Adhyaya 17

Verse 1

राजोवाच । विचित्रमिदमाख्यानं त्वत्प्रसादाच्छ्रुतं मया । दृष्ट्वा नारायणं शक्रं नारदो मंदरे गिरौ

રાજાએ કહ્યું—તમારી કૃપાથી મેં આ અદ્ભુત આખ્યાન સાંભળ્યું. નારાયણ અને શક્રને જોઈને મંદર પર્વત પર નારદે પછી શું કર્યું?

Verse 2

किं चकार मुनींद्रोऽथ तन्मे विस्तरतो मुने । वद संसारसरणोद्भूतमायाप्रपीडितम् । कथामृतजलौघेन वितृषं कुरु मां प्रभो

પછી મુનિન્દ્રે શું કર્યું? હે મુને, મને વિસ્તારે કહો. સંસારના માર્ગોથી ઉત્પન્ન માયાથી હું પીડિત છું; કથામૃત-જળના પ્રવાહથી મારી તૃષા શમાવો, પ્રભુ.

Verse 3

सारस्वत उवाच । अथासौ नारदो देवं ज्ञात्वा शप्तं द्विजन्मना । भृगुणा च तथा पूर्वं नान्यथैतद्भविष्यति

સારસ્વતે કહ્યું—ત્યારે નારદે જાણ્યું કે દેવને એક દ્વિજ (બ્રાહ્મણ) દ્વારા શાપ મળ્યો છે અને અગાઉ પણ ભૃગુએ એવો જ શાપ આપ્યો હતો; તેથી તેણે નિશ્ચય કર્યો કે આ અન્યથા થવાનું નથી।

Verse 4

भविष्यं यद्भवं देव वर्तमानं विचिंत्यताम् । अयं च वामनो भूत्वा विष्णुर्यास्यति तां पुरीम्

હે દેવ! જે આવનાર છે અને જે હાલ વર્તમાન છે—તેનું વિચાર કરો. કારણ કે આ વિષ્ણુ વામનરૂપ ધારણ કરીને તે નગરીમાં જશે।

Verse 5

निग्रहं स बलेः पश्चात्करिष्यति मम प्रियम् । युद्धं विना कथं स्थेयं वर्तमानं महोल्बणम्

તે પછી બલિનો નિગ્રહ કરશે અને મારું પ્રિય કાર્ય સિદ્ધ કરશે; પરંતુ યુદ્ધ વિના આ અત્યંત ઉગ્ર વર્તમાન સ્થિતિ કેવી રીતે સહન થાય?

Verse 6

देवदानवयुद्धानि दैत्यगन्धर्व रक्षसाम् । निवारितानि सर्वाणि सरीसृपपतत्रिणाम्

દેવ-દાનવના, દૈત્ય-ગંધર્વ-રાક્ષસોના બધા યુદ્ધો રોકી દેવામાં આવ્યા છે; અહીં સુધી કે સરીસૃપો અને પક્ષીઓના કલહ પણ નિવારાયા છે।

Verse 7

सापत्नजः कलिर्नास्ति मम भाग्यपरिक्षये । देवेन्द्रो गुरुणा पूर्वं वारितः किं करोम्यहम्

મારું ભાગ્ય ક્ષીણ થતાં હવે સ્પર્ધાથી જન્મેલો કલહ રહ્યો નથી. દેવೇಂದ್ರ પણ અગાઉ ગુરુ દ્વારા રોકાયા હતા; તો હું શું કરું?

Verse 8

माननीयो गुरुर्मेऽयमतस्तं न शपाम्यहम् । युद्धार्थं तु ततो यत्नो न सिध्यति करोमि किम्

આ મારા ગુરુ માનનીય છે; તેથી હું તેમને શાપ આપતો નથી. પરંતુ યુદ્ધ માટેનો મારો પ્રયત્ન સિદ્ધ થતો નથી—હું શું કરું?

Verse 9

केनापि दैवयोगेन पुरुषार्थो न सिध्यति । तथापि यत्नः कर्तव्यः पुरुषार्थे विपश्चिता । दैवं पुरुषकारेण विनापि फलति क्वचित्

માત્ર દૈવયોગથી પુરુષાર્થ સિદ્ધ થતો નથી. છતાં વિવેકીજનોએ યોગ્ય પુરુષાર્થમાં પ્રયત્ન કરવો જ જોઈએ. કારણ કે દૈવ, પુરુષપ્રયત્ન વિના પણ, ક્યારેક જ ફળ આપે છે.

Verse 10

यदुक्तं तद्वचो व्यर्थं यतः सिद्धिः प्रयत्नतः । बलिं गत्वा भणिष्यामि यथा युद्धं करिष्यति

કહેલા તે વચન વ્યર્થ છે; કારણ કે સિદ્ધિ પ્રયત્નથી જ મળે છે. હું બલિ પાસે જઈને તેને કહેશ કે તે યુદ્ધ કેવી રીતે કરવું.

Verse 11

न श्रोष्यति स चेद्वाक्यं निश्चितं तं शपाम्यहम् । इत्युक्त्वा स ययौ वेगान्नारदो बलिमंदिरे । निमेषांतरमात्रेण शिष्याभ्यां गगने स्थितः

જો તે મારી વાત ન સાંભળે, તો હું નિશ્ચિત તેને શાપ આપીશ. એમ કહી નારદ ઝડપથી બલિના મહેલે ગયા; એક નિમેષમાં જ બે શિષ્યો સાથે આકાશમાં સ્થિત થયા.

Verse 12

प्रासादे शैलसंकाशे सप्तभौमे महोज्ज्वले । तस्योपरि सभा दिव्या निर्मिता विश्वकर्मणा

પર્વતસમાન, સાત માળનું, અત્યંત તેજસ્વી તે પ્રાસાદ હતું; તેના ઉપર વિશ્વકર્માએ રચેલું એક દિવ્ય સભામંડપ હતું.

Verse 13

तस्यां सिंहासनं दिव्यं तत्रासीनो बलिर्नृप । दैत्यैः परिवृतः सर्वैः प्रौढिहास्यकथापरैः

ત્યાં દિવ્ય સિંહાસન પર રાજા બલિ બિરાજમાન હતો; સર્વ દૈત્યો વડે ઘેરાયેલો, તે પ્રૌઢ હાસ્ય-પરिहास અને ગર્વભર્યા વચનોમાં લીન હતો।

Verse 14

ऋषिभिर्ब्राह्मणैः शांतैस्त थैवोशनसा स्वयम् । पुत्रमित्रकलत्रैश्च संवृतो दिव्यमन्दिरे

તે દિવ્ય મહેલમાં શાંત ઋષિ અને બ્રાહ્મણો તેની સેવા કરતા હતા, સ્વયં ઉશનસ પણ હાજર હતા; અને તે પુત્રો, મિત્રો તથા પત્નીઓથી ઘેરાયેલો હતો।

Verse 15

देवांगनाकरग्राहगृहीतैर्दिव्यचामरैः । संवीज्यमानो दैत्येन्द्रः स्तूयमानः स चारणैः

દેવાંગનાઓના કરમાં ધારેલા દિવ્ય ચામરોથી દૈત્યેન્દ્રને પંખો કરવામાં આવતો હતો; અને ચારણો તેની સ્તુતિ કરતા હતા।

Verse 16

यावदास्ते मदोन्मत्ता मन्त्रयंति परस्परम् । दैत्यदानवमुख्या ये ते सर्वे युद्धकांक्षिणः

તે ગર્વમદથી ઉન્મત્ત થઈ બેઠો હતો ત્યારે તેઓ પરસ્પર મંત્રણા કરતા હતા; તે મુખ્ય દૈત્ય-દાનવો બધા યુદ્ધની ઇચ્છા ધરાવતા હતા।

Verse 17

उत्थायोत्थाय भाषंते प्रगल्भंते सुरैः सह । अस्मदीयमिदं सर्वं त्रैलोक्यं सांप्रतं गतम्

તેઓ વારંવાર ઊભા થઈ અહંકારથી બોલ્યા અને દેવો સામે વધુ નિર્ભય-ઉદ્ધત બન્યા—“હવે આ સમગ્ર ત્રૈલોક્ય અમારા અધિકારમાં આવી ગયું છે।”

Verse 18

शुक्रबुद्ध्या विना युद्धं प्राप्स्यते किं महोदयः । दैत्येन्द्रो देवराजेन स्नेहं च कुरुतो यदि

શુક્રાચાર્યની બુદ્ધિ વિના આ મહાયુદ્ધનું કાર્ય કેવી રીતે સિદ્ધ થશે? વિશેષ કરીને જો દૈત્યેન્દ્ર દેવરાજ ઇન્દ્ર સાથે સ્નેહ બાંધે તો.

Verse 19

ऐरावणं सदा मत्तं कथं नो याचते बलिः । चतुरं तुरगं कस्मान्नार्पयति दिवाकरः

સદા મત્ત ઐરાવતને બલિ અમારી પાસે કેમ નથી માગતો? અને દિવાકર (સૂર્ય) પોતાનો ચતુર તથા ઝડપી અશ્વ તેને કેમ અર્પણ કરતો નથી?

Verse 20

यावन्नाक्रम्यते लुब्धो धनाध्यक्षो रणाजिरे । तावन्नार्पयते वित्तं यदा तत्संचितं सुरैः

રણભૂમિમાં લોભી ધનાધ્યક્ષ પર આક્રમણ ન થાય ત્યાં સુધી તે ધન આપતો નથી—જોકે એ જ ખજાનો દેવોએ સંચિત કર્યો હતો.

Verse 21

न दर्शयति रत्नानि जलराशी रसातलात् । यावन्न मन्दरं क्षिप्त्वा विमथ्नीमो वयं च तम्

જલરાશિ સમુદ્ર રસાતલની ઊંડાઈમાંથી રત્નો દર્શાવતો નથી, જ્યાં સુધી અમે મંદર પર્વત નાખી તેનું મથન ન કરીએ.

Verse 22

यथामृतकलाश्चन्द्राद्भुज्यन्ते क्रमशः सुरैः । एवं भागं बलेः कस्मान्न ददाति जलात्मकः

જેમ ચંદ્રમાંથી અમૃતકલશોના ભાગ દેવો ક્રમે ભોગવે છે, તેમ જલાત્મક (સમુદ્ર) બલિને તેનો યોગ્ય ભાગ કેમ નથી આપતો?

Verse 23

स्वर्धुनी शीतलो वातः पद्मर्किजल्कवासितः । स्वर्गे वाति शनैर्यद्वत्तथा न बलिमंदिरे

સ્વર્ગીય ગંગાનો શીતળ પવન, સૂર્યતપ્ત કમળકેસરની સુગંધથી સુવાસિત, જેમ સ્વર્ગમાં ધીમે ધીમે વહે છે—તેમનો પવન બલિના મંદિરમાં વહેતો નથી.

Verse 24

इन्द्रचापोद्यता मेघा जलं मुंचंति भूतले । बलिखङ्गोद्धुताः स्वर्गं पुनस्ते यांति भूतलात्

ઇન્દ્રધનુષ ઊંચું ધરાવતાં મેઘો ભૂતલ પર જળ વરસાવે છે; પરંતુ બલિના ખડ્ગથી ઉપર ધકેલાઈ તેઓ ભૂમિ પરથી ફરી સ્વર્ગે જાય છે.

Verse 25

अस्मदीये धरापृष्ठे यमो मारयते जनम् । नैवं स्वर्गे न पाताले पश्याहो कार्यकारणम्

અમારી આ ધરાપીઠ પર યમ લોકોનું સંહાર કરે છે; સ્વર્ગમાં નહીં, પાતાળમાં પણ નહીં—અહો, કાર્ય-કારણનું કેટલું અદ્ભુત વિધાન!

Verse 26

आयुर्वृत्तिं सुतान्सौख्यमस्माकं लिखति स्वयम् । ललाटे चित्रगुप्तोऽसौ न देवानां तु तत्समम्

અમારું આયુષ્ય, જીવનવૃત્તિ, પુત્રો અને સુખ—આ બધું ચિત્રગુપ્ત સ્વયં લલાટે લખે છે; પરંતુ દેવોમાં તેનું સમાન કંઈ નથી.

Verse 27

वर्षाशीतातपाः काला वर्तंते भुवि सांप्रतम् । न स्वर्गे नैव पाताले भीता भूमौ भ्रमंति हि

હવે ભૂમિ પર વર્ષા, શીત અને તાપના કાળ પ્રવર્તે છે; સ્વર્ગમાં નહીં, પાતાળમાં પણ નહીં—ભયથી તેઓ ખરેખર ભૂમિ પર જ ભ્રમે છે.

Verse 28

एकवीर्योद्भवा यूयं स्वस्रीया देवदानवाः । भूमौ स्थिता वयं कस्माद्देवाः केनोपरिकृताः

તમે દેવો અને દાનવો એક જ વીર્યમાંથી ઉત્પન્ન, બહેન-સંબંધે સગા છો; તો પછી અમે ભૂમિ પર કેમ સ્થિત છીએ, અને દેવોને ઉપર કોણે સ્થાપ્યા?

Verse 29

समुद्रे मथ्यमाने तु दैत्येन्द्रो वंचितः सुरैः । एकतः सर्वदेवाश्च बलिश्चैवैकतः स्थितः

સમુદ્ર મથન વખતે દૈત્યેન્દ્ર બલિ દેવોએ છેતર્યો. એક બાજુ સર્વ દેવો એકત્ર હતા, અને બીજી બાજુ બલિ એકલો ઊભો રહ્યો.

Verse 30

उत्पन्नेषु च रत्नेषु भाग्यं वै यस्य यादृशम् । गजाश्वकल्पवृक्षाद्याश्चंद्रगोगणदंतिनः

રત્નો ઉત્પન્ન થતાં જેમનું જેવું ભાગ્ય, તેમનો એવો ભાગ થયો—હાથી, ઘોડા, કલ્પવૃક્ષ વગેરે, તેમજ ચંદ્ર-ગણ, ગો-ગણ અને દંતીઓ જેવી અદ્ભુત સંપત્તિ.

Verse 31

गृहीत्वा ह्यमृतं देवैर्वयं पाने नियोजिताः । एतया चूर्णिता यूयं न जानीथातिगर्विताः

દેવોએ અમૃત કબજે કરીને અમને માત્ર પીવા માટે જ નિયુક્ત કર્યા. અતિ ગર્વિતો, આ (માયા/છલ) દ્વારા તમે ચૂર્ણિત થયા છો તે તમે જાણતા નથી.

Verse 32

पीतावशेषं पीयूषं सत्यलोके धृतं सुरैः । अहोतिकुटिला देवाः कस्माच्छेषं न दीयते

પીધા પછી બચેલું પીયૂષ દેવોએ સત્યલોકમાં રાખી દીધું છે. અહો, દેવો કેટલા પરમ કૂટિલ! બાકી રહેલો ભાગ અમને કેમ નથી આપતા?

Verse 33

सुरामृतमिति ज्ञात्वा पीयूषाद्वंचिता वयम् । तिलतैलमेवमिष्टं यैर्न दृष्टं घृतं क्वचित्

આને ‘દેવોનું અમૃત’ માનીને અમે સાચા પીયૂષથી વંચિત થઈ ગયા. જેમણે કદી ઘી જોયું નથી તેઓ તલનું તેલ જ શ્રેષ્ઠ માને છે, તેમ અમે પણ મોહિત થયા.

Verse 34

विष्णोर्वक्रचरित्राणां संख्या कर्तु न शक्यते । तथापि कथ्यते तुष्टैर्हृष्टैस्तैर्यदनुष्ठितम्

વિષ્ણુના અદ્ભુત અને કુશળ (વક્ર) ચરિત્રોની સંખ્યા ગણવી શક્ય નથી. છતાં, આનંદિત અને હર્ષિત તેઓએ જે આચર્યું તે અહીં વર્ણવવામાં આવે છે.

Verse 35

गौरांगी सुन्दरी सुभ्रूः पीनोन्नतपयोधरा । सुकेशा चंद्रवदना कर्णासक्तविलोचना

તે ગૌરાંગી, સુંદર, સુભ્રૂ; પૂર્ણ અને ઊંચા સ્તનવાળી. સુકેશી, ચંદ્રવદના, અને કાન સુધી લંબાતી મનોહર દૃષ્ટિવાળી હતી.

Verse 36

वलित्रयांकिता मध्ये बाला मुष्ट्यापि गृह्यते । स्थलारविंदचरणा लतेव भुजभूषिता

તેની કમર ત્રણ મનોહર વળીઓથી ચિહ્નિત હતી; તે એટલી સુકુમાર કે મुठ્ઠીમાં પણ પકડી શકાય. તેના ચરણ સ્થલકમળ સમાન, અને ભુજાઓ લતા જેવી શોભિત હતી.

Verse 37

सा सर्वाभरणोपेता सर्वलक्षणसंयुता । त्रैलोक्यमोहिनी देवी संजाताऽमृतमन्थने

તે સર્વ આભૂષણોથી શોભિત અને સર્વ શુભલક્ષણોથી યુક્ત હતી. ત્રિલોકને મોહીત કરનારી તે દેવી અમૃતમંથન વખતે પ્રગટ થઈ.

Verse 38

अमृतादुत्थिता पूर्वं यस्य सा तस्य तद्ध्रुवम् । त्रैलोक्यं वशगं तस्य यस्य सा चारुलोचना

અમૃતમાંથી પ્રથમ જેની તરફ તે ઉદ્ભવી, નિશ્ચયે તે તેની જ બની. જેના પાસે તે ચારુલોચના દેવી છે, તેના વશમાં ત્રિલોક આવી જાય છે.

Verse 39

तया संमोहिताः सर्वे देवदानवराक्षसाः । विमुच्य मन्थनं सर्वे तां ग्रहीतुं समुद्यताः

તેણીના મોહથી દેવ, દાનવ અને રાક્ષસ સૌ મંત્રમુગ્ધ થયા; મથન છોડીને સૌ તેને પકડવા દોડી આવ્યા.

Verse 40

एका स्त्री बहवो देवा दानवादैत्यराक्षसाः । विवादः सुमहाञ्जातः कथमत्र भविष्यति

એક સ્ત્રી અને એટલા બધા દેવ, દાનવ, દૈત્ય અને રાક્ષસ! મહાવિવાદ ઊભો થયો; અહીં તેનો ઉકેલ કેવી રીતે થશે?

Verse 41

आगत्य विष्णुना सर्वे भुजे धृत्वा निवारिताः । अस्यार्थे किमहो वादः क्रियते भोः परस्परम्

ત્યારે વિષ્ણુ આવ્યા અને પોતાની ભુજાઓથી સૌને અટકાવી કહ્યું—“અરે, આ બાબતે તમે પરસ્પર ઝઘડો કેમ કરો છો?”

Verse 42

अमृतार्थे समारम्भो महिलार्थे विनश्यति । संकेतं प्रथमं कृत्वा विष्णुना चुंबिता पुनः

“અમૃત માટે શરૂ કરેલો ઉપક્રમ સ્ત્રી માટે વળે તો નાશ પામે છે.” એમ કહી પહેલાં સંકેત નક્કી કરીને, તે ફરી વિષ્ણુ દ્વારા ચુંબિત થઈ.

Verse 43

दिव्यरूपधरः स्रग्वी वनमालाविभूषितः । कौस्तुभोद्द्योतिततनुः शंखचक्रगदाधरः

તેણે દિવ્યરૂપ ધારણ કર્યું, સ્રગ્વી બની વનમાળાથી વિભૂષિત થયો. કૌસ્તુભમણિના તેજથી તેનું તન પ્રકાશિત; શંખ, ચક્ર અને ગદા તેણે ધારણ કર્યા.

Verse 44

तस्या हस्ते शुभां मालां दत्त्वा विष्णुः पुरः स्थितः । उद्धृत्य बाहुं सर्वेषां बभाषे वचनं हरिः

તેણીના હાથમાં શુભ માળા આપી વિષ્ણુ તેમની સામે ઊભા રહ્યા. પછી હરિએ સૌના ભુજાઓ ઉંચા કરી આ વચન કહ્યું.

Verse 45

कुर्वंतु कुण्डलं सर्वे तिष्ठन्तु स्वयमासने । विलोक्य स्वेच्छया लक्ष्मीर्वरमालां प्रयच्छतु

‘તમે સૌ વૃત્ત બનાવો અને પોતાના પોતાના આસનમાં સ્થિર રહો. લક્ષ્મીદેવી જોઈને, પોતાની ઇચ્છાથી જેને પસંદ કરે તેને વરમાળા અર્પે.’

Verse 46

स्वयंवरविभेदं यः करिष्यत्यतिलंपटः । स वध्यः सहितैः सर्वैः परस्त्रीलुब्धको यथा

‘જે કોઈ લોભવશ આ સ્વયંવર ભંગ કરશે, તે સૌએ મળીને વધ કરવા યોગ્ય છે—જેમ પરસ્ત્રીલુબ્ધ પુરુષ.’

Verse 47

परदारकृतं पापं स्त्रीवध्या तस्य जायताम् । अन्योऽपि यः करोत्येवमेवमस्तु तदुच्यताम्

‘પરદાર-અપરાધથી જે પાપ થાય, તે સ્ત્રીહિંસાના દંડયોગ્ય એવા પુરુષ પર જ પડે. અને બીજો કોઈ પણ એમ જ કરે તો, તેના માટે પણ આ જ નિશ્ચિત રહે.’

Verse 48

साधारणं हरिं ज्ञात्वा तथेत्युक्त्वा तथा कृतम् । देवदानवदैत्यानां गंधर्वोरगरक्षसाम् । मध्ये योऽभिमतो भर्ता स ते सत्यं भवेदिति

હરિને નિષ્પક્ષ ન્યાયાધીશ જાણીને સૌએ “તથાસ્તુ” કહી તેમ જ કર્યું. “દેવ, દાનવ, દૈત્ય, ગંધર્વ, નાગ અને રાક્ષસોમાંથી જેને તું પતિરૂપે ઇચ્છે, તે જ સત્યરૂપે તારો પતિ થાઓ.”

Verse 49

तेनासौ मोहिता पूर्वं दृष्टिदानेन कर्षिता । आद्यं संमोहनं स्त्रीणां चक्रे दृष्टिनिरीक्षणम्

તેના ‘દૃષ્ટિદાન’થી તે પહેલેથી જ મોહિત થઈ આકર્ષાઈ ગઈ હતી. સ્ત્રીઓને સંમોહિત કરવાનો પ્રથમ ઉપાય તરીકે તેણે માત્ર નજર—દૃષ્ટિનિરીક્ષણની શક્તિ—પ્રયોગમાં મૂકી।

Verse 50

एवमेवेति तत्कर्णे हस्तं दत्त्वा यदुच्यते । दधाति हृदि यं नारी कामबाणप्रपीडिता

કાન પર હાથ રાખીને ‘એવમેવ, એવમેવ’ કહીને જે ધીમેથી કહેવામાં આવે, કામબાણથી પીડિત નારી તે જ વચન હૃદયમાં દૃઢપણે ધારણ કરે છે।

Verse 51

तमेव वरयेदत्र कश्चिन्नास्त्येव संशयः । संजाते कलहे पूर्वं हरिणा तं निवर्तितुम्

અહીં તે એને જ વરતી—એમાં કોઈ સંશય નથી. પરંતુ અગાઉ જ્યારે કલહ ઊભો થયો, ત્યારે હરિએ તેને અટકાવી પરિસ્થિતિ શાંત કરવા પ્રયત્ન કર્યો।

Verse 52

यदा गृहीता सर्वैः सा हरिं नैव विमुंचति । त्वमेव भर्ता साऽचष्टे मुंच मां व्रज दूरतः

બધાએ પકડી રાખ્યા છતાં તે હરિને ક્યારેય છોડતી નથી. તે કહે છે—“તમે જ મારા પતિ; મને છોડો, અને તમે દૂર ચાલ્યા જાઓ.”

Verse 53

मुक्त्वा दूरं ततो विष्णुः प्रविष्टः सुरमण्डले । तदा सर्वे च मामुक्त्वा यथास्थानं स्वयं गताः

ત્યારે વિષ્ણુ પોતાને મુક્ત કરી દૂર જઈ દેવમંડળમાં પ્રવેશ્યા. ત્યારબાદ તેઓ સૌએ મને પણ છોડીને સ્વયં પોતાના-પોતાના સ્થાને પરત ગયા.

Verse 54

आचष्ट विजया पूर्वं सर्वान्देवान्यथाक्रमम् । सा च निरीक्षते पश्चात्तं विचार्य विमुञ्चति

વિજયાએ પહેલાં ક્રમસર બધા દેવોને દર્શાવ્યા. પછી તેણે તેને પાછળથી જોઈ વિચાર કરીને તેને મુક્ત કર્યો.

Verse 55

उदासीनः शिवः शांतो गौरीकांतस्त्रिलोचनः । नान्यां निरीक्षते नित्यं ध्यानासक्तस्त्रिलोचनः

શિવ ઉદાસીન, શાંત, ગૌરીકાંત, ત્રિનેત્ર છે. તે કદી અન્ય તરફ નજર નથી કરે; ધ્યાનમાં આસક્ત ત્રિનેત્ર સદા અંતર્મુખ રહે છે.

Verse 56

पितामहोयमित्युक्तं यदा सख्या तदा तया । नमस्कृत्य गतं दूरे कृत्वा मौनं न पश्यति

જ્યારે સખીએ કહ્યું, ‘આ પિતામહ (બ્રહ્મા) છે,’ ત્યારે તેણે તેમને નમસ્કાર કર્યો. તેઓ દૂર ગયા પછી તેણે મૌન ધારણ કરીને પાછું વળી જોયું નહીં.

Verse 57

आदित्यं पद्मकं मुञ्च दहनं दहनात्मकम् । वाति वातो गता दूरे वरुणो मे पिता यतः

‘આદિત્ય, પદ્મક અને અગ્નિસ્વરૂપ દહનને મુક્ત કરો. પવન તો વહીને દૂર ગયો છે—કારણ કે વરુણ મારા પિતા છે.’

Verse 58

पौलोमीवदनासक्तो देवेन्द्रो मे न रोचते

પૌલોમીના મુખમાં આસક્ત ચિત્તવાળો દેવોનો સ્વામી ઇન્દ્ર મને રોચતો નથી.

Verse 59

वधबंधकृतच्छेदभेददण्डविकर्ष णम् । कुर्वन्न कुरुते सौम्यं रूपं वैवस्वतो यमः

હે સૌમ્ય! વધ, બંધન, છેદન, ભેદન, દંડ અને ઘસડી લઈ જવાનું કરતો હોવા છતાં વૈવસ્વત યમ કદી સૌમ્ય રૂપ ધારણ કરતો નથી.

Verse 60

देवदानवगंधर्वदैत्यपन्नगराक्षसान्

દેવો, દાનવો, ગંધર્વો, દૈત્યો, પન્નગો (નાગો) અને રાક્ષસોને—

Verse 61

दृष्ट्वात्युग्रांस्ततो याति दृष्टोऽसौ पुरुषो त्तमः । कर्णांतलोचनभ्रांतवक्त्रं दृष्ट्यावलोक्य तम्

તે અત્યંત ઉગ્રોને જોઈ તે પુરુષોત્તમ ત્યાંથી પ્રસ્થાન કરે છે; અને તેઓ તેને જોતા જ તેમના મુખ વિકૃત થાય છે—આંખો કાનના કિનારા સુધી ફરી જાય છે.

Verse 62

सौभाग्यातिशयाक्रांतं रम्यं काममनोहरम् । संजातपुलकोद्भेदस्वेदवारिकणांकितम्

તે અતિશય સૌભાગ્યથી પરિપૂર્ણ—રમ્ય અને મનોહર; રોમાંચથી ઊભેલા પુલક તથા સ્વેદ અને જળકણોથી અંકિત હતો.

Verse 63

देवदानवदैत्येन्द्रक्रोधदृष्टिनिरीक्षितम् । रम्यं रामा वरं चक्रे ददौ मालां ततः स्वयम्

દેવ, દાનવ અને દૈત્યેન્દ્રોના ક્રોધભર્યા દૃષ્ટિપ્રહાર હેઠળ જોવાતાં તેને જોઈ, રમણીયા રામાએ તેને વર તરીકે પસંદ કર્યો અને પછી સ્વહસ્તે તેના ગળામાં માળા પહેરાવી।

Verse 64

दैत्याः परस्परं प्रोचुः प्रेक्ष्य तत्सुरचेष्टितम् । विभागं पश्य देवानां स्वर्गे सर्वे स्वयं गताः

દેવોના તે કૃત્યને જોઈ દૈત્યોએ પરસ્પર કહ્યું— ‘દેવોની ગોઠવણી જુઓ; બધા પોતે જ સ્વર્ગે પહોંચી ગયા!’

Verse 65

पातालस्य तले यूयं मानवा धरणीतले । देवास्त्रिभुवने यांतु न वयं स्वर्गगामिनः

‘તમે પાતાળના તળના; માનવો ધરણીના તળ પર. દેવો ત્રિભુવનમાં વિહરે— પરંતુ અમે સ્વર્ગગામી નથી।’

Verse 66

मानवाः क्षत्रिया राज्यं कुर्वंतु पृथिवीतले । पातालं तु परित्यज्य धात्री यदि तु रक्ष्यते

‘માનવ ક્ષત્રિયો ધરતી પર રાજ્ય કરે. પરંતુ પાતાળ ત્યજી ધાત્રીનું રક્ષણ કરવું પડે તો—’

Verse 67

दैत्यदानवजैः कैश्चिद्राक्षसैस्तन्न शोभनम् । अथ किं बहुनोक्तेन राजा त्रिभुवने बलिः

‘કેટલાક દૈત્ય, દાનવ અને રાક્ષસો દ્વારા ધરતીનું રક્ષણ શોભતું નથી. વધુ શું કહીએ? ત્રિભુવનમાં રાજા તો બલિ જ છે।’

Verse 68

संविभज्याथ रत्नानि समं राज्यं विधीयताम् । यावदेवं प्रगल्भंते तावत्पश्यंति नारदम्

ત્યારે તેઓ બોલ્યા—“રત્નોનું યોગ્ય રીતે વિભાજન થાઓ અને રાજ્ય પણ સમાન રીતે ગોઠવવામાં આવો.” તેઓ આ રીતે નિર્ભય વચન બોલતા હતા, એટલામાં જ નારદને જોયા।

Verse 69

गगनात्समुपायांतं द्वितीयमिव भास्करम् । ब्रह्मदंडकरासक्तयुद्धपुस्तकधारिणम्

તે આકાશમાંથી ઉતરી આવતા બીજા સૂર્ય સમા તેજસ્વી દેખાયા—હાથમાં બ્રહ્મદંડ, ધર્મયુદ્ધ માટે સજ્જ, અને જ્ઞાનપુસ્તક ધારણ કરનાર।

Verse 70

कृष्णाजिनधरं शांतं छत्रवीणाकमण्डलून् । मौंजीगुणत्रयासक्तग्रंथिप्रवरमेखलम्

તે શાંત હતા, કૃષ્ણાજિન ધારણ કરેલું; સાથે છત્ર, વીણા અને કમંડલુ; અને કમરે મુંજા-તંતુની ત્રિગુણ ગાંઠવાળી ઉત્તમ મેખલા શોભતી હતી।

Verse 71

ब्रह्मरूपधरं शांतं दिव्यरुद्राक्षभूषितम् । गत कल्पकृतग्रंथिसूत्रमालावलंबितम्

તે બ્રહ્મરૂપ ધારણ કરીને શાંત હતા, દિવ્ય રુદ્રાક્ષથી અલંકૃત; અને પ્રાચીન કલ્પોમાં રચાયેલા ગાંઠવાળા પવિત્ર સૂત્રમાળાઓ ધારણ કરીને શોભતા હતા।

Verse 72

विरंचिहरसंवादो जन्माहंकारगर्वितः । संक्रुद्धैः क्रियते कोऽद्य चिंतातत्परमानसम्

વિરંચિ (બ્રહ્મા) અને હર (શિવ) વચ્ચેનો, જન્મગૌરવ અને અહંકારથી ફૂલેલો તે વિવાદ—આજે ક્રોધમાં તેને ફરી કોણ ઉકેલે છે? જેના મનમાં માત્ર ચિંતા જ વ્યાપી છે?

Verse 73

आयातं नारदं दृष्ट्वा विस्मिताः समुपस्थिताः । प्रभो प्रसादः क्रियतामागंतव्यं गृहे मम

નારદને આવેલો જોઈ તેઓ આશ્ચર્યથી ઊભા થયા અને બોલ્યા—“હે પ્રભુ, કૃપા કરો; કૃપા કરીને મારા ઘરે પધારો.”

Verse 74

धन्योऽहं कृतपुण्योऽहं यस्य मे त्वं गृहागतः । इत्युक्तो बलिना विप्रो विवेशासुरमंदिरे । आसनं पाद्यमर्घ्यं च दत्त्वा संपूजितो द्विजः

“હું ધન્ય છું, હું કૃતપુણ્ય છું; કારણ કે તમે મારા ઘરે આવ્યા છો”—એવું બલિ બોલ્યો. ત્યારબાદ તે બ્રાહ્મણ અસુરમંદિરમાં પ્રવેશ્યો. તેને આસન, પાદ્ય અને અર્ઘ્ય આપી તે દ્વિજનું યથાવિધિ સન્માન થયું.

Verse 75

प्रविश्य सहिताः सर्वे संविष्टा दैत्यदानवाः । शुक्रेण सहितो दैत्यो बभाषे नारदं बलिः

બધા દૈત્ય-દાનવો સાથે મળીને અંદર પ્રવેશી બેઠા. ત્યારબાદ શુક્રાચાર્ય સાથે દૈત્યરાજ બલિએ નારદને સંબોધીને વાત કરી.

Verse 76

इदं राज्यमिमे दारा इमे पुत्रा अहं बलिः । ब्रूहि येनात्र ते कार्यं दानं मे प्रथमं व्रतम्

“આ મારું રાજ્ય છે, આ મારી પત્નીઓ છે, આ મારા પુત્રો છે—હું બલિ છું. અહીં તમને જે કાર્ય હોય તે કહો; દાન મારું પ્રથમ વ્રત છે.”

Verse 77

नारद उवाच । भक्त्या तुष्यंति ये विप्रास्ते विप्रा भूमिदेवताः । न तु ये पूजिताः शक्त्या पुनर्याचंति तेऽधमाः

નારદ બોલ્યા—“ભક્તિથી તૃપ્ત થનારા બ્રાહ્મણો જ ભૂમિદેવતા છે. પરંતુ શક્તિ મુજબ પૂજિત થઈને પણ ફરી માગે, તે અધમ છે.”

Verse 78

त्वयाऽहं पूजितो हृष्टो न वित्तैर्मे प्रयोजनम् । हृष्टोऽहं तव राज्येन यज्ञैर्दानैर्व्रतैस्तथा

તમે મને યથાવિધી પૂજ્યો છે, તેથી હું પ્રસન્ન છું; મને ધનની જરૂર નથી. તમારા ધર્મયુક્ત રાજ્યથી તથા યજ્ઞ, દાન અને વ્રતોથી હું અત્યંત હર્ષ પામું છું।

Verse 79

देवैः कृतं विप्रियं ते किंचित्पश्याम्यहं बले । त्वया संपूज्यमानोऽपि देवराजो न तुष्यति

હે બલિ, દેવોએ તારા પ્રત્યે કંઈક અપ્રિય કર્યું છે એમ હું જોઉં છું. તું યથાવિધી પૂજા કરતો હોવા છતાં દેવરાજ ઇન્દ્ર તૃપ્ત થતો નથી।

Verse 80

न क्षमंति सुराः सर्वे तव राज्यं धरातले । स्वर्गे मे तापको जातो देवानां तव विग्रहे

પૃથ્વી પર તારા રાજ્યને બધા દેવો સહન કરી શકતા નથી. દેવોના તારા પ્રત્યેના વૈરથી સ્વર્ગમાં પણ મારા હૃદયમાં દાહક ચિંતા ઊભી થઈ છે।

Verse 81

संनह्य प्रथमं याति यः सैन्यं शत्रुभूमिषु । स क्षत्रियो विजयते तस्य राज्यं च वर्धते

જે ક્ષત્રિય પ્રથમ શસ્ત્રસજ્જ થઈ શત્રુભૂમિમાં પોતાની સેના લઈ જાય છે, તે જ વિજય મેળવે છે અને તેનું રાજ્ય વધે છે।

Verse 82

उच्छेदस्तव राज्यस्य भविष्यति श्रुतं मया । एवं ज्ञात्वा यथायुक्तं तच्छीघ्रं तु विधीयताम्

મેં સાંભળ્યું છે કે તારા રાજ્યનો ઉચ્છેદ થવાનો છે. આ જાણીને જે યોગ્ય હોય તે વિલંબ વિના તાત્કાલિક ગોઠવી દે।

Verse 83

बलिरुवाच । यैर्गुणैः कुरुते राज्यं राजा तान्वद मे विभो । दानं पात्रे प्रदातव्यं मया त्वमपि तं वद

બલિએ કહ્યું—હે વિભો! કયા ગુણોથી રાજા રાજ્યનું સાચું પાલન કરે છે તે મને કહો. તેમજ દાન કોને પાત્ર માનીને આપવું જોઈએ તે પણ તમે જ કહો.

Verse 84

नारद उवाच । षड्विंशद्गुणसंपन्नो राजा राज्यं करोति च । स राज्यफलमाप्नोति शृणु तत्कथयाम्यहम्

નારદે કહ્યું—છવીસ ગુણોથી સંપન્ન રાજા જ રાજ્યનું યોગ્ય સંચાલન કરે છે. તે ધર્મયુક્ત રાજધર્મનું ફળ પામે છે; સાંભળો, તે ગુણો હું કહું છું.

Verse 85

चरेद्धर्मानकटुको मुंचेत्स्नेहमनास्तिके । अनृशंसश्चरेदर्थं चरेत्काममनुद्धतः

તે કઠોરતા વિના ધર્મનું આચરણ કરે; નાસ્તિક પ્રત્યેનો સ્નેહ છોડે. નિર્દયતા વિના અર્થ ઉપાર્જન કરે અને અહંકાર વિના યોગ્ય કામભોગ કરે.

Verse 86

प्रियं ब्रूयादकृपणः शूरः स्यादविकत्थनः । दाता चाऽयामवर्जः स्यात्प्रगल्भः स्यादनिष्ठुरः

તે પ્રિય વચન બોલે અને કૃપણ ન બને. તે શૂરવીર હોય, પણ બડાઈ ન મારે. તે દાતા હોય અને પરિશ્રમથી ન ભાગે; તે નિર્ભય હોય, પણ નિષ્ઠુર ન બને.

Verse 87

संदधीत न चानार्यान्विगृह्णीयान्न बंधुभिः । नानाप्तैश्चारयेच्चारान्कुर्यात्कार्यमपीडयन्

તે સંધિ કરે, પરંતુ અનાર્યો સાથે નહીં; પોતાના બંધુઓ સાથે વિગ્રહ ન કરે. વિશ્વાસુ લોકો દ્વારા ગુપ્તચરો ચલાવે અને કોઈને પીડા ન આપીને કાર્ય સિદ્ધ કરે.

Verse 88

अर्थान्ब्रूयान्न चापत्सु गुणान्ब्रूयान्न चात्मनः । आदद्यान्न च साधुभ्यो नासत्पुरुषमाश्रयेत्

અર્થ અને નીતિની વાત કરવી, પરંતુ આપત્તિકાળે નહીં; ગુણોની વાત કરવી, પરંતુ પોતાના ગુણોની નહીં. સજ્જનો પાસેથી કશું ન લેવું, અને કદી દુષ્ટ પુરુષનું શરણ ન લેવું.

Verse 89

नापरीक्ष्य नयेद्दण्डं न च मंत्रं प्रकाशयेत् । विसृजेन्न च लुब्धेभ्यो विश्वसेन्नापकारिषु

યોગ્ય તપાસ કર્યા વિના દંડ ન આપવો, અને ગુપ્ત મંત્રણા પ્રગટ ન કરવી. લોભીઓને કામ સોંપવું નહીં, અને અપકાર કરનારાઓ પર વિશ્વાસ ન કરવો.

Verse 90

आप्तैः सुगुप्तदारः स्याद्रक्ष्यश्चान्यो घृणी नृपः । स्त्रियं सेवेत नात्यर्थं मृष्टं भुंजीत नाऽहितम्

રાજાએ વિશ્વાસપાત્ર લોકો દ્વારા પોતાનું ગૃહસ્થ જીવન સુસંરક્ષિત રાખવું, અને કરુણાથી અન્યનું પણ રક્ષણ કરવું. વિષયભોગમાં અતિ ન કરવી; શુદ્ધ અને હિતકારી ભોજન કરવું, અહિતકારી નહીં.

Verse 91

अस्तेयः पूजयेन्मान्यान्गुरुं सेवेदमायया । अर्च्यो देवो न दम्भेन श्रियमिच्छेदकुत्सिताम्

તે ચોરીથી મુક્ત રહે; માન્યજનનું પૂજન કરે અને ગુરુની સેવા નિષ્કપટ રીતે કરે. દંભથી દેવપૂજા ન કરે; નિંદ્ય ન હોય એવી શ્રી-સમૃદ્ધિ ઇચ્છે.

Verse 92

सेवेत प्रणयं कृत्वा दक्षः स्यादथ कालवित् । सांत्ववाक्यं सदा वाच्यमनुगृह्णन्न चाक्षिपेत्

પ્રણય સ્થાપી વ્યવહાર કરવો; તે કુશળ અને સમયજ્ઞ હોવો જોઈએ. હંમેશાં સાંત્વનાપૂર્ણ વચન બોલવું, અનુગ્રહ કરવો, અને કઠોર અપમાનજનક વાણી ન બોલવી.

Verse 93

प्रहरेन्न च विप्राय हत्वा शत्रून्न शेषयेत् । क्रोधं कुर्यान्न चाकस्मान्मृदुः स्यान्नापकारिषु

બ્રાહ્મણને કદી પ્રહાર ન કરવો; શત્રુઓને જીત્યા પછી તેમને ફરી ઊઠવા માટે શેષ ન રાખવા. અકારણ ક્રોધ ન કરવો, અને અપકાર કરનારાઓ પ્રત્યે અતિમૃદુ પણ ન બનવું।

Verse 94

एवं राज्ये चिरं स्थेयं यदि श्रेय इहेच्छसि । तपःस्वाध्यायदानानि तीर्थयात्राऽश्रमाणि च

જો આ જ જીવનમાં કલ્યાણ ઇચ્છો, તો આ રીતે રાજ્યમાં દીર્ઘકાળ સ્થિર રહો. તપ, સ્વાધ્યાય અને દાન કરો; તેમજ તીર્થયાત્રા અને આશ્રમ-ગમન પણ કરો।

Verse 95

योगेनात्मप्रबोधस्य कलां नार्हंति षोडशीम् । त्वया संसारवैराग्यं कर्त्तव्यं विप्रपूजनम्

યોગથી તેઓ આત્મપ્રબોધનો સોળમો અંશ પણ પ્રાપ્ત કરતા નથી. તેથી તારે સંસાર પ્રત્યે વૈરાગ્ય કરવું અને વિપ્રોનું પૂજન-સત્કાર કરવો જોઈએ।

Verse 96

यष्टव्यं विविधैर्यज्ञैर्ध्येयो नारायणो हरिः । प्रसंगेन समायातो यास्ये रैवतके गिरौ

વિવિધ યજ્ઞો કરવાં જોઈએ અને નારાયણ હરિનું ધ્યાન કરવું જોઈએ. શુભ સંયોગે અહીં આવ્યો છું; હવે હું રૈવતક પર્વત પર જઈશ।

Verse 97

तत्रास्ते भगवान्विष्णुर्नदी त्रैलोक्यपावनी । तत्रास्ते च शिवावृक्षो बहुपुष्पफलान्वितः । तत्र गत्वा करिष्यामि व्रतं तद्विष्णुवल्लभम्

ત્યાં ભગવાન વિષ્ણુ નિવાસ કરે છે અને ત્રિલોકને પાવન કરનારી નદી પણ છે. ત્યાં બહુ ફૂલ-ફળોથી યુક્ત શિવા-વૃક્ષ પણ ઊભું છે. ત્યાં જઈને હું વિષ્ણુને પ્રિય તે વ્રત કરીશ।

Verse 98

बलिरुवाच । कोऽयं रैवतकोनाम व्रतं किं विष्णुवल्लभम् । शिवावृक्षास्तु के प्रोक्तास्तत्कथं कथयस्व मे

બલિએ કહ્યું— ‘રૈવતક’ નામનું આ સ્થાન શું છે? વિષ્ણુને પ્રિય એવું વ્રત કયું? અને ‘શિવવૃક્ષ’ તરીકે કયા વૃક્ષો કહેવાય છે? આ બધું મને યથાવત્ કહો।

Verse 99

नारद उवाच । पुरा युगादौ दैत्येन्द्र सपक्षाः पर्वताः कृताः । संचिंत्य ब्रह्मणा पश्चादचलास्ते कृताः पुनः

નારદે કહ્યું— હે દૈત્યેન્દ્ર! પ્રાચીન કાળે યુગના આરંભે પર્વતો પાંખો સાથે સર્જાયા હતા. પછી બ્રહ્માએ વિચાર કરીને એ જ પર્વતોને ફરી પાંખવિહિન અને અચલ બનાવ્યા।

Verse 100

उत्पतंति महाकाया निपतंति यदृच्छया । मेरुमंदरकैलासा वचसा संस्थिताः स्थिराः

એ મહાકાય પર્વતો ક્યારેક ઉડી ઊઠતા અને ક્યારેક યદૃચ્છાએ પડી જતા. પરંતુ મેરુ, મંદર અને કૈલાસ દિવ્ય આજ્ઞાથી સ્થિર અને દૃઢ રીતે સ્થાપિત થયા।

Verse 101

वारिता न स्थिता ये तु त इंद्रेण स्थिरीकृताः । मेरोर्दक्षिण शृंगे तु कुमुदेति स पर्वतः

જે પર્વતો રોક્યા છતાં સ્થિર રહેતા ન હતા, તેમને ઇન્દ્રએ સ્થિર કર્યા. મેરુના દક્ષિણ શિખર પર ‘કુમુદ’ નામનો તે પર્વત છે।

Verse 102

दिव्यः सपक्षः सौवर्णो दिव्यवृक्षैः समावृतः । तस्योपरि पुरी दिव्या वैष्णवी विष्णुना कृता

તે દિવ્ય છે, પાંખો ધરાવતું, સુવર્ણમય અને દિવ્ય વૃક્ષોથી ઘેરાયેલું છે. તેના ઉપર વિષ્ણુએ રચેલી ‘વૈષ્ણવી’ નામની દિવ્ય પુરી છે।

Verse 103

तस्या मध्ये गृहं दिव्यं यस्मिल्लंक्ष्मीः सदा स्थिता । मेरोः शृंगे पुरी रम्या गृहं तत्र मनोरमम्

તે નગરીના મધ્યમાં એક દિવ્ય ગૃહ છે, જેમાં શ્રીલક્ષ્મી સદા નિવાસ કરે છે. મેરુના શિખરે રમણીય પુરી છે અને ત્યાં અતિ મનોહર નિવાસ શોભે છે.

Verse 104

तत्रास्ते स भवो देवो भवानी यत्र संस्थिता । सभा माहेश्वरी रम्या सौवर्णी रत्नमंडिता

ત્યાં જ ભવદેવ (શિવ) નિવાસ કરે છે, જ્યાં ભવાની પ્રતિષ્ઠિત છે. ત્યાં રમણીય માહેશ્વરી સભા છે—સુવર્ણમય અને રત્નોથી મંડિત।

Verse 105

तत्रास्ते भगवान्विष्णुर्देवैर्ब्रह्मादिभिर्वृतः । तस्यां विष्णुः सदा याति देवं द्रष्टुं महेश्वरम्

ત્યાં ભગવાન વિષ્ણુ પણ બ્રહ્મા આદિ દેવોથી ઘેરાયેલા રહી નિવાસ કરે છે. તે સ્થાને વિષ્ણુ સદા મહેશ્વર દેવ (શિવ)ના દર્શન માટે જાય છે.

Verse 106

सौवर्णैः कुमुदैर्यस्मादसौ सर्वत्र मंडितः । कुमुदेति कृतं नाम देवैस्तत्र समागतैः

કારણ કે તે સર્વત્ર સુવર્ણ કુમુદ-પુષ્પોથી મંડિત છે, તેથી ત્યાં એકત્ર થયેલા દેવોએ તેનું નામ ‘કુમુદા’ રાખ્યું.

Verse 107

एकदा भगवान्रुद्रो गिरौ तस्मिन्समागतः । द्रष्टुं तच्छिखरे रम्ये तां पुरीं विष्णुपालिताम्

એક વખત ભગવાન રુદ્ર તે પર્વત પર આવ્યા, તેના રમણીય શિખર પર વિષ્ણુ દ્વારા પાલિત તે નગરીને જોવા માટે.

Verse 108

गृहागतं हरं दृष्ट्वा हरिणा स तु पूजितः । लक्ष्म्या संपूजिता गौरी हर्षिता तत्र संस्थिता

પોતાના ગૃહે આવેલા હર (શિવ)ને જોઈ હરિ (વિષ્ણુ)એ તેમની પૂજા કરી. લક્ષ્મીએ વિધિવત્ સન્માનિત કરેલી ગૌરી (પાર્વતી) આનંદિત થઈ ત્યાં જ વિરાજમાન રહી.

Verse 109

एकासनोपविष्टौ तौ मंत्रयंतौ परस्परम् । हरेण कारणं ज्ञात्वा तत्सर्वं कथितं हरेः

તે બંને એક જ આસન પર બેસીને પરસ્પર મંત્રણા કરવા લાગ્યા. હર (શિવ) દ્વારા કારણ જાણી હરિ (વિષ્ણુ)એ તે સર્વ વિષય હરને કહી સંભળાવ્યો.

Verse 110

त्वयेयं नगरी कार्या मंदरे पर्वतोत्तमे । प्रष्टव्यः कारणं नाहमवश्यं तद्भविष्यति

“હે પર્વતોત્તમ મન્દર! આ નગરી તારે જ સ્થાપવી છે. કારણ વિષે મને પૂછશો નહીં—નિશ્ચયે તે સિદ્ધ થશે.”

Verse 111

हर एव विजानाति कारणं कतमोऽपि न । एवं तथेति तौ प्रोक्त्वा संस्थितौ पर्वतोऽपि सः

“કારણ તો માત્ર હર (શિવ) જ જાણે છે; બીજો કોઈ નથી।” એમ કહી—“એવમસ્તુ” (એવું જ થાઓ)—તે બંને ત્યાં સ્થિર રહ્યા, અને તે પર્વત પણ અચળ રહ્યો.

Verse 112

तं दृष्ट्वा संगतं रुद्रं कुमुदः स्वयमाययौ । धन्योऽहं कृतपुण्योऽहं यस्य मे गृहमागतौ

રુદ્રને સંગાથે આવેલો જોઈ કુમુદ પોતે આગળ આવ્યો. તેણે કહ્યું, “હું ધન્ય છું, હું કૃતપુણ્ય છું, કારણ કે તમે બંને મારા ગૃહે પધાર્યા છો.”

Verse 113

द्वाभ्यामुक्तो गिरिवरो ददाव किं वरं तव । इत्युक्तः पर्वतस्ताभ्यां वरं वव्रे स मूढधीः

બે જણાએ સંબોધતાં શ્રેષ્ઠ પર્વતે કહ્યું— “તમને કયો વર આપું?” એમ કહ્યે પછી, મોહગ્રસ્ત બુદ્ધિવાળો તે પર્વત તેમની પાસે વર માગવા લાગ્યો.

Verse 114

भविष्यत्कार्यहेतुत्वाद्भविष्यति न तद्वृथा । यत्राहं तत्र वस्तव्यं भवद्भ्यामस्तु मे वरः

આ ભવિષ્યના કાર્યનું કારણ છે, તેથી તે વ્યર્થ નહીં જાય. જ્યાં હું હોઉં ત્યાં તમે બંને રહેવું— આ જ મારો વર છે.

Verse 116

मत्सन्निधौ समागत्य स्थातव्यं ब्रह्मवासरम् । तथेत्युक्त्वा सपत्नीकौ गतौ हरिहरावुभौ

મારા સાન્નિધ્યમાં આવી બ્રહ્માના એક દિવસ જેટલો સમય સ્થિર રહેવું. “તથાસ્તુ” કહી, પત્નીઓসহ હરિ અને હર— બંને પ્રસ્થાન કર્યા.

Verse 117

ऋषिरासीन्महाभाग ऋतवागिति विश्रुतः । तस्यापुत्रस्य पुत्रोऽभूद्रेवत्यन्ते महात्मनः

ઋતવાક્ નામે પ્રસિદ્ધ એક મહાભાગ ઋષિ હતા. તે મહાત્મા નિઃપુત્ર હોવા છતાં, રેવતી નક્ષત્રના અંતે તેમને એક પુત્ર જન્મ્યો.

Verse 118

स तस्य विधिवच्चक्रे जातकर्मादिकाः क्रियाः । तथोपनयनाद्याश्च स चाशीलोऽभवन्नृप

તેણે વિધિપૂર્વક તેના માટે જાતકર્મ વગેરે સંસ્કારો કર્યા અને ઉપનયન વગેરે ક્રિયાઓ પણ કરી. છતાં, હે નૃપ, તે બાળક દુષ્ચરિત્ર બન્યો.

Verse 119

यतः प्रभृति जातोऽसौ ततः प्रभृत्यसावृषिः । दीर्घरोगपरामर्शमवापातीव दुर्द्धरम्

જે ક્ષણથી તે બાળક જન્મ્યો, તે ક્ષણથી જ તે ઋષિ જાણે દીર્ઘરોગના દુર્ધર સ્પર્શથી પીડિત થયો હોય તેમ થયો।

Verse 120

माता चास्य परामार्तिं कुष्ठरोगाभिपीडिता । जगाम चिन्तां स ऋषिः किमेतदिति दुःखितः

તેની માતા પણ કુષ્ઠરોગથી અત્યંત પીડિત થઈ ભારે વ્યથામાં પડી ગઈ. તે જોઈ ઋષિ દુઃખિત થઈ ‘આ શું છે?’ એમ ચિંતામાં પડ્યો।

Verse 121

मूर्खस्तु मंदधीः पुत्रो दुःखं जनयते पितुः । अमार्गगो विशेषेण दुःखाद्दुःखतरं हि तत्

મૂર્ખ અને મંદબુદ્ધિ પુત્ર પિતાને દુઃખ આપે છે; અને જ્યારે તે અધર્મના માર્ગે ચાલે છે, ત્યારે તે દુઃખ દુઃખથી પણ વધારે બની જાય છે।

Verse 122

अपुत्रता मनुष्याणां श्रेयसे न कुपुत्रता । सुहृदां नोपकाराय पितॄणां नापि तृप्तये

માનવના હિત માટે કુપુત્ર હોવા કરતાં અપુત્રતા જ શ્રેષ્ઠ છે; કારણ કે તે ન સુહૃદોને ઉપકાર કરે, ન પિતૃઓને તૃપ્તિ આપે।

Verse 123

सुपुत्रो हृदयेऽभ्येति मातापित्रोर्दिनेदिने । पित्रोर्दुःखाय धिग्जन्म तस्य दुष्कृतकर्मणः

સુપુત્ર દિવસે દિવસે માતા-પિતાના હૃદયમાં વધુ વસે છે; પરંતુ જે દુષ્કર્મી પિતામાતાના દુઃખનું કારણ બને, તેના જન્મને ધિક્કાર।

Verse 124

धन्यास्ते तनया ये स्युः सवर्लोकाभिसंमताः । परोपकारिणः शांताः साधुकर्मण्यनुव्रताः

ધન્ય છે તે પુત્રો, જે સર્વ લોકમાં સમ્માનિત—પરોપકારી, શાંત સ્વભાવના અને સદ્કર્મોમાં અડગ અનુવ્રત હોય છે।

Verse 125

अनिर्वृतं निरानंदं दुःखशोकपरिप्लुतम् । नरकाय न स्वर्गाय कुपुत्रत्वं हि जन्मिनः

આનંદવિહિન, શાંતિવિહિન, દુઃખ-શોકથી છલકાયેલું—કુપુત્રત્વ જીવને સ્વર્ગે નહીં, નરક તરફ જ દોરી જાય છે।

Verse 126

करोति सुहृदां दैन्यमहितानां तथा मुदम् । अकाले तु जरां पित्रोः कुपुत्रः कुरुते किल

કુપુત્ર સુહૃદોને દૈન્યમાં નાખે છે અને શત્રુઓને હર્ષ આપે છે; તે માતા-પિતાને સમય પહેલાં જ વૃદ્ધ કરી દે છે।

Verse 127

नारद उवाच । एवं सोऽत्यन्तदुष्टस्य पुत्रस्य चरितैर्मुनिः । दह्यमानमनोवृत्तिर्वृद्धगर्गमपृच्छत

નારદ બોલ્યા—આ રીતે અત્યંત દુષ્ટ પુત્રના વર્તનથી અંતરમાં દગ્ધ થયેલા તે મુનિએ વૃદ્ધ ગર્ગને પ્રશ્ન કર્યો।

Verse 128

ऋतवागुवाच । सुव्रतेन पुरा वेदा अधीता विधिना मया । समाप्य विद्या विधवत्कृतो दारपरिग्रहः

ઋતવાક બોલ્યા—પૂર્વે સુવ્રત ધારણ કરીને મેં નિયમ મુજબ વેદોનું અધ્યયન કર્યું. વિદ્યાનું સમાપન કરીને પછી વિધિવત્ પત્ની ગ્રહણ કરી ગૃહસ્થાશ્રમમાં પ્રવેશ કર્યો।

Verse 129

सदारेण हि याः कार्याः श्रौतस्मार्त्तादिकाः क्रियाः । ताः कृताश्च विधानेन कामं समनुरुध्य च

પત્ની સહિત કરવાપાત્ર શ્રૌત, સ્માર્ત આદિ ક્રિયાઓ મેં સર્વે વિધિપૂર્વક કરી; તેમજ ધર્મ-અર્થ-કામના યોગ્ય હેતુઓને પણ અનુસર્યા।

Verse 130

पुत्रार्थं जनितश्चायं पुंनाम्नो विच्युतौ मुने । सोऽयं किमात्मदोषेण मातुर्दोषेण किं मम । अस्मद्दुःखावहो जातो दौःशील्याद्वद कोविद

હે મુને! પુત્રલાભ અને ‘પું-નામ’ નરકથી મુક્તિ માટે જ આ સંતાન ઉત્પન્ન થયો. તો પછી મારા કયા દોષથી કે તેની માતાના કયા દોષથી એ અમારા ઘરને દુઃખદાયક બન્યો? હે વિદ્વાન, કહો—આ દુશ્ચરિત્રતા ક્યાંથી ઉદ્ભવી?

Verse 131

गर्ग उवाच । रेवत्यन्ते मुनिश्रेष्ठ जातोऽयं तनयस्तव । तेन दुःखाय ते दुष्टे काले यस्मादजायत

ગર્ગ બોલ્યા—હે મુનિશ્રેષ્ઠ! તમારો આ પુત્ર રેવતીના અંત્ય-સંધિમાં જન્મ્યો છે. તેથી અશુભ કાળમાં જન્મવાને કારણે તે તમારા દુઃખનું કારણ બન્યો છે।

Verse 132

तवापचारो नैवास्य मातुर्नापि कुलस्य च । अन्यद्दौःशील्यहेतुत्वं रेवत्यंत उपागतम्

આમાં તમારો કોઈ અપચાર નથી, ન માતાનો, ન કુળનો. આ દુશ્ચરિત્રતાનું કારણ તો રેવતીના અંત્ય-સંધિ (કાળ)માંથી જ આવ્યું છે।

Verse 133

रेवती अश्विनोर्मध्यमाश्लेषामघयोस्तथा । ज्येष्ठामूलर्क्षयोः प्रोक्तं गंडांतं तु भयावहम्

રેવતીના અંત અને અશ્વિનીના આરંભ વચ્ચે, તેમજ આશ્લેષા–મઘા વચ્ચે અને જ્યેષ્ઠા–મૂળ વચ્ચે જે સંધિ છે, તેને ભયાવહ ‘ગંડાંત’ કહેવાયું છે।

Verse 134

गंडत्रये तु ये जाता नरनारीतुरंगमाः । तिष्ठंति न चिरं गेहे तिष्ठन्तोऽपि भयंकराः । एवमुक्तोऽथ गर्गेण चुक्रोधातीव कोपनः

આ ત્રણ ગંડાંત સંધિઓમાં જે પુરુષો, સ્ત્રીઓ અને ઘોડાં જન્મે છે, તેઓ ઘરમાં લાંબો સમય રહેતા નથી; અને રહે તો પણ ભયનું કારણ બને છે. ગર્ગે એમ કહ્યે પછી તે ક્રોધી અત્યંત ક્રોધિત થયો.

Verse 135

ऋतवागुवाच । यस्मान्ममैक पुत्रस्य रेवत्यन्ते समुद्भवः

ઋતવાગુ બોલ્યા— કારણ કે મારો એકમાત્ર પુત્ર રેવતીના અંત્ય-સંધિમાં જન્મ્યો છે…

Verse 136

रेवती किं न जानाति मां विप्रः शापयिष्यति । जाज्वल्यमाना गगनात्तस्मात्पततु रेवती

રેવીતીને ખબર નથી શું કે કોઈ બ્રાહ્મણ મને શાપ આપશે? તેથી રેવીતી જ્વલંત બની આકાશમાંથી પડી જાય!

Verse 137

नारद उवाच । तेनैवं व्याहृते वाक्ये रेवत्यृक्षं पपात ह पश्यतः सर्वलोकस्य विस्मयाविष्टचेतसः

નારદ બોલ્યા— એ રીતે વચન ઉચ્ચારતાં જ રેવતીનું નક્ષત્ર ખરેખર પડી ગયું; સર્વ લોક જોઈ રહ્યા હતા અને સૌના ચિત્ત આશ્ચર્યથી ભરાઈ ગયા.

Verse 138

ईश्वरेच्छाप्रभावेन पतिता गिरिमूर्द्धनि । रेवत्यृक्षं निपतितं कुमुदाद्रौ समन्ततः

ઈશ્વરની ઇચ્છાશક્તિના પ્રભાવથી તે પર્વતશિખર પર પડી; કુમુદ પર્વત પર ચારે તરફ રેવતીનું નક્ષત્ર ઉતરીને પડ્યું.

Verse 139

सुराष्ट्रदेशे स प्राप्तः पतितो भूतले शुभे । हिमाचलस्य पुत्रो य उज्जयंतो गिरिर्महान्

તે સુરાષ્ટ્રદેશે પહોંચી શુભ ભૂતલ પર પડ્યું—હિમાચલનો પુત્ર કહેવાતો મહાન ઉજ્જયંત પર્વત એ જ છે.

Verse 140

कुमुदेन समं मैत्री कृता पूर्वं परस्परम् । यत्र त्वं स्थास्यसे स्थाता तत्राहमपि निश्चितम्

પૂર્વે કુમુદ સાથે મારી પરસ્પર મૈત્રી સ્થાપિત થઈ હતી. તું સ્થિર રહી જ્યાં નિવાસ કરશે, ત્યાં હું પણ નિશ્ચયપૂર્વક રહીશ.

Verse 141

इति कृत्वा गृहीत्वाथ गंगावारि सयामुनम् । सारस्वतं तथा पुण्यं सिंचितुं तं समागतः

એમ કરીને તેણે ગંગા-યમુનાનું જળ તથા પવિત્ર સરસ્વતીનું જળ પણ લીધું અને તે પાવન જળથી તેને સિંચન-અભિષેક કરવા ત્યાં આવી પહોંચ્યો.

Verse 142

आहूतसंप्लवं यावत्संस्थितौ तौ परस्परम् । कुमुदाद्रिश्च तत्पातात्ख्यातो रैवतकोऽभवत्

આહૂત જળપ્રવાહ શાંત ન થાય ત્યાં સુધી તે બેેય ત્યાં પરસ્પર સાથે સ્થિત રહ્યા. અને તે અવતરણથી કુમુદ પર્વત ‘રૈવતક’ નામે પ્રસિદ્ધ થયો.

Verse 143

अतीव रम्यः सर्वस्यां पृथिव्यां पृथिवीपते । कुमुदाद्रिश्च सौवर्णो रेवतीच्यवनात्पुनः

હે પૃથ્વીપતિ! કુમુદ પર્વત સમગ્ર પૃથ્વીમાં અતિ રમ્ય હતો; અને ફરી રેવતીના અવતરણથી તે સુવર્ણ તેજથી ઝળહળી ઊઠ્યો.

Verse 144

पंकजाभः स बाह्येन जातो वर्णेन भूपते । मेरुवर्णः स मध्ये तु सौवर्णः पर्वतोत्तमः

હે ભૂપતે! તે પર્વતોત્તમ બહારથી કમળસમાન વર્ણ ધારણ કરીને પ્રગટ થયો; અને મધ્યમાં મેરુસમાન સુવર્ણવર્ણે તેજસ્વી થયો।

Verse 145

ततः सञ्जनयामास कन्यां रैवतको गिरिः । रेवतीकांति संभूतां रेवतीसदृशाननाम्

પછી રૈવતક ગિરિએ એક કન્યાને ઉત્પન્ન કરી—રેવતીની કાંતિમાંથી જન્મેલી, અને મુખે રેવતીસમાન।

Verse 146

प्रमुचो नाम राजर्षिस्तेन दृष्टा वरांगना । पितृवद्रेवतीनाम कृतं तस्या नृपोत्तम

પ્રમુચ નામના રાજર્ષિએ તે શ્રેષ્ઠ કન્યાને જોઈ; હે નૃપોત્તમ! પિતાની જેમ તેણે તેનું નામ ‘રેવતી’ રાખ્યું।

Verse 147

रेवतीति च विख्याता सा सर्वत्र वरांगना । सर्वतेजोमयं स्थानं सर्वतीर्थजलाश्रयम्

તે શ્રેષ્ઠ કન્યા ‘રેવતી’ નામે સર્વત્ર વિખ્યાત થઈ; અને તે સ્થાન સર્વતેજોમય, સર્વ તીર્થજળનું આશ્રયસ્થાન છે।

Verse 148

गंगाजलप्रवाहैश्च संयुक्तं यामुनैस्तथा । स्थितं सारस्वतं तोयं तत्र गर्तेषु तत्त्रयम्

ત્યાં ગંગાજલના પ્રવાહો સાથે સંયુક્ત અને યમુનાજલ સાથે પણ યુક્ત સરસ્વતીનું જળ સ્થિત હતું; અને ત્યાંના ગર્તોમાં તે ત્રણે પવિત્ર જળ એકત્ર સ્થિર રહ્યાં।

Verse 149

विख्यातं रेवतीकुंडं यत्र जाता च रेवती । स्मरणाद्दर्शनात्स्नानात्सर्वपापक्षयो भवेत्

વિખ્યાત રેવતીકુંડ તે છે જ્યાં રેવતીનો જન્મ થયો. તેનું સ્મરણ, દર્શન અને તેમાં સ્નાન કરવાથી સર્વ પાપોનો ક્ષય થાય છે.

Verse 150

सा बाला वर्द्धिता तेन प्रमुंचेन महात्मना । यौवनं तु तया प्राप्तं तस्मिन्रैवतके गिरौ

તે બાળકી મહાત્મા પ્રમુંચ મુનિ દ્વારા પોષાઈ-વધારાઈ; અને તે જ રૈવતક પર્વત પર તેણે યૌવન પ્રાપ્ત કર્યું.

Verse 151

तां तु यौवनसंपन्नां दृष्ट्वाऽथ प्रमुचो मुनि । एकांते चिन्तयामास कोऽस्या भर्ता भविष्यति

યૌવનસંપન્ન તેણીને જોઈ મુનિ પ્રમુંચે એકાંતમાં વિચાર્યું—“એનો પતિ કોણ થશે?”

Verse 152

हूत्वाहूत्वा स पप्रच्छ गुरुं वह्निं द्विजोत्तमः । प्रसादं कुरु मे ब्रूहि कोऽस्या भर्ता भविष्यति

વારંવાર આહ્વાન કરીને તે દ્વિજોત્તમે પોતાના ગુરુ અગ્નિને પૂછ્યું—“પ્રસન્ન થાઓ, કહો, એનો પતિ કોણ થશે?”

Verse 153

अन्योऽस्याः सदृशः कोऽपि वंशे नास्ति करोमि किम् । वह्निकुण्डात्समुत्थाय प्रोक्तवान्हव्यवाहनः

“એના વંશમાં એની સમાન બીજો કોઈ નથી—હું શું કરું?” એમ કહી હવ્યવાહન (અગ્નિ) અગ્નિકુંડમાંથી ઊભા થઈ બોલ્યા.

Verse 154

शृणु मे वचनं विप्र योऽस्या भर्ता भविष्यति । प्रियव्रतान्वयभवो महाबलपराक्रमः

હે વિપ્ર, મારું વચન સાંભળો—આની ભાવિ પતિ પ્રિયવ્રતના વંશમાં જન્મેલો, મહાબળ અને પરાક્રમથી યુક્ત થશે।

Verse 155

पुत्रो विक्रमशीलस्य कालिंदीजठरोद्भवः । दुर्दमो नाम भविता भर्ता ह्यस्या महीपतिः

તે વિક્રમશીલનો પુત્ર હશે, કાલિંદીના ગર્ભમાંથી જન્મેલો; ‘દુર્દમ’ નામે તે ભૂપતિ બની આની પતિ થશે।

Verse 156

अत्रांतरे समायातो दुर्दमः स महीपतिः । गिरौ मृगवधाकांक्षी मुनिं गेहे न पश्यति । प्रियेऽयि तातः क्व गत एहि सत्यं ब्रवीहि मे

એ દરમ્યાન ભૂપતિ દુર્દમ પર્વત પર શિકાર કરવાની ઇચ્છાથી ત્યાં આવ્યો. ઘરમાં મુનિને ન જોઈને બોલ્યો—“પ્રિયે, તારો પિતા ક્યાં ગયા? આવ, મને સત્ય કહો.”

Verse 157

नारद उवाच । अग्निशालास्थितेनैव तच्छ्रुतं वचनं प्रियम् । प्रियेत्यामन्त्रणं कोऽयं करोति मम वेश्मनि

નારદે કહ્યું—અગ્નિશાળામાં જ સ્થિત રહી તેણે તે સ્નેહભર્યા વચનો સાંભળ્યા. “મારા ગૃહમાં ‘પ્રિયે’ કહીને કોણ બોલાવે છે?” એમ તેણે વિચાર્યું।

Verse 158

स ददर्श महात्मानं राजानं दुर्दमं मुनिः । जहर्ष दुर्दमं दृष्ट्वा मुनिः प्राह स गौतमम्

મુનિએ મહાત્મા રાજા દુર્દમને જોયો. તેને જોઈ મુનિ આનંદિત થયા અને (આદરથી) બોલ્યા—“હે ગૌતમ, સ્વાગત છે.”

Verse 159

शिष्यं विनयसम्पन्नमर्घ्यं पाद्यं समानय । एकं तावदयं भूपश्चिरकालादुपागतः

વિનયસંપન્ન મારા શિષ્યને તત્કાળ લાવો અને અર્ઘ્ય તથા પાદ્ય પણ લાવો. આ ભૂપતિ બહુ લાંબા સમય પછી અહીં આવ્યો છે.

Verse 160

जामाता सांप्रतं राजा योग्यास्य च सुता मम । ततः स चिंतयामास राजा जामातृ कारणम्

હાલ આ રાજા મારો જમાઈ થવા યોગ્ય છે અને મારી પુત્રી પણ તેને યોગ્ય છે. તેથી રાજાએ જમાઈ બનવાના કારણ અને રીત વિશે વિચાર શરૂ કર્યો.

Verse 161

मौनेन विधिना राजा जगृहेऽर्घ्यं द्विजाज्ञया । तमासनगतं विप्रो गृहीतार्घ्यं महामुनिः

મૌનવિધિ અનુસાર રાજાએ દ્વિજની આજ્ઞાથી અર્ઘ્ય સ્વીકાર્યું. અર્ઘ્ય ગ્રહણ કરીને તે મહામુનિ બ્રાહ્મણ પોતાના આસન પર જ બિરાજમાન રહ્યા.

Verse 162

प्रस्तुतं प्राह राजेन्द्रं नृपते कुशलं पुरे । कोशे बले च मित्रे च भृत्यामात्य प्रजासु च । तथात्मनि महाबाहो यत्र सर्वं प्रतिष्ठितम्

પછી પ્રસંગોચિત રીતે તેમણે રાજેન્દ્રને કહ્યું— ‘હે નૃપતિ, નગરમાં સર્વ કুশળ છે ને? કોષ, બળ, મિત્રો, ભૃત્ય-અમાત્ય અને પ્રજાઓમાં સર્વ મંગળ છે ને? તેમજ હે મહાબાહો, જેના પર બધું પ્રતિષ્ઠિત છે તે તું સ્વયં કুশળ છે ને?’

Verse 163

पत्नी च ते कुशलिनी याऽत्र स्थाने हि तिष्ठति । अन्यासां कुशलं ब्रूहि याः संति तव मंदिरे

અને તારી પત્ની—જે અહીં આ સ્થાને રહે છે—તે કুশળ છે ને? તારા મહેલમાં રહેલી અન્ય સ્ત્રીઓનું પણ કલ્યાણ કહો.

Verse 164

राजोवाच । त्वत्प्रसादादकुशलं नास्ति राज्ये क्वचिन्मम । जातकौतूहलोऽस्म्यस्मि मम भार्याऽत्र का मुने

રાજાએ કહ્યું—તમારા પ્રસાદથી મારા રાજ્યમાં ક્યાંય અમંગળ નથી. છતાં મને કૌતૂહલ છે; હે મુનિ, અહીં મારી પત્ની કોણ છે?

Verse 165

प्रमुच उवाच । रेवती ते वरा भार्या किं न वेत्सि नृपोत्तम । त्रैलोक्यसुन्दरी या तु कथं सा विस्मृता तव

પ્રમુચે કહ્યું—હે નૃપોત્તમ, રેવતી તારી શ્રેષ્ઠ પત્ની છે; તું આ કેમ નથી જાણતો? જે ત્રૈલોક્યસુંદરી છે, તે તને કેવી રીતે ભૂલાઈ ગઈ?

Verse 166

राजोवाच । सुभद्रां शांतपापां च कावेरीतनयां तथा । सूरात्मजानुजातां च कदंबां च वरप्रजाम्

રાજાએ કહ્યું—હું સુભદ્રા, શાંતપાપા અને કાવેરીતનયાને પણ સ્મરું છું; તેમજ સૂરાત્મજાનુજા અને ઉત્તમ સંતાનવાળી કદંબાને પણ।

Verse 168

ऋषिरुवाच । प्रियेति सांप्रतं प्रोक्ता रेवती सा प्रिया तव । तदन्यथा न भविता वचनं नृपसत्तम

ઋષિએ કહ્યું—હમણાં જ તેણીને ‘પ્રિયે’ કહી ઉલ્લેખ કર્યો; એ રેવતી જ તારી પ્રિયા છે. હે નૃપસત્તમ, આ વચન અન્યથા નહીં થાય.

Verse 169

राजोवाच । नास्ति भावकृतो दोषः क्षम्यतां तद्वचो मम । विनिर्गतं वचोवक्त्रान्नाहं जाने द्विजोत्तम

રાજાએ કહ્યું—મારા વચનમાં ભાવપૂર્વક કરેલો દોષ નહોતો; કૃપા કરીને તે શબ્દો ક્ષમા કરો. હે દ્વિજોત્તમ, મોઢેથી નીકળી ગયેલી વાણી પર મારું પૂર્ણ નિયંત્રણ રહેતું નથી.

Verse 170

ऋषिरुवाच । नास्ति भावकृतो दोषः परिवेद्मि कुरुष्व तत् । वह्निना कथितस्त्वं मे जामाताद्य भविष्यसि

ઋષિ બોલ્યા—ભાવપૂર્વક કરેલો કોઈ દોષ નથી; હું સમજી ગયો. જે યોગ્ય હોય તે કર. અગ્નિએ તારા વિષે મને કહ્યું છે; આજે તું મારો જમાઈ બનશે.

Verse 171

इत्यादिवचनै राजा भार्या मेने स रेवतीम् । ऋषिस्तथोद्यतः कर्तुं विवाहं विधि पूर्वकम् । उवाच कन्या पितरं किञ्चिन्मे श्रूयतां पितः

આવા વચનોથી રાજાએ રેવતીને પત્ની તરીકે સ્વીકારી. પછી ઋષિ વિધિપૂર્વક વિવાહ કરાવવા તૈયાર થયા. ત્યારે કન્યાએ પિતાને કહ્યું—પિતા, મારી એક વાત સાંભળો.

Verse 172

यदि मे पतिना तात विवाहं कर्तुमिच्छसि । रेवत्यृक्षं विवाहं मे तत्करोतु प्रसादतः

કન્યા બોલી—પિતા, જો તમે આ પતિ સાથે મારું વિવાહ કરાવવા ઇચ્છો, તો કૃપા કરીને રેવતી નક્ષત્રમાં જ મારું વિવાહ કરાવો.

Verse 173

ऋषिरुवाच । रेवत्यृक्षश्च न वै भद्रे चन्द्रयोगे दिवि स्थितम् । ऋक्षाण्यन्यान्यपि संति सुभ्रूर्वैवाहकानि च

ઋષિ બોલ્યા—ભદ્રે, અત્યારે ચંદ્રયોગ સાથે આકાશમાં રેવતી નક્ષત્ર સ્થિત નથી. હે સુભ્રૂ, વિવાહયોગ્ય અન્ય નક્ષત્રો પણ છે.

Verse 174

कन्योवाच । तात तेन विना कालो विकलः प्रतिभाति मे । विवाहो विकले तात मद्विधायाः कथं भवेत्

કન્યા બોલી—પિતા, તે વિના સમય મને અધૂરો લાગે છે. પિતા, અધૂરા કાળમાં મારી જેવી કન્યાનો વિવાહ કેવી રીતે યોગ્ય રીતે થશે?

Verse 175

प्रमुञ्च उवाच । ऋतवागिति विख्यातस्तपस्वी रेवतीं प्रति । चकार कोपं क्रुद्धेन तेनर्क्षं तन्निपातितम्

પ્રમુઞ્ચે કહ્યું—રેવતી વિષયે ‘ઋતવાક્’ નામે વિખ્યાત મહાતપસ્વી ક્રોધિત થયો; અને ક્રોધાવેશમાં તેણે તે નક્ષત્રને પાતાળે પાડી દીધું।

Verse 176

मया चास्मै प्रतिज्ञाता भार्येति विदितं तव । न चेच्छसि विवाहं त्वं संकटं नः समागतम्

અને મેં તને તેની પત્ની તરીકે આપવાની પ્રતિજ્ઞા કરી છે—આ તને સારી રીતે જાણીતું છે. જો તું લગ્નને સ્વીકારતી ન હોય, તો આપણાં પર મોટું સંકટ આવી પડ્યું છે।

Verse 177

कन्योवाच । ऋतवागेव स मुनिः किमेतत्तप्तवान्स्वयम् । न त्वया मम तातेन ब्रह्मबन्धोः सुताऽस्मि किम्

કન્યાએ કહ્યું—શું તે મુનિ ખરેખર ઋતવાક્ જ છે? શું તેણે પોતે એવો તપ કર્યો છે? કે, હે પિતા, તમારા કારણે મારી સાથે ‘બ્રહ્મબંધુ’ની પુત્રી સમાન વર્તન થાય છે?

Verse 178

ऋषिरुवाच । ब्रह्मबन्धोः सुता न त्वं तपस्वी नास्ति मेऽधिकः । सुता त्वं च मया देया नान्यत्कर्तुं समुत्सहे

ઋષિએ કહ્યું—તું બ્રહ્મબંધુની પુત્રી નથી; મારાથી શ્રેષ્ઠ તપસ્વી કોઈ નથી. અને તને મારા દ્વારા જ (વિવાહમાં) આપવી જોઈએ; અન્યથા કરવાનું સાહસ મને નથી।

Verse 179

कन्योवाच । तपस्वी यदि मे तातस्तत्किमृक्षमिदं दिवि । समारोप्य विवाहो मे कस्मान्न क्रियते पुनः

કન્યાએ કહ્યું—હે પિતા, જો તે ખરેખર તપસ્વી હોય તો આકાશમાં આ નક્ષત્ર શું છે? તેને ફરી ઉપર સ્થાપિત કરીને મારું લગ્ન ફરી કેમ કરવામાં આવતું નથી?

Verse 180

ऋषिरुवाच एवं भवतु भद्रं ते भद्रे प्रीतिमती भव । आरोपयामीन्दुमार्गे रेवत्यृक्षं कृते तव

ઋષિએ કહ્યું—“એમ જ થાઓ; હે ભદ્રે, તારો કલ્યાણ થાઓ, તું પ્રીતિથી પરિપૂર્ણ રહેજે. તારા હિતાર્થે હું ચંદ્રમાર્ગે રેવતી નક્ષત્ર સ્થાપિત કરીશ.”

Verse 181

ततस्तपःप्रभावेन रेवत्यृक्षं महामुनिः । यथा पूर्वं तथा चक्रे सोमयोगि द्विजोत्तमः । विवाहं दुहितुः कृत्वा जामातरमुवाच ह

પછી તપશક્તિના પ્રભાવથી તે મહામુનિ—સોમયોગમાં સ્થિત શ્રેષ્ઠ દ્વિજ—એ રેવતી નક્ષત્રને પૂર્વવત્ કરી દીધું. પુત્રીનું વિવાહ કરીને તેણે જમાતાને કહ્યું.

Verse 182

औद्वाहिकं ते भूपाल कथ्यतां किं ददाम्यहम् । दुष्प्रापमपि दास्यामि विद्यते मे महत्तपः

“હે ભૂપાલ, તારો ઔદ્વાહિક દાન શું જોઈએ તે કહો—હું શું આપું? દુર્લભ હોય તે પણ આપીશ; મારી પાસે મહાન તપોબળ છે.”

Verse 183

राजोवाच । मनोः स्वायंभुवस्याहमुत्पन्नः संततौ मुने । मन्वंतराधिपं पुत्रं त्वत्प्रसादाद्वृणोम्यहम्

રાજાએ કહ્યું—“હે મુને, હું સ્વાયંભુવ મનુની સંતતિમાં જન્મેલો છું. તમારા પ્રસાદથી હું એવો પુત્ર વરરૂપે માંગું છું, જે મન્વંતરનો અધિપતિ બને.”

Verse 184

ऋषिरुवाच । भविष्यति महीपालो महाबलपराक्रमः । रेवती रेवतीकुण्डे स्नात्वा पुत्रं जनिष्यति

ઋષિએ કહ્યું—“મહાબળ અને પરાક્રમવાળો એક ભૂપતિ નિશ્ચયે જન્મશે. રેવતી, રેવતી-કુંડમાં સ્નાન કરીને, પુત્રને જન્મ આપશે.”

Verse 185

एवं कृत्वा गतो राजा सा च पुत्रमजीजनत् । रैवतेति कृतं नाम बभूव स मनुर्नृपः

આ રીતે કરીને રાજા પ્રસ્થાન કર્યો અને તેણીએ એક પુત્રને જન્મ આપ્યો. તે રાજર્ષિ મનુનું નામ ‘રૈવત’ રાખવામાં આવ્યું.

Verse 186

अमुना च तदा प्रोक्तमस्मिन्रैवतके गिरौ । स्त्रियः स्नानं करिष्यंति तासां पुत्रा महाबलाः । दीर्घायुषो भविष्यंति दुःखदारिद्र्यवर्जिताः

ત્યારે રૈવતક પર્વત પર તેણે આ રીતે ઘોષણા કરી—અહીં સ્નાન કરનાર સ્ત્રીઓના પુત્રો મહાબળવાન થશે; તેઓ દીર્ઘાયુ અને દુઃખ-દારિદ્ર્યથી રહિત રહેશે.

Verse 187

नारद उवाच । इत्युक्ते पर्वतो राजन्दीर्घो भूत्वा पपात सः । एतौ तौ संस्मृतौ देवौ सभार्यौ हरिशंकरौ

નારદે કહ્યું—હે રાજન, એવું કહેવાતાં જ તે પર્વત લાંબો થઈ પછી પડી ગયો. ત્યારબાદ પત્નીઓসহ હરિ અને શંકર એવા તે બે દેવોનું સ્મરણ (આહ્વાન) કરવામાં આવ્યું.

Verse 188

स्मृतमात्रौ तदाऽयातौ तेन बद्धौ पुरा यतः । यत्राहं तत्र स्थातव्यं भवद्भ्यामिति निश्चितम्

સ્મરણમાત્રથી જ તે બંને તરત આવી પહોંચ્યા, કારણ કે પૂર્વે તેઓ તેના દ્વારા બંધાયેલા હતા. નક્કી હતું—“જ્યાં હું રહું, ત્યાં જ તમારે બંનેએ રહેવું.”

Verse 189

अतो विष्णुहरौ देवौ स्थितौ तौ पर्वतोत्तमे । गिरौ रैवतके रम्ये स्वर्णरेखानदीजले । आराधयद्धरिं देवं रेवती तां च सोब्रवीत्

અતએવ તે બે દેવ—વિષ્ણુ અને હર—તે શ્રેષ્ઠ પર્વત પર, રમ્ય રૈવતક ગિરિ પર, સ્વર્ણરેખા નદીના જળની પાસે સ્થિત રહ્યા. ત્યાં રેવતીએ ભગવાન હરિની આરાધના કરી અને તેમણે તેને કહ્યું.

Verse 190

भवताच्चंद्रयोगस्ते गगने ब्राह्मणाज्ञया । अन्यद्वृणीष्व तुष्टोऽहं वरं मनसि यत्स्थितम्

બ્રાહ્મણની આજ્ઞાથી આકાશમાં તારો ચંદ્ર સાથેનો યોગ થયો છે. હવે હું પ્રસન્ન છું; હૃદયમાં જે ઇચ્છા હોય તે બીજો વર માગ।

Verse 191

रेवत्युवाच । गिरौ रैवतके देव स्थातव्यं भवता सदा । मया स्नानं कृतं यत्र तत्र स्नास्यंति ये जनाः

રેવતી બોલી—હે દેવ, તમારે સદા રૈવતક પર્વત પર નિવાસ કરવો જોઈએ. જ્યાં મેં સ્નાન કર્યું છે, ત્યાં જ લોકો પણ સ્નાન કરશે.

Verse 192

तेषां विष्णुपुरे वासो भवत्विति वृतं मया । एवमस्तु तदा प्रोच्य गिरौ रैवतके स्थितः । दामोदरश्चतुर्बाहुः स्वयं रुद्रोपि संस्थितः

“તેમનો નિવાસ વિષ્ણુપુરીમાં થાઓ” એવો મેં વ્રત કર્યો. ત્યારે “એવમસ્તુ” કહી ચતુર્ભુજ દામોદર રૈવતક પર્વત પર સ્થિર થયા; અને સ્વયં રુદ્ર પણ ત્યાં પ્રતિષ્ઠિત થયા.

Verse 193

गंगाद्याः सरितः सर्वाः संस्थिता विष्णुना सह । क्षीरोदे मथ्यमाने तु यदा वृक्षः समुत्थितः

ગંગા વગેરે સર્વ નદીઓ વિષ્ણુ સાથે ત્યાં ઉપસ્થિત થઈ, જ્યારે ક્ષીરસાગર મથન સમયે તે દિવ્ય વૃક્ષ પ્રગટ થયું.

Verse 194

आमर्द्दे देवदैत्यानां तेन सामर्दकी स्मृता । अस्मिन्वृक्षे स्थिता लक्ष्मीः सदा पितृगृहे नृप

દેવો અને દૈત્યોના મર્દન-સમરમાં તે ઉદ્ભવ્યું હોવાથી તે ‘સામર્દકી’ તરીકે સ્મરાય છે. હે નૃપ, આ વૃક્ષમાં લક્ષ્મી સદા પિતૃગૃહમાં હોય તેમ નિવાસ કરે છે.

Verse 195

शिवालक्ष्मीः स्मृतो वृक्षः सेव्यते सुरसत्तमैः । देवैर्ब्रह्मादिभिः सर्वैर्वृक्षोऽसौ वैष्णवः स्मृतः

એ વૃક્ષ ‘શિવાલક્ષ્મી’ તરીકે સ્મરાય છે અને દેવશ્રેષ્ઠો ભક્તિપૂર્વક તેની સેવા કરે છે. બ્રહ્મા આદિ સર્વ દેવોએ તે વૃક્ષને નિશ્ચયે વૈષ્ણવ-સ્વભાવવાળું જાહેર કર્યું છે.

Verse 196

सर्वैः संचिंत्य मुक्तोऽसौ गिरौ रैवतके पुरा । अस्य वृक्षस्य यात्रां ये करिष्यंति हरेर्दिने

સર્વે વિચારવિમર્શ કરીને તેને પૂર્વકાળે રૈવતક પર્વત પર પ્રતિષ્ઠિત કર્યું. જે લોકો હરિના દિવસે આ વૃક્ષની યાત્રા કરશે…

Verse 197

फाल्गुने च सिते पक्ष एकादश्यां नृपोत्तम । तेषां पुत्राश्च पौत्राश्च भविष्यंति गुणाधिकाः । प्रांते विष्णुपुरे वासो जायतेनात्र संशयः

ફાલ્ગુન માસના શુક્લ પક્ષની એકાદશીએ, હે નૃપશ્રેષ્ઠ, તેમના પુત્રો અને પૌત્રો ગુણોમાં અધિક થશે. અને અંતે વિષ್ಣુપુરીમાં નિવાસ પ્રાપ્ત થાય છે—એમાં શંકા નથી.

Verse 198

बलिरुवाच । कथमेतद्व्रतं कार्यं वैष्णवं विष्णुवल्लभम् । रात्रौ जागरणं कार्यं विधिना केन तद्वद

બલિએ કહ્યું—વિષ્ણુને પ્રિય એવું આ વૈષ્ણવ વ્રત કેવી રીતે કરવું? અને રાત્રિ-જાગરણ કયા નિયમથી કરવું? તે મને કહો.

Verse 199

नारद उवाच । फाल्गुनस्य सिते पक्ष एकादश्यामुपोषितः । स्नात्वा नद्यां तडागे वा वाप्यां कूपे गृहेऽपि वा

નારદે કહ્યું—ફાલ્ગુનના શુક્લ પક્ષની એકાદશીએ ઉપવાસ રાખીને, નદીમાં કે તળાવમાં, વાવમાં, કૂવામાં અથવા ઘરમાં પણ સ્નાન કરવું જોઈએ…

Verse 200

गत्वा गिरौ वने वाऽपि यत्र सा प्राप्यते शिवा । पूज्या पुष्पैः शुभै रात्रौ कार्यं जागरणं नरैः

પર્વત પર કે વનમાં જ્યાં તે શુભ શિવા-સ્વરૂપા દિવ્ય સન્નિધિ પ્રાપ્ત થાય, ત્યાં તેને પવિત્ર પુષ્પોથી પૂજવી જોઈએ; અને રાત્રે ભક્તોએ જાગરણ કરવું જોઈએ।

Verse 201

अष्टाधिकशतैः कार्या फलैस्तस्याः प्रदक्षिणा । प्रदक्षिणीकृत्य नगं भोक्तव्यं तु फलं नरैः

એકસો આઠ ફળોથી તેની પ્રદક્ષિણા કરવી જોઈએ. પવિત્ર વૃક્ષની પ્રદક્ષિણા કરીને પછી ભક્તોએ તે ફળ પ્રસાદરૂપે ગ્રહણ કરવું જોઈએ।

Verse 202

करकं जलपूर्णं तु कर्त्तव्यं पात्रसंयुतम् । हविष्यान्नं तु कर्त्तव्यं दीपः कार्यो विधानतः

જળથી ભરેલો કલશ યોગ્ય પાત્ર સાથે સ્થાપિત કરવો જોઈએ. હવિષ્ય અન્ન તૈયાર કરવું જોઈએ અને વિધાન મુજબ દીપ અર્પણ કરવો જોઈએ।