Adhyaya 16

Verse 1

राजोवाच । अथासौ वामनो विप्रः प्रविष्टो गहने वने । एकाकी किं चकाराथ कौतुकं तद्वदस्व मे

રાજાએ કહ્યું—પછી તે વામન બ્રાહ્મણ ઘન વનમાં પ્રવેશ્યો. એકલો રહી ત્યાં તેણે શું કર્યું? તે અદ્ભુત પ્રસંગ મને કહો.

Verse 2

सारस्वत उवाच । अथासौ वामनो विप्रो गत्वा रैवतके गिरौ । स्वर्णरेखानदीतोये स्नात्वाथ विधिपूर्वकम्

સારસ્વતે કહ્યું—ત્યારે તે વામન બ્રાહ્મણ રૈવતક પર્વત પર ગયો. સ્વર્ણરેખા નદીના જળમાં સ્નાન કરીને તેણે વિધિપૂર્વક નિર્ધારિત ક્રિયાઓ કરી.

Verse 3

सुगंधपुष्पधूपाद्यैर्देवं संपूज्य भक्तितः । तस्थौ तदग्रतो राजन्नेकाकी निर्जने वने

સુગંધિત પુષ્પો, ધૂપ વગેરે અર્પણ કરીને દેવનું ભક્તિપૂર્વક પૂજન કરી, હે રાજન, તે નિર્જન વનમાં તેમના સમક્ષ એકલો ઊભો રહ્યો.

Verse 4

सर्वसत्त्वसमायुक्ते सरीसृपसमाकुले । अनेकस्वरसंघुष्टे मयूरध्वनिनादिते

તે અરણ્ય સર્વ પ્રકારના પ્રાણીઓથી ભરેલું, સરીસૃપોથી ગીચ, અનેક સ્વરોની ગુંજથી ગુંજતું અને મયૂરના નાદથી નાદિત હતું.

Verse 5

कोकिलारावरम्ये च वनकुक्कुटघोषिते । खद्योतद्योतिते तस्मिन्वलीमुखविधूनिते

તે સ્થળ કોયલોના મધુર કૂજનથી રમણીય, વનકુક્કુટોના ઘોષથી ગુંજતું, જुगનુઓની ઝગમગથી પ્રકાશિત અને વાંદરાઓના ઉછાળાથી ડાળીઓ હલાવતું હતું.

Verse 6

क्वचिद्वंशाग्निना शांते क्वचित्पुष्पितपादपे । गगनासक्तविटपे सूर्यतापविवर्जिते

ક્યાંક વાંસની આગ શાંત થઈ ગઈ હતી, ક્યાંક ફૂલોથી ભરેલા વૃક્ષો હતા; તેમની ડાળીઓ જાણે આકાશને સ્પર્શતી હતી અને ત્યાં સૂર્યની દાહક ગરમી ન હતી।

Verse 7

लुब्धकाघात संत्रस्तभ्रांतसूकरशंबरे । संहृष्टक्षत्रियवातस्थानदानविचक्षणे

ત્યાં શિકારીઓના પ્રહારોને કારણે ભયભીત થઈ ગભરાયેલા ડુક્કર અને હરણ ભટકતા હતા; અને ઉત્સાહિત ક્ષત્રિયો પવનવાળા તે સ્થળને છાવણીયોગ્ય માનીને ચતુરાઈથી નિરીક્ષણ કરતા હતા।

Verse 8

अनेकाश्चर्यसंपन्नं सस्मार मनसा हरिम् । तं भीतमिव विज्ञाय नरसिंहः समाययौ

અनेक આશ્ચર્યોથી ભરપૂર તે સ્થાન જોઈ તેણે મનમાં હરિનું સ્મરણ કર્યું; તેને જાણે ભયભીત માનીએ તેમ સમજી નરસિંહ ત્યાં આવી પહોંચ્યા।

Verse 9

रक्षार्थं तस्य विप्रस्य बभाषे पुरतः स्थितः । न भेतव्यं त्वया विप्र वद ते किं करोम्यहम्

તે બ્રાહ્મણની રક્ષા માટે સામે ઊભા રહી તેમણે કહ્યું—“હે વિપ્ર, ભય ન કર. કહો, હું તમારા માટે શું કરું?”

Verse 10

विप्र उवाच । यदि तुष्टो वरो देयो नरसिंह त्वया मम । सदात्र रक्षा कर्त्तव्या सर्वेषां तीर्थवासिनाम्

વિપ્રે કહ્યું—“જો તમે પ્રસન્ન હો અને મને વર આપવો હોય, હે નરસિંહ, તો આ તીર્થમાં વસતા સર્વની સદા રક્ષા કરશો.”

Verse 11

देवस्याग्रे सदा स्थेयं यावदिंद्राश्चतुर्द्दश । एवमस्त्विति तं प्रोच्य तथा चक्रे हरिस्तदा

“દેવના અગ્રે સદા સ્થિત રહો—જ્યાં સુધી ચૌદ ઇન્દ્રો ટકશે.” એમ કહી તેને “એવમસ્તુ” કહી હરિએ ત્યારે એ જ પ્રમાણે કર્યું.

Verse 12

अतो दामोदरस्याग्रे नरसिंहः स पूज्यते । वनं सौम्यं कृतं तेन तीर्थरक्षां करोति सः

અતએવ દામોદરના અગ્રે નરસિંહની પૂજા થાય છે. તેમના પ્રભાવથી તે વન સૌમ્ય અને શુભ બન્યું; તેઓ તીર્થની રક્ષા કરનાર રક્ષકરૂપે સ્થિત છે.

Verse 13

भूतप्रेतादिसंवासो वने तस्मिन्न जायते । नरसिंहप्रभावेन नष्टं सिंहादिजं भयम्

તે વનમાં ભૂત-પ્રેત આદિનો સંવાસ થતો નથી. નરસિંહના પ્રભાવથી સિંહ વગેરેમાંથી ઉપજતું ભય પણ નષ્ટ થયું છે.

Verse 14

कार्त्तिके वासरे विष्णोर्द्वादश्यां पारणे कृते । दामोदरं नमस्कृत्य भवं द्रष्टुं ततो ययौ

કાર્તિકમાં વિષ્ણુના વારે, દ્વાદશીએ પારણું કરીને, દામોદરને નમસ્કાર કરી પછી ભવ (શિવ)ના દર્શન કરવા ગયો.

Verse 15

चतुर्दश्यां कृतस्नानो भवं संपूज्य भावतः । भवभावभवं पापं भस्मीभूतं भवार्चनात्

ચતુર્દશીએ સ્નાન કરીને તેણે ભાવપૂર્વક ભવ (શિવ)ની સમ્યક પૂજા કરી. ભવના અર્ચનથી ભવભાવજન્ય પાપ ભસ્મીભૂત થયું.

Verse 16

स क्षीणपापनिचयो जातो देवस्य दर्शनात् । भवस्याग्रे स्थितं शांतं तथा वस्त्रापथस्य च

દેવદર્શનના પ્રભાવથી તેના પાપસંચયનો ક્ષય થયો. ત્યારબાદ તે શાંતચિત્તે ભવના સમક્ષ, તેમજ એ જ રીતે વસ્ત્રાપથ-દેવતાના સમક્ષ પણ ઊભો રહ્યો.

Verse 17

तं कालमेघं समभ्यर्च्य ततो वस्त्रापथं ययौ । देवं संपूज्य मंत्रैः स वेदोक्तैर्विधिपूर्वकम्

તે કાલમેઘની સમ્યક અર્ચના કરીને તે પછી વસ્ત્રાપથ ગયો. ત્યાં તેણે વેદોક્ત મંત્રોથી વિધિપૂર્વક દેવતાની સંપૂર્ણ પૂજા કરી.

Verse 18

धूपदीपादिनैवेद्यैः सर्वं चक्रे स वामनः । प्रदक्षिणाशतं कृत्वा भवस्याग्रे व्यवस्थितः

તે વામને ધૂપ, દીપ અને નૈવેદ્ય આદિથી સમગ્ર પૂજા કરી. સો પ્રદક્ષિણાઓ કરીને તે ભવના સમક્ષ સ્થિર થયો.

Verse 19

यावन्निरीक्षते सर्वं तावत्पश्यति पर्वतम् । उज्जयंतं गिरिवरं मैनाकस्य सहोदरम्

તે જ્યારે સર્વત્ર નજર ફેરવી રહ્યો હતો, ત્યારે તેણે એક પર્વત જોયો—ઉજ્જયંત નામનો શ્રેષ્ઠ ગિરિ, જે મૈનાકનો સહોદર કહેવાય છે.

Verse 20

सुराष्ट्रदेशे विख्यातं युगादौ प्रथमं स्थितम् । भूधरं भूधरैर्युक्तं शिलापादपमंडितम्

તે સુરાષ્ટ્રદેશમાં વિખ્યાત છે, યુગના આરંભથી જ પ્રથમ પ્રતિષ્ઠિત. તે ભૂધર અન્ય ભૂધરો સાથે યુક્ત, શિલાઓ અને વૃક્ષોથી મંડિત છે.

Verse 21

तं दृष्ट्वा चिंतयामास सूक्ष्मान्धर्मान्स वामनः । अल्पायासान्सुबहुलान्पुत्रलक्ष्मीप्रदायकान्

તે જોઈ વામને સૂક્ષ્મ ધર્મોનું ચિંતન કર્યું—અલ્પ પ્રયત્ને બહુ ફળ આપનારા અને પુત્ર તથા લક્ષ્મીનું આશીર્વાદ આપનારા આચારો।

Verse 22

अवश्यं क्रिय माणेषु स्वधर्म उपजायते । दृष्ट्वा नदीं सागरगां स्नात्वा पापैः प्रमुच्यते

નિશ્ચયપૂર્વક પવિત્ર કર્મો કરાય તો સ્વધર્મ સ્વયં પ્રગટ થાય છે. સમુદ્રગામી નદીનું દર્શન કરીને અને તેમાં સ્નાન કરવાથી મનુષ્ય પાપોથી મુક્ત થાય છે.

Verse 23

गां स्पृष्ट्वा ब्राह्मणं नत्वा संपूज्य गुरुदेवताः । तपस्विनं यतिं शांतं श्रोत्रियं ब्रह्मचारिणम्

ગાયને સ્પર્શ કરીને, બ્રાહ્મણને નમસ્કાર કરીને અને ગુરુ તથા દેવતાઓની યથાવિધી પૂજા કરીને—તપસ્વી, યતિ, શાંત પુરુષ, વેદજ્ઞ શ્રોત્રિય અને બ્રહ્મચારીનું પણ સન્માન કરવું જોઈએ.

Verse 24

पितरं मातरं भगिनीं तत्पतिं दुहितां पतिम् । भागिनेयमथ दौहित्रं मित्रसंबधिबांधवान् । संभोज्य पातकैः सर्वैर्मुच्यंते गृहमेधिनः

પિતા, માતા, બહેન અને તેનો પતિ, દીકરી અને જમાઈ, ભાણેજ અને દૌહિત્ર, તેમજ મિત્ર-સંબંધિ-બાંધવોને ભોજન કરાવી আতિથ્ય આપવાથી ગૃહસ્થો સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે.

Verse 25

राजा गजाश्वनकुलं सतीवृषमहीधराः । आदर्शक्षीरवृक्षाश्च सततान्नप्रदास्तु ते

તેમને રાજ્યસંપત્તિ પ્રાપ્ત થાઓ; હાથી-ઘોડા અને ઉત્તમ કુળોથી સમૃદ્ધ વંશ પ્રાપ્ત થાઓ; સતી પત્ની, શ્રેષ્ઠ વૃષભ અને પર્વતસમાન વૈભવ થાઓ. ઇચ્છાપૂર્તિ કરનારા ‘ક્ષીરવૃક્ષો’ અને સદા અન્નદાન કરનારા પણ થાઓ.

Verse 26

दृष्टमात्राः पुनन्त्येते ये नित्यं सत्यवादिनः । वेदधर्मकथां श्रुत्वा भुक्तिमुक्तिप्रदा नरान्

જે સદા સત્ય બોલે છે, તેઓ માત્ર દર્શનથી જ અન્યને પવિત્ર કરે છે. તેમની વેદ-ધર્મકથા સાંભળવાથી મનુષ્યને ભોગ અને મોક્ષ—બન્ને પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 27

स्मृत्वा हरिहरौ गंगां कृत्वा तीरेण मार्जनम् । गत्वा जागरणे विष्णोर्दत्त्वा दानं च शक्तितः

હરિ-હર અને ગંગાનું સ્મરણ કરીને કિનારે શુદ્ધિક્રિયા કરવી; વિષ્ણુના જાગરણમાં જવું અને શક્તિ મુજબ દાન આપવું—આ બધાં પુણ્યકર્મ છે.

Verse 28

तांबूलं कुसुमं दीपं नैवेद्यं तुलसीदलम् । गीतं नृत्यं च वाद्यं च विधाय सुरमंदिरे

દેવમંદિરમાં તાંબૂલ, પુષ્પ, દીપ, નૈવેદ્ય અને તુલસીદળ અર્પણ કરવું; તેમજ ગીત, નૃત્ય અને વાદ્યનું આયોજન કરવું—આ મહાપુણ્યદાયક પૂજન છે.

Verse 29

एते सूक्ष्माः स्मृता धर्माः क्रियमाणा महोदयाः । अतो गिरीन्द्रं पश्यामि सर्वदेवालयं शुभम्

આ ધર્મના સૂક્ષ્મ સ્વરૂપો તરીકે સ્મૃત છે; આચરણ કરવાથી મહાન ઉન્નતિ આપે છે. તેથી હું શુભ, સર્વદેવાલય-સ્વરૂપ ‘ગિરીન્દ્ર’નું દર્શન કરું છું.

Verse 30

तेषां करतले स्वर्गः शिखरं यांति ये नराः

જે મનુષ્યો તે પવિત્ર શિખર સુધી પહોંચે છે, તેમના માટે સ્વર્ગ જાણે કરતલમાં જ હોય; તેમને સ્વર્ગસુખ સહેલાઈથી પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 31

इति ज्ञात्वा समा रूढो वामनो गिरिमूर्द्धनि । ऐरावतपदाक्रांत्या यत्र तोयं विनिःसृतम्

આ રીતે જાણી વામન ગિરિશિખર પર આરોહણ કર્યો; જ્યાં ઐરાવતના પદચિહ્નના સ્પર્શથી જળ પ્રગટ થયું.

Verse 32

ततः शिखरमारूढां भवानीं स्कन्दमातरम् । द्रष्टुं स वामनो याति शिखरे गगनाश्रिते

પછી ગગનને સ્પર્શતું તે શિખર પર આરૂઢ થયેલી ભવાની—સ્કંદમાતા—ના દર્શન માટે વામન તે શિખરે ગયા.

Verse 33

यथायथा गिरिवरे समारोहंति मानवाः । तथातथा विमुच्यंते पातकैः सर्वदेहिनः

માનવો જેમ જેમ તે શ્રેષ્ઠ પર્વત પર ચઢે છે, તેમ તેમ સર્વ દેહધારી પાપોથી મુક્ત થાય છે.

Verse 34

इति कृत्वा मतिं विप्रो जगाम गिरिमूर्द्धनि । भवभक्तो भवानीं स ददर्श स्कन्दमातरम्

આવો નિશ્ચય કરીને તે વિપ્ર ગિરિશિખર પર ગયો; ભવ (શિવ)નો ભક્ત બની તેણે ભવાની—સ્કંદમાતા—ના દર્શન કર્યા.

Verse 35

अंबेति भाषते स्कंदस्ततोऽन्ये सर्वदेवताः । पृथिव्यां मानवाः सर्वे पाताले सर्वपन्नगाः

સ્કંદે ‘અંબા’ એમ કહ્યું; ત્યારબાદ અન્ય સર્વ દેવતાઓએ પણ એ જ ઉચ્ચાર્યું. પૃથ્વી પર સર્વ માનવોએ અને પાતાળમાં સર્વ નાગોએ પણ તેમ જ ઘોષ કર્યો.

Verse 36

अतो ह्यंबेति विख्याता पूज्यते गिरिमूर्द्धनि । संपूज्य विविधैर्मुख्यैः फलैर्नानाविधैर्द्विजः

અતએવ તે ‘અંબા’ નામે વિખ્યાત છે અને પર્વતશિખરે પૂજાય છે. દ્વિજ બ્રાહ્મણે નાનાવિધ ઉત્તમ ફળોથી વિધિપૂર્વક તેની પૂજા કરીને પોતાનું અનુષ્ઠાન આગળ વધાર્યું.

Verse 37

गगनासक्तशिखरे संस्थितः कौतुकान्वितः । एकाकी शिखरे तस्मिन्नूर्द्ध्वबाहुर्व्यवस्थितः

આકાશને સ્પર્શતા તે શિખર પર તે કૌતુકથી ભરાઈને ઊભો રહ્યો. તે શિખર પર એકલો જ, બાહુઓ ઊંચા કરીને ત્યાં સ્થિર રહ્યો.

Verse 38

निरीक्ष्य मेदिनीं सर्वां सपर्वतससागराम् । आद्यं सनातनं देवं भास्करं त्रिगुणात्मकम्

પર્વતો અને સાગરો સહિત સમગ્ર ધરતીને નિહાળી તેણે આદ્ય, સનાતન દેવ—ત્રિગુણાત્મક ભાસ્કર—નું ધ્યાન કર્યું.

Verse 39

सर्वतेजोमयं सर्वदेवं देवैर्नमस्कृतम् । भ्रममाणं निराधारं कालमानप्रयोजकम्

તેણે તે સર્વતેજોમય દેવને જોયો—જે જાણે ‘સર્વદેવ’ સ્વરૂપ છે—દેવતાઓ દ્વારા નમસ્કૃત; જે નિરાધાર ગતિ કરે છે અને કાળના માન નક્કી કરે છે.

Verse 40

यावत्पश्यति तं विप्रस्तावत्पश्यति शंकरम् । दिगंबरं भवं देवं समंतादश्मगुंठितम्

બ્રાહ્મણે જેટલો સમય ભાસ્કરને નિહાળ્યો, એટલો જ સમય તેણે શંકરને પણ જોયો—દિગંબર ભવદેવને—જે ચારેય તરફ શિલાખંડોથી ઘેરાયેલો હતો.

Verse 41

बुद्धरूपाकृतिं देवं सर्वज्ञं गुणभूषितम् । कृशांगं जटिलं सौम्यं व्योममार्गे स्वयं स्थितम्

તેણે બુદ્ધ-રૂપાકૃતિ ધરાવતા દેવને જોયા—સર્વજ્ઞ, ગુણોથી ભૂષિત; કૃશાંગ, જટાધારી, સૌમ્ય, અને વ્યોમમાર્ગે સ્વયં સ્થિત।

Verse 42

श्रीशिव उवाच । शृणु वामन तुष्टोऽहं दास्ये ते विविधान्वरान् । त्रैलोक्यव्यापिनी वृद्धिर्भविष्यति न संशयः

શ્રીશિવ બોલ્યા—“સાંભળ, હે વામન! હું પ્રસન્ન છું; તને વિવિધ વરદાન આપિશ. તારી વૃદ્ધિ ત્રિલોકમાં વ્યાપશે—એમાં સંશય નથી।”

Verse 43

प्रतिभास्यंति ते वेदा गीतनृत्यादिकं च यत् । असाध्यसाधनी शक्ति भविष्यति तव स्थिरा । परं वस्त्रापथे गत्वा कुरु तीर्थावलोकनम्

“તને વેદો સ્પષ્ટ પ્રકાશની જેમ પ્રતિભાસિત થશે, તેમજ ગીત-નૃત્યાદિ કલાઓ પણ. અસાધ્યને સાધનારી સ્થિર શક્તિ તારા અંદર પ્રગટ થશે. તેથી વસ્ત્રાપથ જઈ તીર્થોનું દર્શન કર।”

Verse 44

वामन उवाच । वस्त्रापथे महादेव यानि तीर्थानि तानि मे । वद देव विशेषेण यद्यस्ति करुणा मयि

વામન બોલ્યો—“હે મહાદેવ! વસ્ત્રાપથમાં જે જે તીર્થો છે, તે મને વિશેષ રીતે કહો, જો મારી ઉપર કરુણા હોય.”

Verse 45

रुद्र उवाच । वस्त्रापथस्य वायव्ये कोणे दिव्यं सरोवरम् । तस्य पश्चिमदिग्भागे जालिर्गहनपल्लवा

રુદ્ર બોલ્યા—“વસ્ત્રાપથના વાયવ્ય ખૂણે એક દિવ્ય સરોવર છે. તેના પશ્ચિમ દિશાભાગે ‘જાળી’ નામની ઘન પલ્લવવાળી ઝાડી છે।”

Verse 46

बिल्ववृक्षमयी मध्ये लिंगं तत्रास्ति मृन्मयम् । यत्रासौ लुब्धकः सिद्धो गतो मम पुरे पुरा

બિલ્વવૃક્ષોના ઉપવનના મધ્યમાં ત્યાં મૃણ્મય લિંગ વિરાજે છે. એ જ સ્થાને એક લુબ્ધક (શિકારી) પૂર્વકાળે સિદ્ધ થયો અને મારા (શિવના) પુરમાં ગયો.

Verse 47

तस्य दर्शनमात्रेण ब्रह्महत्या विनश्यति । इंद्रो वै वृत्रहा यस्मिन्विमुक्तो ब्रह्महत्यया

તેના માત્ર દર્શનથી બ્રહ્મહત્યાનો દોષ નાશ પામે છે. એ જ સ્થાને વૃત્રહા ઇન્દ્ર બ્રહ્મહત્યાના કલંકથી મુક્ત થયો હતો.

Verse 48

तस्माद्रुत्तरदिग्भागे धनदेन प्रतिष्ठितम् । लिंगं त्रैलोक्यविख्यातं तत्र देवी त्रिशूलिनी

તે સ્થાનના ઉત્તર દિશાભાગે ધનદ (કુબેર) દ્વારા પ્રતિષ્ઠિત ત્રૈલોક્યવિખ્યાત લિંગ છે. ત્યાં દેવી ત્રિશૂલિની પણ વિરાજે છે.

Verse 49

यस्या दर्शनमात्रेण पुत्रोऽस्य नलकूबर । पाशानुषक्तहस्तोऽभूद्देवं चक्रे त्रिशूलिनम्

તેણી (ત્રિશૂલિની)ના માત્ર દર્શનથી તેનો પુત્ર નલકૂબર—જેનો હાથ પાશથી બંધાયેલો હતો—મુક્ત અને સ્વસ્થ થયો; અને તેણે ત્રિશૂલધારી દેવ (શિવ)ની સેવા-પૂજા કરી.

Verse 50

भवस्य नैरृते कोणे गणो हेरंबसंज्ञितः । यमेन कुर्वता लिंगं प्रथमं च प्रतिष्ठितः

ભવ (શિવ)ના નૈઋત્ય ખૂણે હેરંબ નામનો ગણ છે. ત્યાં યમે પોતાના કર્તવ્યનું પાલન કરતાં પ્રથમવાર એક લિંગની પ્રતિષ્ઠા કરી.

Verse 51

विचित्रं तस्य माहात्म्यं चित्रगुप्तोऽति विस्मितः । दृष्ट्वा समागतो द्रष्टुं देवं तं मृन्मयं पुरा

તેનું માહાત્મ્ય અતિ વિચિત્ર છે. તેને જોઈ ચિત્રગુપ્ત અત્યંત વિસ્મિત થયો અને પૂર્વકાળે તે મૃણ્મય દેવ-લિંગના દર્શન માટે ત્યાં આવ્યો.

Verse 52

तेनापि निर्मितं लिंगं तस्मिन्क्षेत्रे द्विजोत्तम । चित्रगुप्तेश्वरंनाम विख्यातं भुवन त्रये

હે દ્વિજોત્તમ! તેણે પણ તે ક્ષેત્રમાં એક લિંગનું નિર્માણ કરીને સ્થાપન કર્યું. તે ‘ચિત્રગુપ્તેશ્વર’ નામે ત્રિભુવનમાં વિખ્યાત થયું.

Verse 53

पश्चिमेन चकारोच्चैः प्रजापतिरुदारधीः । केदाराख्यं तदा लिंगं गिरौ रैवतके स्थितम् । प्रजापतिः स्वयं तस्थौ तत्र पर्वतसानुनि

પશ્ચિમ તરફ ઉદારબુદ્ધિ પ્રજાપતિએ ત્યારે ‘કેદાર’ નામનું લિંગ ઊંચે સ્થાપ્યું; તે રૈવતક પર્વત પર સ્થિત હતું. પ્રજાપતિ સ્વયં પણ ત્યાં પર્વતના ઢાળ પર રહ્યો.

Verse 54

रुद्र उवाच । इंद्रेश्वरस्य माहात्म्यं कथयिष्ये शृणुष्व तत् । ईशानकोणे विख्यातं भवस्य विदितं मम

રુદ્ર બોલ્યા—ઇન્દ્રેશ્વરના માહાત્મ્યને હું કહું છું; તે સાંભળ. તે ઈશાન કોણમાં વિખ્યાત છે અને મને—ભવને—સુવિદિત છે.

Verse 55

वामन उवाच । कस्मादिंद्रः समायातः कथं चक्रे हरं हरिः । कथां सविस्तरामेतां कथयस्व मम प्रभो

વામન બોલ્યા—ઇન્દ્ર કયા કારણે અહીં આવ્યો? અને હરિએ હર (શિવ)ને કેવી રીતે પ્રગટ કર્યો? હે પ્રભુ, આ કથા મને વિસ્તારે કહો.

Verse 56

रुद्र उवाच । लुब्धकस्तु पुरा सिद्धः शिवरात्रिप्रजागरात् । शिवलोके तदा प्राप्तं विमानं गणसंयुतम्

રુદ્ર બોલ્યા—પૂર્વકાળે એક લુબ્ધક (શિકારી) શિવરાત્રિના જાગરણવ્રતથી સિદ્ધિ પામ્યો. ત્યારબાદ શિવલોકમાં ગણસહિત દિવ્ય વિમાન તેની પાસે આવ્યું.

Verse 57

सर्वत्रगं सुरुचिरं दिव्यस्त्रीगीतनादितम् तदारुह्य समायातो द्रष्टुं तां नगरीं हरेः

એ વિમાન સર્વત્ર ગમનશીલ, અત્યંત મનોહર અને દિવ્ય સ્ત્રીઓના ગીતનાદથી ગુંજતું હતું. તેમાં આરોહણ કરીને તે હરિની નગરી જોવા આવ્યો.

Verse 58

यस्यां युद्धं समभवद्गणानां यमकिंकरैः । आगच्छमानं तं ज्ञात्वा देवराजेन चिंतितम्

જ્યાં ગણો અને યમના કિંકરો વચ્ચે યુદ્ધ થયું હતું, ત્યાં તે આવી રહ્યો છે એમ જાણીને દેવરાજ ઇન્દ્ર ચિંતિત થયો.

Verse 59

पूज्योऽयं हरवत्सर्वैश्चित्रगुप्तयमादिभिः । इंद्रो गजं समारुह्य महिषेण यमो यतः

‘આ તો હરિ સમાન સર્વે—ચિત્રગુપ્ત, યમ વગેરે દ્વારા—પૂજ્ય છે.’ તેથી ઇન્દ્ર ગજ પર ચઢ્યો અને યમ મહિષ પર આરોહણ કરીને નીકળ્યો.

Verse 60

विधाय लेखनीं कर्णे चित्रगुप्तो यमाज्ञया । ततो हूता गणाः सर्वे ये नीता धरणीतलात्

યમની આજ્ઞાથી ચિત્રગુપ્તે કાન પર લેખની રાખી (લખવા તૈયાર થઈ). ત્યારબાદ ધરણીતલ પરથી લાવવામાં આવેલા સર્વ ગણોને બોલાવવામાં આવ્યા.

Verse 61

निजापराधसंतप्ता गतास्ते दक्षिणामुखम् आथित्यपू । जा कर्तव्या लुब्धके गृहमागते

પોતાના અપરાધોના પશ્ચાત્તાપથી પીડિત થઈ તેઓ દક્ષિણ દિશા તરફ ગયા. શિકારી મહેમાન બની ઘેર આવે ત્યારે તેનું આતિથ્ય અને આદરપૂર્વક પૂજન કરવું જોઈએ.

Verse 62

अपूजिते गते ह्यस्मिन्हरो मां शपयिष्यति । तस्मात्पूजां करिष्यामि यथा तुष्यति शंकरः

“જો હું અહીંથી પૂજા કર્યા વિના નીકળી જાઉં, તો હર નિશ્ચયે મને શાપ આપશે. તેથી શંકર સંપૂર્ણ પ્રસન્ન થાય તેમ હું પૂજા કરીશ.”

Verse 63

देवं द्रष्टुं समायातं ददर्शादूरतः स्थितम् । विमानस्थं हराकारं सूर्यकोटिसमप्रभम्

દર્શન આપવા આવેલા દેવને તેણે દૂર ઊભેલા જોયા—વિમાનસ્થ, હરરૂપધારી, કરોડો સૂર્ય સમાન તેજસ્વી.

Verse 64

संस्तूयमानं चरितैः शिवरात्रेः शिवस्य च । माघे मासे चतुर्द्दश्यां कृष्णायां जागरे कृते

માઘ માસની કૃષ્ણપક્ષ ચતુર્દશીએ જાગરણ કરવામાં આવ્યું ત્યારે, શિવરાત્રિ તથા સ્વયં શિવના પવિત્ર ચરિત્રકથાઓ દ્વારા તેની સ્તુતિ થતી હતી.

Verse 65

तदेवं जायते सर्वं सुरेश्वर धरातले । एवं देवांगना काचिदाचक्षंती पुरंदरम् । निवार्य हस्तमुद्यम्य गजेंद्रं चारुलोचना

“હે સુરેશ્વર, ધરાતળ પર બધું આમ જ બને છે.” એમ કહી એક દેવાંગનાએ પુરંદરને જણાવ્યું; સુંદર નેત્રવાળીએ હાથ ઉંચો કરી ગજેન્દ્રને અટકાવ્યો.

Verse 66

किं दानैर्बहुभिर्दत्तैर्व्रतैः किं किं सुरार्चनैः । किं योगैः किं तपोभिश्च ब्रह्मचर्य्यैः सुरेश्वर

હે સુરેશ્વર! બહુ દાન આપવાથી શું લાભ? વ્રતોથી શું, દેવાર્ચનથી શું, યોગસાધનાથી શું, તપથી શું, અને બ્રહ્મચર્યથી પણ શું પ્રાપ્ત થાય?

Verse 67

गयायां पिंडदानेन प्रयागमरणेन किम् । सोमेश्वरे सरस्वत्यां सोमपर्वणि किं गतैः

ગયામાં પિંડદાન કરવાથી શું, અને પ્રયાગમાં મરણથી શું? સોમપર્વના પવિત્ર દિવસે સોમેશ્વર કે સરસ્વતી તીરે જવાથી પણ શું સિદ્ધિ મળે?

Verse 68

कुरुक्षेत्रगतैः किं स्याद्राहुग्रस्ते दिवाकरे । तुलासुवर्णदानेन वेदपाठेन किं भवेत्

રાહુગ્રસ્ત સૂર્યગ્રહણ સમયે કુરુક્ષેત્ર જવાથી શું ફળ? તુલાદાનમાં સુવર્ણદાન કરવાથી શું, અને વેદપાઠ કરવાથી પણ શું થાય?

Verse 69

सर्वपापक्षयो येन वृषोत्सर्गेण तेन किम् । गोदानं किं करोत्येवं जलदानं तथैव च

જે વૃષોત્સર્ગથી સર્વ પાપક્ષય થાય, તેનાથી પણ શું? તો ગોદાન શું કરી શકે—અને તેવી જ રીતે જલદાન પણ શું કરી શકે?

Verse 70

अयने विषुवे चैव संक्रांतौ कीदृशं फलम् । माघमासे चतुर्दश्यां यादृशं जागरे कृते

અયન, વિષુવ અને સંક્રાંતિએ કેવું ફળ મળે? અને માઘમાસની ચતુર્દશીએ જાગરણ કરવાથી જે અતુલ ફળ મળે, તેવું બીજું કયું?

Verse 71

यमः संभाषते वाण्या महिषोपरि संस्थितः । पश्य रुद्रस्य माहात्म्यं चित्रगुप्त विचारय

મહિષ પર આસનસ્થ યમ વાણીથી બોલ્યો— “રુદ્રનું માહાત્મ્ય જો; હે ચિત્રગુપ્ત, સમ્યક્ વિચાર કર।”

Verse 72

अयं स लुब्धको येन हरः संपूजितः पुरा । सुराष्ट्रदेशे विख्यातं तीर्थं वस्त्रापथं शृणु

આ એ જ લુબ્ધક (શિકારી) છે, જેના દ્વારા પૂર્વે હર (શિવ)નું સમ્યક્ પૂજન થયું હતું. હવે સુરાષ્ટ્રદેશમાં વિખ્યાત ‘વસ્ત્રાપથ’ નામનું તીર્થ સાંભળ।

Verse 73

उज्जयंतो गिरिस्तत्र तथा रैवतको गिरिः । महती वर्त्तते जालिस्तयोर्मध्ये मया श्रुतम्

ત્યાં ઉજ્જયંત પર્વત છે અને રૈવતક પર્વત પણ છે. એ બંનેની વચ્ચે મહાન ‘જાળી’ સ્થિત છે— એમ મેં સાંભળ્યું છે।

Verse 74

मृन्मयं वर्तते लिगं रात्रौ चानेन पूजितः । रात्रौ जागरणं कर्त्तुं येन कार्येण चागतः

ત્યાં માટીનું લિંગ છે, અને તેણે રાત્રે તેની પૂજા કરી. રાત્રિ-જાગરણ કરવા માટે જ તે આ કાર્યથી આવ્યો હતો।

Verse 75

तदस्माभिः कथं वाच्यं स्वयं जानंति ते सुराः । वरांगना वरं द्रष्टुं वरयंति परस्परम् । इंद्रावासात्समायाता नंदने वेगवत्तराः

આને અમે કેવી રીતે કહીએ? તે દેવો તો પોતે જ જાણે છે. શ્રેષ્ઠ દર્શન માટે ઉત્સુક અપ્સરાઓ પરસ્પર પસંદગી કરે છે; ઇન્દ્રના નિવાસથી અતિ વેગે નંદનવનમાં આવી પહોંચી।

Verse 76

विरंचिना रायणशंकरत्विषा देहेन चागच्छति कोऽपि पूरुषः । पुरीं सुरेशाधिपतेर्निरीक्षितुं भर्त्ता ममायं तव चास्ति किं पतिः

વિરંચિ (બ્રહ્મા), નારાયણ અને શંકરના તેજથી દીપ્ત દેહ ધરાવતો કોઈ પુરુષ આવી રહ્યો છે. તે દેવાધિપતિ ઇન્દ્રની પુરી જોવા આવ્યો છે. ‘આ મારો પતિ છે!’—પણ શું તારો પણ કોઈ પતિ છે કે તું તેને પોતાનો કહેશે?

Verse 77

मृदंगवीणा पटहस्वरस्तुतैः प्रवोधिताभिः सुरराजमन्दिरे । देवो हरोऽयं न नरो हराकृतिर्दृष्टोंगनाभिस्तव किं किमावयोः

મૃદંગ, વીણા અને પટહના સ્વરો સાથે ગવાયેલા સ્તુતિગાનથી દેવરાજના મંદિરમાં તેઓ જાગ્યા. તેઓ બોલ્યા—‘આ તો દેવ હર છે; હરનું રૂપ હોવા છતાં આ મનુષ્ય નથી!’ કન્યાઓએ તેને જોઈ લીધો; હવે કહો, તેમાં તારું શું, મારું શું—અધિકાર કોનો?

Verse 78

गायंति काश्चिद्विहसंति काश्चिन्नृत्यंति काश्चित्प्रपठंति काश्चित् । वदन्ति काश्चिज्जयशब्दसंयुतैर्वाक्यैरनेकैर्गुरुसन्निधाने

કેટલાંક ગાતા હતા, કેટલાંક હસતા હતા, કેટલાંક નૃત્ય કરતા હતા અને કેટલાંક પાઠ કરતા હતા. કેટલાંક ગુરુના સાન્નિધ્યમાં ‘જય’ નાદથી યુક્ત અનેક વચનો બોલતા હતા.

Verse 79

काचिच्छिवं स्तौति शिवां तथान्या पृच्छत्यथान्या किमु बिल्वपत्रात् । किं वोपवासेन फलं तवेदं निद्राक्षयेणाथ फलं तवैतत्

એક શિવની સ્તુતિ કરે છે, બીજી શિવા (દેવી)ની. પછી કોઈ પૂછે છે—‘બિલ્વપત્ર અર્પણથી શું ફળ મળે? ઉપવાસથી તને શું ફળ? અને જાગરણથી, એટલે નિદ્રાત્યાગથી, શું ફળ?’

Verse 80

तासां नानाविधा वाचः श्रूयन्ते नन्दने वने । ब्रह्मलोकादिका वार्त्ताः कृत्वा च तदनन्तरम्

નંદન વનમાં તેમની અનેક પ્રકારની વાણીઓ સાંભળાતી હતી. બ્રહ્મલોક વગેરે લોકોની વાતો કરીને, ત્યારબાદ તેઓ આગળ વધ્યા.

Verse 81

देवेन्द्रो लुब्धकं भूयो बभाषे कौतुकान्वितः । कस्मिन्देशे गिरौ जालिर्लिंगं यत्रास्ति दर्शय

દેવેન્દ્ર ઇન્દ્રે કૌતુકથી ભરાઈ ફરી લુબ્ધકને કહ્યું— “કયા દેશમાં, કયા પર્વત પર તે જાળી છે જ્યાં લિંગ સ્થિત છે? મને બતાવ, કહો.”

Verse 82

लुब्धक उवाच । सुराष्ट्रदेशे विख्यातो यस्मिन्देशे सरस्वती । वाडवं शिरसा धृत्वा प्रविष्टा लवणोदधौ

લુબ્ધકે કહ્યું— “વિખ્યાત સુરાષ્ટ્રદેશમાં એક પ્રસિદ્ધ પ્રદેશ છે, જ્યાં સરસ્વતી નદી વાડવાગ્નિને શિરે ધારણ કરીને લવણસમુદ્રમાં પ્રવેશે છે.”

Verse 83

यत्र सा गोमती याति यत्रास्ते गन्धमादनः । उज्जयंतो गिरिवरो यत्र रैवतको गिरिः

“જ્યાં ગોમતી નદી વહે છે, જ્યાં ગંધમાદન સ્થિત છે; જ્યાં શ્રેષ્ઠ ઉજ્જયંત પર્વત છે, અને જ્યાં રૈવતક ગિરિ છે।”

Verse 84

तत्र वस्त्रापथं क्षेत्रं भवस्तत्र व्यवस्थितः । तत्रास्ते मृन्मयं लिंगं जालिमध्ये सुरोत्तम

“ત્યાં ‘વસ્ત્રાપથ’ નામનું પવિત્ર ક્ષેત્ર છે; ત્યાં જ ભવ (શિવ) સ્થિત છે. ત્યાં જ, હે સુરોત્તમ, જાળી વચ્ચે મૃણ્મય લિંગ છે.”

Verse 85

इन्द्र उवाच । सहितैस्तत्र गंतव्यं पूजयिष्ये भवं स्वयम् । जालिमध्ये तथा लिंगं दर्शयस्व च लुब्धक

ઇન્દ્રે કહ્યું— “અમે સૌ સાથે ત્યાં જવું જોઈએ; હું સ્વયં ભવ (શિવ)ની પૂજા કરીશ. અને હે લુબ્ધક, જાળી વચ્ચેનું તે લિંગ પણ બતાવ.”

Verse 86

परदारादिकं पापं दैत्यानां तु विकृंतने । वधे वृत्रस्य संजातं तत्सर्वं क्षालयाम्यहम्

પરસ્ત્રીગમનાદિ જે પાપ દૈત્યોનો સંહાર કરતાં લાગ્યું, અને વૃત્રવધથી જે દોષ ઉત્પન્ન થયો—તે સર્વ પાપ હું ધોઈને દૂર કરી દઈશ।

Verse 87

इत्युक्त्वा सहिताः सर्वे संप्राप्ता गिरिमूर्द्धनि । वाहनानि च ते त्यक्त्वा प्रस्थिताः पादचारिणः

એમ કહીને તેઓ બધા સાથે મળીને પર્વતશિખરે પહોંચ્યા; પોતાના વાહનો ત્યજીને તેઓ પગપાળા આગળ વધ્યા।

Verse 88

उज्जयन्तगिरेर्मूर्ध्नि गजराजः समागतः । तदाग्रचरणं तस्य ददौ मूर्धनि कारणात्

ઉજ્જયંત પર્વતના શિખર પર ગજરાજ આવી પહોંચ્યો; ત્યારે કોઈ કારણસર તેણે પોતાનું આગળનું પગ શિખર પર મૂક્યું।

Verse 89

तेनाक्रान्तो गिरिवरस्तोयं सुस्राव निर्मलम् । गजपादोद्भवं वारि भविष्यति सदा स्थिरम्

તેના દબાણથી શ્રેષ્ઠ પર્વતમાંથી નિર્મળ જળ વહેવા લાગ્યું; ગજના પાદથી ઉત્પન્ન તે પાણી સદા સ્થિર રહેશે।

Verse 90

इति प्रोक्तं सुरेन्द्रेण लोकानां हितकाम्यया । सर्वे समागतास्तत्र यत्र जालिर्व्यवस्थिता

લોકોના હિતની ઇચ્છાથી સુરેન્દ્રએ એમ કહ્યું; ત્યારબાદ જ્યાં જાળી સ્થિત છે ત્યાં બધા એકત્ર થયા।

Verse 91

संपूज्य विविधैः पुष्पैर्माघमासे चतुर्दशी । तस्यां जागरणं कृत्वा सञ्जातो निर्मलो हरिः

માઘ માસની ચતુર્દશીએ નાનાવિધ પુષ્પોથી સમ્યક પૂજન કરીને, તે રાત્રે જાગરણ કરવાથી હરિ નિર્મળ અને નિષ્કલંક થયા।

Verse 92

वस्त्रापथे भवं पूज्य हरिं रैवतके गिरौ । इन्द्रेश्वरं प्रतिष्ठाप्य संप्राप्तः स्वनिकतनम्

વસ્ત્રાપથમાં ભવ (શિવ)નું પૂજન કરીને અને રૈવતક ગિરિ પર હરિની આરાધના કરીને, ઇન્દ્રેશ્વરની પ્રતિષ્ઠા કરી તે પોતાના નિવાસે પરત ગયો।

Verse 93

लुब्धकोऽपि विमानेन संप्राप्तो हरिमन्दिरे । इत्युक्त्वा स भवो देवस्तत्रैवांतरधीयत

“શિકારી પણ વિમાનમાં ચડી હરિમંદિરે પહોંચી ગયો છે”—એવું કહી દેવ ભવ (શિવ) ત્યાં જ અંતર્ધાન થયા।

Verse 94

वामनोपि ततश्चक्रे तत्र तीर्थावगाहनम् । यादृग्रूपः शिवो दृष्टः सूर्यबिंबे दिगंबरः

ત્યારબાદ વામને પણ ત્યાંના તીર્થમાં સ્નાન કર્યું. તેણે સૂર્યબિંબમાં દિગંબર રૂપે દર્શન આપતા શિવને તેમ જ જોયા।

Verse 95

पद्मासनस्थितः सौम्यस्तथा तं तत्र संस्मरन् । प्रतिष्ठाप्य महामूर्त्तिं पूजयामास वासरम्

સૌમ્ય બની પદ્માસનમાં બેસી ત્યાં જ તેમનું સ્મરણ કરતાં, મહામૂર્તિ પ્રતિષ્ઠાપિત કરીને આખો દિવસ પૂજન કરતો રહ્યો।

Verse 96

मनोऽभीष्टार्थसिद्ध्यर्थं ततः सिद्धिमवाप्तवान् । नेमिनाथशिवेत्येवं नाम चक्रे स वामनः

મનના અભીષ્ટ હેતુની સિદ્ધિ માટે તેણે ત્યારબાદ સફળતા પ્રાપ્ત કરી. પછી વામને તેનું નામ ‘નેમિનાથ-શિવ’ રાખ્યું.

Verse 97

भवस्य पश्चिमे भागे प्रत्यासन्ने धरातले । वामनो वसतिं चक्रे तीर्थे वस्त्रापथे तदा

ત્યારે ભવ (શિવ)ના મંદિરના પશ્ચિમ ભાગની નજીકની ધરતી પર, વસ્ત્રાપથ તીર્થમાં વામને પોતાની વસતિ સ્થાપી.

Verse 98

अतो यवाधिकं प्रोक्तं तीर्थं देवैः सवासवैः । इंद्रेण कुर्वता देवं समागत्य भवाग्रतः

આથી વાસવ (ઇન્દ્ર) સહિત દેવોએ આ તીર્થને ‘યવાધિક’ કહીને પ્રખ્યાત કર્યું. ઇન્દ્ર દેવની પ્રતિષ્ઠા કરતો હતો ત્યારે તેઓ ભવ (શિવ)ના સમક્ષ એકત્ર થયા.

Verse 99

यवाधिकं प्रभासात्तु तीर्थमेतद्भवाज्ञया । अन्येषां षड्गुणं तीर्थं भविष्यति शिवाज्ञया

ભવ (શિવ)ની આજ્ઞાથી આ તીર્થ પ્રભાસથી પણ શ્રેષ્ઠ ‘યવાધિક’ છે. અને શિવની આજ્ઞાથી તે અન્ય તીર્થોની તુલનામાં છગણું પુણ્યફળ આપનાર બનશે.

Verse 100

इत्येतत्कथितं सर्वं किमन्यत्परिपृच्छसि

આ રીતે સર્વ કહેલું છે; હવે તું બીજું શું પૂછવા ઇચ્છે છે?

Verse 101

राजोवाच । शिवरात्रिप्रभावोयमतुलः परिकीर्त्तितः । अजानता कृता तेन लुब्धकेन पुरा श्रुतम्

રાજાએ કહ્યું—શિવરાત્રિનો આ અતુલ પ્રભાવ પ્રખ્યાત છે. મેં સાંભળ્યું છે કે પ્રાચીનકાળે તે શિકારીએ પણ અજાણતાં આ વ્રત કર્યું હતું.

Verse 102

इदानीं वद कर्त्तव्या कथमन्यैर्जनैर्विभो । किं ग्राह्यं किं नु मोक्तव्यं शिवरात्र्यां वदस्व मे

હવે કહો, હે પ્રભુ—અન્ય લોકો આ વ્રત કેવી રીતે કરે? શિવરાત્રિમાં શું ગ્રહણ કરવું અને શું ત્યજવું—મને જણાવો.

Verse 103

सारस्वत उवाच । संप्राप्य मानुषं जन्म ज्ञात्वा देवं महेश्वरम् । शिवरात्रिः सदा कार्या भुक्तिमुक्तिप्रदायिनी

સારસ્વતે કહ્યું—માનવ જન્મ પ્રાપ્ત કરીને અને દેવ મહેશ્વરને જાણી, શિવરાત્રિ સદા કરવી જોઈએ; તે ભોગ અને મોક્ષ બંને આપે છે.

Verse 104

ईदृशं जायते पुण्यमेकया कृतया नृप । ये कुर्वंति सदा मर्त्त्यास्तेषां पुण्यमनंतकम्

હે નૃપ! એક વાર કરવાથી પણ આવું પુણ્ય ઉત્પન્ન થાય છે. જે મર્ત્યો તેને સદા કરે છે, તેમનું પુણ્ય અનંત બને છે.

Verse 105

द्वादशाब्दं व्रतमिदं कर्त्तव्यं प्रतिवत्सरम् । जीवितं चंचलं नृणां यदि कर्तुं न शक्यते

આ વ્રત બાર વર્ષ સુધી, દર વર્ષે કરવું જોઈએ. પરંતુ મનુષ્યનું જીવન ચંચળ છે; જો એટલું કરવું શક્ય ન હોય તો…

Verse 106

तदा द्वादशभिर्मासैर्व्रत मेतत्समाप्यते । माघमासे चतुर्दश्यां प्रारम्भः क्रियते नृप

ત્યારે આ વ્રત બાર માસમાં પૂર્ણ થાય છે. હે નૃપ, માઘ માસની ચતુર્દશીએ તેનો આરંભ કરવામાં આવે છે.

Verse 107

प्रतिमासं ततः कार्यं पौषांते तु समाप्यते । विघ्नश्चेज्जायते मध्ये कथं चिद्दैवयोगतः

ત્યારબાદ તે પ્રતિ માસ કરવું જોઈએ અને પૌષના અંતે તે પૂર્ણ થાય છે. વચ્ચે દૈવયોગથી કોઈ વિઘ્ન ઊભું થાય તો…

Verse 108

न भवेद्व्रतभंगस्तु पुनः कार्यमनन्तरम् । द्वादशैव प्रकर्तव्याः कृत्वा संख्या विशेषतः

તેને વ્રતભંગ માનવું નહીં; તરત જ ફરીથી કરવું. ગણતરી પૂરી કરીને ચોક્કસ બાર અનુષ્ઠાન પૂર્ણ કરવાં.

Verse 109

कृतं न नश्यते लोके शुभं वा यदि वाऽशुभम् । कृष्णायां तु चतुर्दश्यां कृतपूर्वाह्निकक्रियः

આ લોકમાં કરેલું કર્મ નાશ પામતું નથી—શુભ હોય કે અશુભ. તેથી કૃષ્ણપક્ષની ચતુર્દશીએ, પૂર્વાહ્નની ક્રિયાઓ પૂર્ણ કરીને…

Verse 110

उपवासनियमो ग्राह्यो नद्यां स्नानं विधीयते । तदभावे तडागादौ कार्यं स्नानं स्वशक्तितः

ઉપવાસનો નિયમ ગ્રહણ કરવો અને નદીમાં સ્નાન કરવાનો વિધાન છે. તે ન હોય તો તળાવ વગેરેમાં પોતાની શક્તિ મુજબ સ્નાન કરવું.

Verse 111

तैलाभ्यंगो न कर्त्तव्यो न कार्यं गमनं क्वचित् । तीर्थसेवा प्रकर्त्तव्या तस्मिंश्चागमनं शुभम्

તેલાભ્યંગ કરવો નહિ અને ક્યાંય પણ ભટકવું નહિ. તે તીર્થની સેવા કરવી જોઈએ; અને ત્યાં જવું શુભ ગણાય છે.

Verse 112

शिवरात्रिः सदा कार्या लिंगे स्वायंभुवे नरैः । तदभावे महापुण्ये लिंगे वर्षशताधिके

મનુષ્યોએ સદા સ્વયંભૂ લિંગે શિવરાત્રિ-વ્રત કરવું જોઈએ. તે ન મળે તો, સો વર્ષથી વધુ પ્રતિષ્ઠિત મહાપુણ્યદાયક લિંગે (વ્રત) કરવું જોઈએ.

Verse 113

गिरौ वने समुद्रांते नद्यां यच्च शिवालये । तद्वै स्वायंभुवं लिंगं स्वयं तत्रैव संस्थितम्

પર્વત પર, વનમાં, સમુદ્રકાંઠે, નદીકાંઠે અથવા શિવાલયમાં—જ્યાં જ્યાં તે મળે, તેને સ્વયંભૂ લિંગ જાણો; તે પોતે જ ત્યાં સ્થિત છે.

Verse 114

वालुलिंगादिकं लिंगं पूजितं फलदं स्मृतम् । दिवा संपूज्य यत्नेन पुष्पधूपादिना नरः

વાલુલિંગ વગેરે લિંગની પૂજા ફળદાયી કહેવાય છે. દિવસે મનુષ્યે પ્રયત્નપૂર્વક પુષ્પ, ધૂપ વગેરે વડે યોગ્ય રીતે પૂજન કરવું જોઈએ.

Verse 115

वर्जयेन्मदिरां द्यूतं नारीं नखनिकृन्तनम् । ब्रह्मचर्यपरैः शांतैः कर्त्तव्यं समुपोषणम्

મદિરા, જુગાર, નારીસંગ (કામભોગ) અને નખ કાપવું—આ બધું ત્યજવું જોઈએ. બ્રહ્મચર્યમાં નિષ્ઠિત અને શાંત રહી ઉપવાસ-વ્રત યોગ્ય રીતે કરવું જોઈએ.

Verse 116

रात्रौ देवाग्रतो गत्वा कर्त्तव्याः सप्त पर्वताः । पक्वान्नफलतांबूलपुष्पधूपादिचर्चिताः

રાત્રે દેવના સમક્ષ જઈ સાત ‘પર્વત’ (પૂજા-ઢગલા) કરવાના; તે પક્વ અન્ન, ફળ, તાંબૂલ, પુષ્પ, ધૂપ વગેરે અર્પણોથી શોભિત કરવાના।

Verse 117

घृतेन दीपः कर्त्तव्यः पापनाशनहेतवे । यतो दीपस्य माहात्म्यं विज्ञेयं मुक्तिदायकम्

પાપનાશના હેતુથી ઘીનો દીવો પ્રગટાવવો જોઈએ; કારણ કે દીપનું માહાત્મ્ય મુક્તિદાયક છે એમ જાણવું।

Verse 118

दीपः सदैव कर्त्तव्यो गृहे देवालये नरैः । दिवा निशि च संध्यायां दीपः कार्यः स्वशक्तितः

લોકોએ ઘરમાં અને દેવાલયમાં સદૈવ દીવો રાખવો જોઈએ; દિવસ, રાત અને સંધ્યાકાળે પોતાની શક્તિ મુજબ દીવો પ્રગટાવવો।

Verse 119

किञ्चिदुद्द्योतमात्रेण देवास्तुष्यंति भूतले । पितॄणां प्रथमं दीपः कर्त्तव्यः श्राद्धकर्मणि

થોડા પ્રકાશમાત્રથી પણ ભૂતલ પર દેવતાઓ પ્રસન્ન થાય છે; અને પિતૃઓ માટે શ્રાદ્ધકર્મમાં સૌપ્રથમ દીવો અર્પણ કરવો જોઈએ।

Verse 120

रात्रौ जागरणं कार्यं यथा निद्रा न जा यते । शिवरात्रिप्रभावोऽयं श्रोतव्यः शिवसंनिधौ

રાત્રે જાગરણ કરવું જોઈએ, જેથી નિદ્રા ન આવે; શિવરાત્રિનો આ પ્રભાવ શિવસન્નિધિમાં જ સાંભળવો જોઈએ।

Verse 121

शिवस्य चरितं रात्रौ श्रोतव्यं बहुविस्तरम् । गीतं नृत्यं तथा वाद्यं कर्तव्यं शिवसंनिधौ

રાત્રે શિવના ચરિત્રનું બહુવિસ્તારથી શ્રવણ કરવું જોઈએ. શિવસન્નિધિમાં ગાન, નૃત્ય તથા વાદ્યવાદન પણ કરવું જોઈએ.

Verse 122

एवं सा नीयते रात्रिर्मुख्यं जागरणं यतः । रात्रौ देयानि दानानि शक्त्या वै तत्र जागरे

આ રીતે રાત્રિ પસાર કરવી, કારણ કે જાગરણ મુખ્ય વ્રત છે. તે રાત્રિના જાગરણમાં શક્તિ મુજબ દાન આપવું જોઈએ.

Verse 123

पुनः स्नात्वा प्रभाते तु कर्त्तव्यं शिवपूजनम् । पूजनीयाश्च यतयो भोजनाच्छादनादिभिः

પછી પ્રભાતે ફરી સ્નાન કરીને શિવપૂજન કરવું જોઈએ. યતિઓને પણ ભોજન, વસ્ત્ર વગેરે દ્વારા સન્માન કરવું જોઈએ.

Verse 124

तपस्विनां प्रदातव्यं भोजनं गृहमेधिभिः । द्वादशाष्टौ च चत्वारो भोक्तव्या एक एव वा

ગૃહસ્થોએ તપસ્વીઓને ભોજન આપવું જોઈએ. બાર, અથવા આઠ, અથવા ચાર—અથવા એક જને પણ ભોજન કરાવી શકાય.

Verse 125

एकोऽपि ब्रह्मचारी यो ब्रह्मविच्छिवपूजकः । सहस्राणां समो भक्त्या गृहे संभोजितो भवेत्

બ્રહ્મને જાણનાર અને શિવપૂજક એવો એક પણ બ્રહ્મચારી જો ભક્તિપૂર્વક ઘરમાં ભોજન કરે, તો તે સહસ્રોને ભોજન કરાવ્યા સમાન પુણ્ય આપે.

Verse 126

अक्षारालवणं पत्रे भोक्तव्यं वाग्यतैः स्वयम् । पुत्रमित्रकलत्राणां दातव्यं भोजनं पुरः

વાણી સંયમમાં રાખીને પોતે પાન પર પીરસેલું નિરક્ષાર, અલવણ ભોજન કરવું. પહેલાં પુત્રો, મિત્રો અને પત્નીને ભોજન આપવું.

Verse 127

अनेन विधिना कार्या शिवरात्रिः शिवव्रतैः । द्वादशैता यदा पूर्णास्तिलपात्राणि वै तदा

આ રીત પ્રમાણે શિવવ્રતો દ્વારા શિવરાત્રિનું આચરણ કરવું. આ બાર (વ્રતો) પૂર્ણ થાય ત્યારે તલના બાર પાત્રો તૈયાર કરવાં.

Verse 128

द्वादशैव प्रदेयानिगुरुब्राह्मणज्ञातिषु । व्रतांते गौः प्रदातव्या कृष्णा वत्सयुता दृढा

એ બાર તલપાત્રો ગુરુ, બ્રાહ્મણો અને સગાંસંબંધીઓને નિશ્ચયે દાન કરવા. વ્રતના અંતે વાછરડાંসহ એક દૃઢ કાળી ગાય દાન કરવી.

Verse 129

सवस्त्राभरणा देया घंटाभरणभूषिता । अंगुलीयकवासांसि च्छत्रोपानत्कमण्डलु

તે ગાયને વસ્ત્રો અને આભૂષણો સાથે, ઘંટના આભરણોથી શોભિત કરીને દાન કરવી. સાથે અંગૂઠીઓ, વસ્ત્રો, છત્ર, પાદત્રાણ અને કમંડલુ પણ આપવું.

Verse 130

गुरवे दक्षिणा देयाब्राह्मणेभ्यः स्वशक्तितः । एवं कृत्वा ततो देयं तपस्विभ्योऽथ भोजनम् । मिष्टान्नं विविधं दत्त्वा क्षमाप्य च विसर्जयेत्

ગુરુને દક્ષિણા આપવી અને બ્રાહ્મણોને પોતાની શક્તિ મુજબ દાન આપવું. આમ કર્યા પછી તપસ્વીઓને ભોજન કરાવવું. વિવિધ મિષ્ટાન્ન આપી, ક્ષમા માગી, તેમને આદરપૂર્વક વિદાય કરવી.

Verse 131

एवं यः कुरुते सत्यं तस्य पापं न विद्यते । संतानमुत्तमं लब्ध्वा भुक्त्वा भोगाननुत्तमान्

જે આ રીતે સત્યપૂર્વક આચરણ કરે છે, તેના માટે પાપ રહેતું નથી. ઉત્તમ સંતાન મેળવી તે અનુત્તમ ભોગ અને કલ્યાણ ભોગવે છે.

Verse 132

दिव्यविमानमारूढो दिव्यस्त्रीपरिवेष्टितः । गतिवादित्रनिर्घोषैर्नीयते शिवमन्दिरे

દિવ્ય વિમાન પર આરૂઢ, દિવ્ય સ્ત્રીઓથી પરિઘેરાયેલો, ગતિમાન દિવ્ય વાદ્યોના નાદ વચ્ચે તેને શિવમંદિરમાં લઈ જવાય છે.

Verse 133

तदेतत्कथितं पुण्यं शिवरात्रिव्रतं मया । कृतेन येन लोकानां सर्वपापक्षयो भवेत्

આ પવિત્ર અને પુણ્યદાયક શિવરાત્રિ-વ્રત મેં કહ્યું છે; તેને કરવાથી લોકોના સર્વ પાપોનો ક્ષય થાય છે.