रान्सबहून्राज्यं चक्रे स पुष्कलम्

પૂર્વ વૈરનું સ્મરણ કરતાં પણ તેણે દૈત્યો તરફ નજર પણ ન કરી. અનેક પુત્રો ઉત્પન્ન કરીને તેણે સમૃદ્ધ અને પુષ્કળ રાજ્ય સ્થાપ્યું।

Verse 138

विरोचनाद्बलिर्जातो बाल एव यदाऽभवत् । एकान्ते स हरिं ज्ञात्वा तदा योगेन केनचित्

વિરોચનથી બલિ જન્મ્યો; અને જ્યારે તે હજી બાળક જ હતો, ત્યારે એકાંતમાં કોઈ યોગસાધના દ્વારા તેણે હરિને જાણી લીધો।

Verse 139

मुक्त्वा राज्यं प्रियान्पुत्रान्गतोऽसौ गिरिसानुषु । कल्पान्तस्थायिनं देहं तस्य चक्रे जनार्द्दनः

રાજ્ય અને પ્રિય પુત્રોને ત્યજી તે પર્વતના ઢોળાણોમાં ગયો. જનાર્દને તેને કલ્પાંત સુધી ટકનારું દેહ પ્રદાન કર્યું।

Verse 140

दैत्यानां दानवानां च बहूनां राज्यकारणे । विवादोतीव संजातः को नो राजा भवेदिति

ઘણા દૈત્ય અને દાનવોમાં રાજ્યના વિષયે ભારે વિવાદ ઊભો થયો—“અમામાં રાજા કોણ બને?”

Verse 141

नारद उवाच । हिण्याक्षस्य ये पुत्राः पौत्राश्च बलवत्तराः । विरोचनप्रभृतयः सन्ति ये बलवत्तराः

નારદે કહ્યું—હિરણ્યાક્ષના પુત્રો અને પૌત્રો અત્યંત બળવાન છે; વિરોચન વગેરે તો વિશેષ મહાબળી છે।

Verse 142

वृषपर्वापि बलवान्राज्यार्थे समुपस्थितः । इन्द्रवित्तेशवरुणा वायुः सूर्योनलो यमः

વૃષપર્વન પણ મહાબળવાન થઈ રાજ્યાર્થે ઉપસ્થિત થયો. બીજી બાજુ ઇન્દ્ર, ધનાધિપ કુબેર, વરુણ, વાયુ, સૂર્ય, અગ્નિ અને યમ ઊભા હતા.

Verse 143

दैत्येन सदृशा न स्युर्बलरूपक्षमादिभिः । औदार्यादिगुणैः कृत्वा सन्तत्या चासुराधिकः

બળ, રૂપ, ક્ષમા વગેરેમાં તે દૈત્ય સમાન કોઈ નથી. ઔદાર્યાદિ ગુણોથી તથા વંશપરંપરાથી પણ તે અસુરોમાં વધુ શ્રેષ્ઠ છે.

Verse 144

शुक्रेणा चार्यमाणास्ते युद्ध्यंते च परस्परम् । अमृताहरणे दौष्ट्यं यदा दैत्याः स्मरन्ति तत्

શુક્રના પ્રેરણાથી તેઓ પરસ્પર યુદ્ધ કરે છે. અમૃતહરણમાં થયેલી દ્રોહકપટતા જ્યારે દૈત્યો સ્મરે છે, ત્યારે તેમનું વૈર ભભૂકી ઊઠે છે.

Verse 145

पीतावशेषममृतं कस्माद्यच्छंति देवताः । नास्माकमिति संनह्य युध्यन्ते च परस्परम्

“દેવતાઓ પીધા પછી બચેલું અમૃત જ કેમ આપે છે?”—‘આ આપણું નથી’ એમ માની તેઓ શસ્ત્ર ધારણ કરી પરસ્પર યુદ્ધ કરે છે.

Verse 146

कदाचिदपि नो युद्धं विश्रांतिमुपगच्छति । एककार्योद्यता यस्माद्बहवो दैत्यदानवाः

અમારું યુદ્ધ ક્યારેય વિરામ પામતું નથી; કારણ કે અનેક દૈત્ય-દાનવો એક જ કાર્ય માટે સદા ઉદ્યત રહે છે.

Verse 147

पीत्वाऽमृतं सुरा जाता अमरास्ते जयन्ति च । देवदानवदैत्यानां गन्धर्वोरगरक्षसाम् । विष्णुर्बलाधिको युद्धे तदेतत्कारणं वद

અમૃત પીને દેવો અમર થયા અને તેથી વિજય પામે છે. પરંતુ યુદ્ધમાં વિષ્ણુ દેવ, દાનવ, દૈત્ય, ગંધર્વ, નાગ અને રાક્ષસ સૌ કરતાં વધુ બળવાન છે; તેનું કારણ કહો.

Verse 148

वामन उवाच । अनादिनिधनः कर्त्ता पाता हर्त्ता जनार्दनः । एकोऽयं स शिवो देवः स चायं ब्रह्मसंज्ञितः । एकस्य तु यदा कार्यं जायते भुवने नृप

વામન બોલ્યા—જનાર્દન અનાદિ-અનંત છે; સૃષ્ટિકર્તા, પાલક અને સંહારક પણ એ જ છે. એ જ એક દેવ શિવ કહેવાય છે અને એ જ બ્રહ્મા નામે પણ ઓળખાય છે. પરંતુ હે નૃપ! જ્યારે જગતમાં કોઈ વિશેષ કાર્ય ઉપજે છે…

Verse 149

तस्य देहं समाश्रित्य मृत्युकार्यं कुर्वंति ते । ब्रह्मांडं सकलं विष्णोः करदं वरदो यतः । तस्माद्बलाधिको विष्णुर्न तथान्योऽस्ति कश्चन

તેણાના જ દેહનો આશ્રય લઈને તેઓ મૃત્યુનું કાર્ય કરે છે. કારણ કે સમગ્ર બ્રહ્માંડ વિષ્ણુને કરદ છે અને તે જ વરદાતા છે; તેથી વિષ્ણુ બળમાં શ્રેષ્ઠ છે—તેણા સમાન બીજો કોઈ નથી.

Verse 150

पालनायोद्यतो विष्णुः किमन्यैश्चर्मचक्षुभिः । इन्द्राद्याश्च सुराः सर्वे विष्णोर्व्यापारकारिणः

વિષ્ણુ પાલન માટે સદા ઉદ્યત છે; તો માત્ર ચર્મચક્ષુથી જોનારા અન્યની શું જરૂર? ઇન્દ્ર આદિ સર્વ દેવો વિષ્ણુના કાર્યને કરનાર માત્ર છે.

Verse 151

सृष्टिं कृत्वा ततो ब्रह्मा कैलासे संस्थितो हरः । न शक्यते सुरैर्विष्णुर्भ्राम्यन्ते भुवनत्रये

સૃષ્ટિ કરીને બ્રહ્મા (પોતાના સ્થાને) નિવૃત્ત થાય છે અને હર કૈલાસે સ્થિત રહે છે. પરંતુ વિષ્ણુને દેવો પણ ગ્રહણ કરી શકતા નથી; તેઓ ત્રિલોકમાં સર્વત્ર ભ્રમણ કરી વ્યાપી રહે છે.

Verse 152

जगत्यस्मिन्यदा कश्चिद्वैपरीत्येन वर्तते । तस्योच्छेदं समागत्य करोत्येव जनार्दनः

આ જગતમાં જ્યારે કોઈ ધર્મવિરુદ્ધ વિપરીત રીતે વર્તે છે, ત્યારે જનાર્દન સ્વયં આવી નિશ્ચયે તેની ઉચ્છેદ કરે છે।

Verse 153

त्वमेजय महाबाहो न मनो नारदाऽदयम् । सर्वपापहरां दिव्यां तां कथां कथयाम्यहम्

હે મહાબાહો જનમેજય! નારદ આદિ સાથે મનને અહીં સ્થિર કર; સર્વ પાપ હરનારી તે દિવ્ય કથા હું તને કહું છું।

Verse 154

पुरा विवदतां तेषां दैत्यानां राज्यहेतवे । प्रह्लादेन समागत्य व्यवस्था विहिता स्वयम्

પૂર્વકાળે રાજ્યહેતુથી તે દૈત્યો પરસ્પર વિવાદ કરતા હતા; ત્યારે પ્રહ્લાદ સ્વયં આગળ આવી પોતાના અધિકારથી સમાધાન સ્થાપ્યું।

Verse 155

सर्वलक्षणसं पन्नो दीर्घायुर्बलवत्तरः । यज्ञशीलः सदानंदो बहुपुत्रोतिदुर्जयः

તે સર્વ શુભ લક્ષણોથી સંપન્ન, દીર્ઘાયુ અને અત્યંત બળવાન હતો; યજ્ઞશીલ, સદા આનંદિત, બહુ પુત્રોથી યુક્ત અને અતિ દુર્જય હતો।

Verse 156

न युध्यते सुरैः साकं विष्णुं यो वेत्ति दुर्जयम् । संग्रामे मरणं नास्ति यस्य यः सर्वदक्षिणः

જે વિષ્ણુને અજય જાણે છે, તે દેવો સાથે યુદ્ધ કરતો નથી; એવા માટે યુદ્ધમાં મરણ નથી, અને તે સદા દાન-દક્ષિણામાં ઉદાર રહે છે।

Verse 157

आत्मनो वचनं व्यर्थं न करोति कथंचन । सर्वेषां पुत्रपौत्राणां मध्ये यो राजते श्रिया

તે પોતાનું વચન કદી પણ વ્યર્થ કરતો નથી; સર્વ પુત્ર-પૌત્રોમાં તે જ શ્રી-સમૃદ્ધિ અને તેજથી વિરાજે છે।

Verse 158

अभिषिक्तस्तु शुक्रेण स वो राजा भवेदिति । गुरुप्रमाणमित्युक्त्वा ययौ यत्रागतः पुनः

‘શુક્રાચાર્ય દ્વારા અભિષિક્ત થયેલો જ રાજા થશે.’ એમ કહી—‘ગુરુનું વચન જ પ્રમાણ છે’—તેઓ ફરી જ્યાંથી આવ્યા હતા ત્યાં જ ચાલ્યા ગયા।

Verse 159

तथा च कृतवंतस्ते सहिता दैत्यदानवाः । विरोचनप्रभृतयः पुत्राः पौत्राः स्वयंगताः

અને તેમણે તેમ જ કર્યું; એકત્ર થયેલા દૈત્ય-દાનવ—વિરોચન વગેરે—પુત્રો અને પૌત્રો સ્વયં ત્યાં આવી પહોંચ્યા।

Verse 160

प्रत्येकं वीक्षिताः सर्वे गुरुणा ज्ञानपूर्वकम् । प्रह्लादेन गुणाः प्रोक्ता न ते संति विरोचने

ગુરુએ જ્ઞાનપૂર્વક સૌને એકેક કરીને તપાસ્યા. પ્રહ્લાદે કહેલા ગુણો વિરોચનમાં મળ્યા નહીં।

Verse 161

अन्येषामपि दैत्यानां वृषपर्वापि नेदृशः । यथा निरीक्षिताः पुत्रा बलिप्रभृतयो मुने । सर्वान्संवीक्ष्य शुक्रेण बलौ दृष्टा गुणास्तथा

અન્ય દૈત્યોમાં પણ વૃષપર્વા એવો ન હતો. એ જ રીતે, હે મુને, બલિ વગેરે પુત્રોની તપાસ થઈ; અને શુક્રાચાર્યે સૌને સુક્ષ્મ રીતે નિરીક્ષી, તે જ ગુણો બલિમાં જ જોયા।

Verse 162

बलिदेहेऽधिकान्दृष्ट्वा दैत्येभ्यो विनिवेदिताः । बलिर्गुणाधिको दैत्याः कथं कार्यं भवेन्मया

બલિના દેહમાં ઉત્તમ ગુણો જોઈ તેણે દૈત્યોને નિવેદન કર્યું— “હે દૈત્યો, બલિ ગુણાધિક છે; હવે હું શું કરું?”

Verse 163

केनापि दैवयोगेन बलिरिंद्रो भविष्यति । यादृशस्तु पिता लोके तादृशस्तु सुतो भवेत्

કોઈ દૈવયોગથી બલિ ઇન્દ્ર બનશે. આ લોકમાં જેમ પિતા હોય તેમ પુત્ર પણ સામાન્ય રીતે થાય છે.

Verse 164

पौत्रश्च निश्चितं तादृग्भवतीति न चेत्सुतः । प्रह्लादस्तु महायोगी वैष्णवो विष्णुवल्लभः

જો પુત્ર એવો ન હોય તો નિશ્ચિત જ પૌત્ર એવો બને છે; પરંતુ પ્રહ્લાદ મહાયોગી—વૈષ્ણવ, વિષ્ણુનો પ્રિય છે.

Verse 165

तस्माद्विरोचने केचिद्धिरण्यकशिपोर्गुणाः । ज्येष्ठो विरोचनो राज्ये यदि चेत्क्रियतेऽसुराः । नरसिंहः समागत्य निश्चितं मारयिष्यति

અતએવ વિરોચનમાં હિરણ્યકશિપુના કેટલાક ગુણ છે. હે અસુરો, જો જ્યેષ્ઠ વિરોચનને રાજ્યમાં સ્થાપિત કરશો, તો નરસિંહ નિશ્ચિત આવી તેને વધ કરશે.

Verse 166

मुक्तं विरोचनेनापि राज्यं मरणभीरुणा । प्रह्लादस्य गुणाः सर्वे बलिदेहे व्यवस्थिताः

મરણભયથી વિરોચને પણ રાજ્ય ત્યજી દીધું. પ્રહ્લાદના સર્વ ગુણ બલિના દેહમાં સ્થિર થયા.

Verse 167

एवं ते समयं कृत्वा बलिं राज्येऽभ्यषिंचय न् । यः प्रह्लादः स वै विष्णुर्यो विष्णुः स बलिः स्वयम्

આ રીતે સંધિ કરીને તેમણે બલિને રાજ્યપદે અભિષેક કર્યો. જે પ્રહ્લાદ છે તે જ વિષ્ણુ છે; અને જે વિષ્ણુ છે તે જ બલી સ્વયં છે.

Verse 168

अतो मित्रीकृतो देवैर्विग्रहैस्तु विवर्जितः । एकीभावं कृतं सर्वं बलिराज्ये सुरासुरैः

અતએવ દેવોએ તેને મિત્ર બનાવ્યો અને તે વૈરભાવથી રહિત થયો. બલિના રાજ્યમાં દેવો અને અસુરોએ મળીને સર્વને એકરૂપતા આપી.

Verse 169

तस्यापि भाषितं श्रुत्वा देवेंद्रो मम मंदिरे । समागता वालखिल्याः शप्तोहं वामनः कृतः

તેના વચનો પણ સાંભળી દેવೇಂದ್ರ મારા મંદિરમાં આવ્યા. ત્યાં વાલખિલ્ય ઋષિઓ પણ ઉપસ્થિત થયા; મને શાપ મળ્યો અને હું વામનરૂપે બનાવાયો.

Verse 170

प्रसाद्य ते मया प्रोक्ताः शापमुक्तिप्रदा मम । भविष्यतीति तैरुक्तं बलिनिग्रहणादनु

તેમને પ્રસન્ન કરીને મેં મારા શાપમુક્તિ આપનાર ઉપાય વિશે કહ્યું. તેમણે કહ્યું—બલિના નિગ્રહ પછી તે નિશ્ચયે થશે.

Verse 171

तवापि कौतुकं युद्धे बलिर्यज्ञं करोति च । देवानां निग्रहो नास्ति सर्वे यज्ञे समागताः

યુદ્ધ માટે તારો ઉત્સાહ પણ અહીં અયોગ્ય છે, કારણ કે બલી યજ્ઞ કરી રહ્યો છે. દેવતાઓ પર કોઈ દમન નથી; બધા યજ્ઞમાં એકત્ર થયા છે.

Verse 172

स मां यजति यज्ञेन वधं तस्य करोतु कः । अहं च वामनो जातो नारदः कौतुकान्वितः

તે યજ્ઞ દ્વારા મારી ઉપાસના કરે છે—તો તેને વધ કરવા કોણ ધજાવે? હું વામનરૂપે જન્મ્યો, અને નારદ પણ આ લીલાના વિસ্মયથી પરિપૂર્ણ થયો।

Verse 173

विपरीतमिदं सर्वं वर्त्तते मम चेतसि । तथाऽपि क्रमयोगेन सर्वं भव्यं करोम्यहम्

મારા ચિત્તમાં બધું જ વિપરીત રીતે ચાલે છે; છતાં પણ યોગ્ય ક્રમ અને વિધિ-યોગથી હું સર્વને શુભ પૂર્ણતામાં પહોંચાડું છું।

Verse 174

नारद उवाच । प्रसादं कुरु देवेश युद्धार्थं कौतुकं मम । एकेन ब्राह्मणेनाजौ हन्यंते क्षत्रिया यदा । पित्रा प्रोक्तं च मे पूर्वं तदा युद्धं भविष्यति

નારદ બોલ્યા—હે દેવેશ, કૃપા કરો; યુદ્ધ વિષે મને ભારે કૌતુક છે. જ્યારે યુદ્ધમાં એક જ બ્રાહ્મણ દ્વારા ક્ષત્રિયો હણાશે—જેમ મારા પિતાએ પૂર્વે કહ્યું હતું—ત્યારે જ તે યુદ્ધ થશે।

Verse 175

ब्राह्मणोसि भवाञ्जातः कदा युद्धं करिष्यसि । विहस्य वामनो ब्रूते सत्यं तव भविष्यति

“તમે બ્રાહ્મણ તરીકે જન્મ્યા છો—યુદ્ધ ક્યારે કરશો?” એમ કહતાં વામને હસીને કહ્યું—“તારું વચન સત્ય થશે।”

Verse 176

जमदग्निसुतो भूत्वा गुरुं कृत्वा महेश्वरम् । कार्त्तवीर्यं वधिष्यामि बहुभिः क्षत्रियैः सह

“જમદગ્નિનો પુત્ર બની, મહેશ્વરને ગુરુ કરીને, હું કાર્ત્તવીર્યને—અને તેની સાથે અનેક ક્ષત્રિયોને—વધ કરીશ।”

Verse 177

समंतपंचके पंच करिष्ये रुधिरह्रदान् । तत्राहं तर्पयिष्यामि पितॄनथ पितामहान्

સમંતપંચકમાં હું રક્તનાં પાંચ હ્રદો રચીશ; ત્યાં પિતૃઓ તથા પિતામહોને તર્પણ આપી તૃપ્ત કરીશ।

Verse 178

पुण्यक्षेत्रं करिष्यामि भवांस्तत्रागमिष्य ति । परं च कौतुकं युद्धे भविष्यति तव प्रियम्

હું તેને પુણ્યક્ષેત્ર બનાવીશ; અને તમે ત્યાં આવશો. તે યુદ્ધમાં તમારે પ્રિય એવું પરમ અદ્ભુત કૌતુક પણ થશે।

Verse 179

ब्राह्मणेभ्यो ग्रहीष्यंति यदा कुं क्षत्रियाः पुनः । तदैव तान्हनिष्यामि पुनर्दा स्यामि मेदिनीम्

જ્યારે ક્ષત્રિયો ફરી બ્રાહ્મણોથી (ધન/અધિકાર) છીનવી લેશે, ત્યારે જ હું તેમને સંહાર કરીશ; અને ફરી પૃથ્વીનું દાન કરીશ।

Verse 180

त्रिसप्तवारं दास्यामि जित्वा जित्वा वसुंधराम् । शस्त्रन्यासं करिष्यामि निर्विण्णो युद्धकर्मणि । विहरिष्यामि रम्येषु वनेषु गिरिसानुषु

એકવીસ વાર ધરતીને જીત્યા પછી જીત્યા પછી હું તેનું દાન કરીશ. યુદ્ધકર્મથી વિરક્ત થઈ શસ્ત્રો મૂકી દઈશ અને રમ્ય વનો તથા પર્વતઢાળોમાં વિહાર કરીશ।

Verse 181

लंकायां रावणो राज्यं करिष्यति महाबलः । त्रैलोक्यकंटकं नाम यदासौ धारयिष्यति

લંકામાં મહાબલી રાવણ રાજ્ય કરશે; અને જ્યારે તે ‘ત્રૈલોક્યકંટક’ નામ ધારણ કરશે, ત્યારે (નિયતિનો પ્રવાહ પ્રગટ થશે)।

Verse 182

तदा दाशरथी रामः कौसल्यानंदवर्द्धनः । भविष्ये भ्रातृभिः सार्द्धं गमिष्ये यज्ञमंडपे

ત્યારે દશરથપુત્ર રામ, કૌશલ્યાના આનંદને વધારનાર, ભવિષ્યમાં પ્રગટ થશે; અને ભાઈઓ સાથે યજ્ઞમંડપે જશે.

Verse 183

ताडकां ताडयित्वाहं सुबाहुं यज्ञमंदिरे । नीत्वा यज्ञाद्गमिष्यामि सीतायास्तु स्वयंवरे

તાડકાને સંહાર કરીને, અને યજ્ઞમંદિરમાં સુબાહુને દંડિત કરીને, હું તે યજ્ઞમાંથી નીકળી સીતાના સ્વયંવરમાં જઈશ.

Verse 184

परिणेष्याभि तां सीतां भंक्त्वा माहेश्वरं धनुः । त्यक्त्वा राज्यं गमिष्यामि वने वर्षांश्चतुर्दश

માહેશ્વર ધનુષ્ય તોડી હું તે સીતાનું પાણિગ્રહણ કરીશ; પછી રાજ્ય ત્યજી ચૌદ વર્ષ માટે વનમાં જઈશ.

Verse 185

सीताहरणजं दुःखं प्रथमं मे भविष्यति । नासाकर्णविहीनां तां करिष्ये राक्षसीं वने

સીતા-હરણથી ઉત્પન્ન દુઃખ જ મારું પ્રથમ મહાશોક થશે; અને વનમાં હું તે રાક્ષસીને નાક-કાન વિહોણી કરી દઈશ.

Verse 186

चतुर्द्दशसहस्राणि त्रिशिरःखरदूषणान् । धत्वा हनिष्ये मारीचं राक्षसं मृगरूपिणम्

ચૌદ હજારને—ત્રિશિરા, ખર અને દૂષણ સહિત—વધીને, પછી મૃગરূপ ધારણ કરનાર રાક્ષસ મારીચનો હું સંહાર કરીશ.

Verse 187

हृतदारो गमिष्यामि दग्ध्वा गृध्रं जटायुषम् । सुग्रीवेण समं मैत्रीं कृत्वा हत्वाऽथ वालिनम्

પત્નીવિયોગે વ્યથિત હું આગળ જઈશ; ગૃધ્ર જટાયુનું દાહસંસ્કાર કરીને, સુગ્રીવ સાથે મૈત્રી બાંધી, પછી વાલિનનો વધ કરીશ।

Verse 188

समुद्रं बंधयिष्यामि नलप्रमुखवानरैः । लंकां संवेष्टयिष्यामि मारयिष्यामि राक्षसान्

નલ-પ્રમુખ વાનરો સાથે હું સમુદ્ર પર સેતુ બાંધિશ; લંકાને ઘેરીને રાક્ષસોનો સંહાર કરીશ।

Verse 189

कुम्भकर्णं निहत्याजौ मेघनादं ततो रणे । निहत्य रावणं रक्षः पश्यतां सर्वरक्षसाम्

યુદ્ધમાં કુંભકર્ણનો વધ કરીને, પછી રણે મેઘનાદને મારીને, સર્વ રાક્ષસો જોઈ રહ્યા હોય તેમ રાવણ રાક્ષસનો સંહાર કરીશ।

Verse 190

विभीषणाय दास्यामि लंकां देवविनिर्मिताम् । अयोध्यां पुनरागत्य कृत्वा राज्यमकंटकम्

દેવવિનિર્મિત લંકા હું વિભીષણને અર્પણ કરીશ; પછી અયોધ્યામાં પરત આવી કંટકરહિત, નિર્વિઘ્ન રાજ્ય સ્થાપીશ।

Verse 191

कालदुर्वाससोश्चित्रचरित्रेणामरावतीम् । यास्येहं भ्रातृभिः सार्द्धं राज्यं पुत्रे निवेद्य च

કાળ અને દુર્વાસાના અદ્ભુત પ્રસંગથી, રાજ્ય પુત્રને સોંપીને, હું ભાઈઓ સાથે અમરાવતી જઈશ।

Verse 192

द्वापरे समनुप्राप्ते क्षत्रियैर्बहुभिर्मही । भाराक्रांता न शक्नोति पातालं गंतुमुद्यता

દ્વાપર યુગ આવતાં અનેક ક્ષત્રિયોના ભારથી પૃથ્વી દબાઈ જશે; પાતાળમાં ઉતરવા પ્રયત્ન કરે તોય તે જઈ શકશે નહીં।

Verse 193

मथुरायां तदा कर्त्ता कंसो राज्यं महासुरः । शिशुपालजरासंधौ कालनेमिर्महासुरः

તે સમયે મથુરામાં મહાસુર કંસ રાજ્યનો શાસક થશે; અને શિશુપાલ તથા જરાસંધ વચ્ચે મહાસુર કાલનેમિ પણ વિશેષ પ્રખ્યાત રહેશે।

Verse 194

पौंड्रको वासुदेवश्च बाणो राजा महासुरः । गजवाजितुरंगाढ्या वध्यंते मे तदा मुने

પૌંડ્રક વાસુદેવ અને રાજા બાણ—આ મહાસુરો—હાથી, ઘોડા અને રથોથી સમૃદ્ધ સેનાઓ સહિત, હે મુને, તે સમયે મારા દ્વારા વધ પામશે।

Verse 195

कलौ स्वल्पोदका मेघा अल्पदुग्धाश्च धेनवः । दुग्धे घृतं न चैवास्ति नास्ति सत्यं जनेषु च

કલિયુગમાં વાદળો થોડું જ પાણી વરસાવશે અને ધેનુઓ ઓછું દૂધ આપશે; દૂધમાં પણ ઘી નહીં રહે અને લોકોમાં સત્ય ટકી નહીં રહે।

Verse 196

चोरैरुपहता लोका व्याधिभिः परिपीडिताः । त्रातारं नाभि गच्छंति युद्धावस्थां गता अपि

લોકો ચોરોથી પીડિત થશે અને રોગોથી સતાવાશે; યુદ્ધ અને સંકટની સ્થિતિમાં પડ્યા છતાં પણ તેઓ કોઈ ત્રાતાની શરણમાં નહીં જાય।

Verse 197

क्षुद्राः पश्चिमवाहिन्यो नद्यः शुष्यंति कार्त्तिके । एकादशीव्रतं नास्ति कृष्णा या च चतुर्द्दशी

કાર્તિકમાં નદીઓ ક્ષીણ બની પશ્ચિમવાહિની થઈ સુકાઈ જશે; એકાદશી-વ્રત લોપ પામશે, તેમજ કૃષ્ણપક્ષની ચતુર્દશી પણ ઉપેક્ષિત રહેશે।

Verse 198

न जानाति जनः कश्चिद्विक्रांतमपि स्वे गृहे । दरिद्रोपहतं सर्वं संध्यास्नानविवर्जितम् । भविष्यति कलौ सर्वं न तत्पूर्वयुगत्रये

કોઈ પણ માણસ પોતાના ઘરમાં પણ ઉત્તમતા ઓળખશે નહીં. બધું દારિદ્ર્યથી પીડિત અને સંધ્યા-સ્નાનથી રહિત થશે. આ બધું કલિયુગમાં થશે; પૂર્વના ત્રણ યુગોમાં આવું નહોતું।

Verse 199

पितरं मातरं पुत्रस्त्यक्त्वा भार्यां निषेवते । न गुरुः स्वजनः कश्चित्कोऽपि कं नानुसेवते

પુત્ર પિતા-માતાને ત્યજી પત્ની સાથે જ આસક્ત રહેશે. ન પૂજ્ય ગુરુ રહેશે, ન સાચો સ્વજન—કોઈ પણ કોઈની નિષ્ઠાપૂર્વક અનુસરણ કે સેવા નહીં કરે।

Verse 200

यथायथा कलिर्व्याप्तिं करोति धरणीतले । तथातथा जनः सर्व एकाकारो भविष्यति

જેમ જેમ કલિ ધરતી પર વધુ ને વધુ વ્યાપશે, તેમ તેમ બધા લોકો એક જ ઢબના (એકરૂપ) બનતા જશે।

Verse 201

म्लेच्छैरुपहतं सर्वं संध्यास्नानविवर्जितम् । कल्किरित्यभिविख्यातो भविष्ये ब्राह्मणो ह्यहम्

જ્યારે બધું મ્લેચ્છો દ્વારા દબાઈ જશે અને સંધ્યા-સ્નાનનો આચાર છૂટી જશે, ત્યારે હું ‘કલ્કિ’ નામે વિખ્યાત બ્રાહ્મણરૂપે જન્મ લઈશ।

Verse 202

म्लेच्छानां छेदनं कृत्वा याज्ञवल्यपुरोहितः । बहुस्वर्णेन यज्ञेन यक्ष्ये निष्कृतिकारणात्

મ્લેચ્છોનું છેદન કરીને, યાજ્ઞવલ્ક્યને પુરોહિત બનાવી, પ્રાયશ્ચિત્ત અને પુનઃસ્થાપન માટે હું બહુસુવર્ણસમૃદ્ધ યજ્ઞ કરીશ।

Verse 203

भविष्यंत्यवतारा मे युद्धं तेषु भविष्यति । इदानीं बलिना युद्धं करिष्यंति न देवताः

મારા અવતારો ભવિષ્યમાં નિશ્ચય થશે અને તેમાં યુદ્ધ પણ થશે; પરંતુ અત્યારે દેવતાઓ બલિ સાથે યુદ્ધ નહીં કરે।

Verse 204

स मां यजति दैत्येन्द्रो न मे वध्यो बलिर्भवेत् । सर्वस्वदाननियमं करोति स महाध्वरे

એ દૈત્યેન્દ્ર મારી ઉપાસના કરે છે; તેથી બલિ મારા દ્વારા વધ્ય નથી. તે મહાયજ્ઞમાં સર્વસ્વદાનનો નિયમ ગ્રહણ કરે છે।