Adhyaya 14

Verse 1

सारस्वत उवाच । वस्त्रापथे महाक्षेत्रे नगरे वामने पुरा । पुत्रशोकाभिसंतप्तो वसिष्ठो भगवानृषिः

સારસ્વતે કહ્યું—પૂર્વકાળે વસ્ત્રાપથના મહાક્ષેત્રમાં ‘વામન’ નામના નગરમાં, પુત્રશોકથી સંતપ્ત ભગવાન ઋષિ વસિષ્ઠ (ત્યાં આવ્યા)।

Verse 2

आजगाम तपस्तप्तुं स्वर्णरेखानदीतटे । ईशानकोणे नगरात्स्वर्णरेखानदीजले

તે સ્વર્ણરેખા નદીના કિનારે તપ કરવા આવ્યા—નગરના ઈશાન ખૂણે, સ્વર્ણરેખાના પવિત્ર જળની નજીક।

Verse 3

स्नात्वा ध्यात्वा शिवं देवं मनसाऽचिन्तयद्यदा । तदा रुद्रः समायातस्त्रिनेत्रो वृषभध्वजः । महर्षे तव तुष्टोऽहं किं करोमि वदस्व तत्

સ્નાન કરીને, ધ્યાન કરીને, જ્યારે તેઓ મનથી શિવદેવનું ચિંતન કરતા હતા, ત્યારે ત્રિનેત્ર, વૃષભધ્વજ રુદ્ર પ્રગટ થયા અને બોલ્યા—“હે મહર્ષિ! હું તારા પર પ્રસન્ન છું; કહો, હું શું કરું?”

Verse 4

वसिष्ठ उवाच । यदि तुष्टो महादेव वरो देयो ममाधुना । तदाऽत्र भवता स्थेयं यावदाचंद्रतारकम्

વસિષ્ઠે કહ્યું—હે મહાદેવ! જો તમે પ્રસન્ન હો, તો હવે મને આ વર આપો—ચંદ્ર અને તારાઓ જેટલો સમય રહે, એટલે કે તેઓ રહે ત્યાં સુધી, તમે અહીં નિવાસ કરો।

Verse 5

अत्र स्नानं करिष्यंति ये नराः पापकर्मिणः । तेषां पापक्षयो देव कर्तव्यो भवता सदा

અહીં જે પાપકર્મી નર સ્નાન કરશે, હે દેવ! તમે સદા તેમના પાપોનો ક્ષય કરશો।

Verse 6

नरा ये पापकर्माणः पूजयंति त्रिलोचनम् । तान्नरान्नय देवेश विमानैः शिवमंदिरम्

પાપકર્મમાં રત હોવા છતાં જે નર ત્રિલોચન શિવની પૂજા કરે છે, હે દેવેશ! તેમને વિમાનો દ્વારા શિવમંદિરધામે લઈ જાઓ।

Verse 7

सारस्वत उवाच । तथेत्युक्ता हरो देवस्तत्रैवांतर धीयत । हिरण्यकशिपुं हत्वा नरसिंहो महाबलः । त्रैलोक्यमिंद्राय ददौ कालरुद्रं स्वयं ययौ

સારસ્વતે કહ્યું—“તથાસ્તુ।” એમ કહ્યા પછી દેવ હર ત્યાં જ અંતર્ધાન થયા. હિરણ્યકશિપુનો વધ કરીને મહાબલી નરસિંહે ત્રૈલોક્ય ઇન્દ્રને અર્પણ કર્યું અને સ્વયં કાલરુદ્ર પાસે ગયા।

Verse 8

तदन्वये बलिर्जातः स चातीव बला धिकः । एकातपत्रां पृथिवीं बलिश्चक्रे बलाधिकः । अकृष्टपच्या सुजला धरित्री सस्यशालिनी

તે વંશમાં બલિ જન્મ્યો; તે અત્યંત બળવાન હતો. મહાબલી બલિએ પૃથ્વીને એકછત્ર કરી. ધરતી દૂંધીયા વિના પાક આપતી, સુજલ અને સસ્યસમૃદ્ધ હતી।

Verse 9

गन्धवंति च पुष्पाणि रसवंति फलानि च । आस्कन्धफलिनो वृक्षाः पुटके पुटके मधु

ફૂલો સુગંધિત હતાં અને ફળો રસથી ભરપૂર હતાં. વૃક્ષો થડ સુધી ફળોથી લદાયેલા હતાં, અને દરેક ખોખામાં મધુ હતું।

Verse 10

चतुर्वेदा द्विजाः सर्वे क्षत्रिया युद्धकोविदाः । गोषु सेवापरा वैश्याः शूद्राः शुश्रूषणे रताः

બધા દ્વિજ ચતુર્વેદમાં પારંગત હતા; ક્ષત્રિયો યુદ્ધકૌશલ્યમાં નિપુણ હતા; વૈશ્યો ગૌસેવામાં તત્પર હતા; અને શૂદ્રો શ્રદ્ધાપૂર્વક શুশ્રૂષામાં રત હતા.

Verse 11

सदाचारा जनपदा ईतिव्याधिविवर्जिताः । हृष्टपुष्टजनाः सर्वे सदानंदाः सदोद्यताः

નગરો અને જનપદો સદાચારયુક્ત હતા, ઉપદ્રવ અને વ્યાધિથી રહિત હતા. સર્વ લોકો હર્ષિત અને પુષ્ટ—સદા આનંદિત અને સદા ઉદ્યમી હતા.

Verse 12

कुंकुमागुरुलिप्तांगाः सुवेषाः साधुमंडिताः । दारिद्र्यदुःखमरणैर्विमुक्ताश्चिरजीविनः

તેમના અંગો કુંકુમ અને અગરુથી લિપ્ત હતા; તેઓ સુવેષધારી અને સદ્ગુણોથી અલંકૃત હતા. દારિદ્ર્ય, દુઃખ અને અકાળમરણથી મુક્ત થઈ તેઓ દીર્ઘાયુ હતા.

Verse 13

दीपोद्द्योतितभूभागा रात्रावपि यथा दिने । विचरंति तथा मर्त्या देवा देवालये यथा

દીવાઓના પ્રકાશથી ભૂમિભાગ એવો ઉજળ્યો હતો કે રાત્રિ પણ દિવસ જેવી લાગતી. ત્યારે મનુષ્યો દેવાલયમાં દેવો જેમ નિર્ભયે ફરતા તેમ નિર્વિઘ્ને વિચરતા.

Verse 14

पृथिव्यां स्वर्गरूपायां राज्यं चक्रेऽसुरो बलिः । नित्यं विवाहवादित्रैर्नादितं भूपमंदिरम्

સ્વર્ગરૂપ બનેલી પૃથ્વી પર અસુર બલિએ રાજ્ય કર્યું. રાજમહેલ દરરોજ લગ્ન-વાદ્યોના મંગલ નાદથી ગુંજતો રહેતો હતો.

Verse 15

धरित्रीं बुभुजे दैत्यो देवराजो यथा दिवि । देवेन्द्रो बलिना नित्यं यज्ञैः संतोषितस्तदा

દૈત્યરાજ બલિએ દેવરાજ જેમ સ્વર્ગમાં ભોગવે તેમ પૃથ્વીનો ભોગ અને શાસન કર્યું. તે સમયે બલિના યજ્ઞોથી દેવೇಂದ್ರ ઇન્દ્ર સદા સંતોષ પામતા હતા.

Verse 16

देवानां दानवानां च नास्ति युद्धं परस्परम् । एक एव महीपालो युद्धं नास्ति धरातले

દેવો અને દાનવો વચ્ચે પરસ્પર કોઈ યુદ્ધ નહોતું. પૃથ્વી પર એક જ રાજા હતો; તેથી ધરાતલ પર ક્યાંય યુદ્ધ જ નહોતું.

Verse 17

सपत्नककलिर्नाम नास्ति युद्धं हरेर्गजैः । न सर्प्पनकुलैर्नित्यं न बिडालैश्च मूषकैः

‘સપત્ની-કલહ’ નામનો વૈરભાવ નહોતો; સિંહો અને હાથીઓ વચ્ચે પણ યુદ્ધ ન થતું. સાપ અને નોળિયા, તેમજ બિલાડી અને ઉંદર વચ્ચે પણ નિત્ય ઝઘડો ન હતો.

Verse 18

मैत्रीभावं गतं सर्वं जगत्स्थावर जंगमम् । त्रैलोक्यभ्रमणं कृत्वा नारदो नंदने वने

સ્થાવર-જંગમ સહિત સમગ્ર જગત મૈત્રીભાવને પામ્યું હતું. ત્રિલોકમાં ભ્રમણ કરીને નારદ નંદન વનમાં પહોંચ્યા.

Verse 19

गतो न पश्यते युद्धं त्रैलोक्ये सचराचरे । तावत्तस्योदरे पीडा महती समजायत

તે ત્રિલોકમાં ચરાચર સર્વમાં ફર્યો, છતાં ક્યાંય યુદ્ધ ન જોયું. પરંતુ એ જ સમયે તેના ઉદરમાં ભારે પીડા ઉપજી આવી.

Verse 20

न मे स्नानादिना कार्यं तर्प्पणैः किं प्रयोजनम् । जपहोमादिना सर्वमन्यथा मम चेष्टितम्

મારે સ્નાનાદિ કર્મની જરૂર નથી; તર્પણથી શું પ્રયોજન? જપ, હોમ વગેરે સર્વ કર્મો મારા માટે વ્યર્થ બની ગયા છે, જાણે લક્ષ્યના વિરુદ્ધ કરાયેલા હોય.

Verse 21

तत्स्नानं यत्र युध्यन्ते गजा दंतविघट्टनैः । सा संध्या यत्र निहतैः कबन्धैर्भूर्विभूषिता

જ્યાં હાથી દાંતની ટક્કરથી યુદ્ધ કરે છે, તે જ ‘સ્નાન’ છે. જ્યાં હત થયેલા મસ્તકવિહિન ધડોથી ધરતી શોભે છે, તે જ ‘સંધ્યા’ છે.

Verse 22

कुंतघातविनिर्भिन्नगजकुम्भोद्भवासृजा । तृप्यंति यत्र क्रव्यादास्तर्पणं तन्मम प्रियम्

ભાલાના ઘા વડે ફાટેલા હાથીઓના કુંભસ્થળમાંથી વહેતા રક્તથી જ્યાં માંસભક્ષી તૃપ્ત થાય છે—એ જ તર્પણ મને પ્રિય છે.

Verse 23

गजशीर्षैरगम्यास्ते निहताः क्षत्रिया रणे । स होमो यत्र हूयंते गजाश्च नरपुंगवाः

રણમાં મારાયેલા તે ક્ષત્રિયો હાથીના મસ્તકોથી અગમ્ય બનેલા સ્થાનોમાં પડ્યા છે. જ્યાં હાથી અને નરપુંગવ વીરો આહુતિ બને છે—એ જ ‘હોમ’ છે.

Verse 24

शब्दाग्नौ नारदस्यायं होमस्त्रै लोक्यविश्रुतः । छिन्नपादशिरोहस्तैरंतरांत्रविलबितैः

શબ્દરૂપ અગ્નિમાં નારદનો આ ‘હોમ’ ત્રિલોકમાં પ્રસિદ્ધ થયો—છિન્ન પગ, શિર અને હાથ, તથા અંદર લટકતી આંતરડાંવાળા ભયાનક દૃશ્યથી.

Verse 25

यदर्च्यते भूमितलं तन्मे नित्यं सुरार्चनम् । किं देवैर्दिवि मे कार्यं किं मनुष्यैर्धरातले

પૃથ્વીના પૃષ્ઠ પર જેનું પૂજન થાય છે, એ જ મારું નિત્ય દેવપૂજન છે. સ્વર્ગના દેવોથી મને શું કામ, અને ધરાતલના મનુષ્યોથી પણ મને શું જરૂર?

Verse 26

पन्नगैः किं तु पाताले न युध्यन्ते परस्परम् । तथा करिष्ये देवेन्द्रादुपेन्द्राच्च धरातले

પાતાળમાં પન્નગો પરસ્પર યુદ્ધ નથી કરતા શું? તેમ જ હું પણ ધરાતલ પર દેવೇಂದ್ರ (ઇન્દ્ર) અને ઉપેન્દ્ર (વિષ્ણુ) બંને સાથે સંઘર્ષ કરીશ।

Verse 27

रसातलं बलिर्यातु सत्यमस्तु वचो मम । जीवितेनापि राज्येन यदा दामोदरं हरिम्

બલી રસાતળમાં જાય; મારું વચન સત્ય થાઓ. જીવન અને રાજ્યનો પણ ત્યાગ કરીને—જ્યારે દામોદર હરિ (વિષ્ણુ) વિષય આવે ત્યારે…

Verse 28

तोषयिष्यति यत्नेन तदेन्द्रोऽसौ भविष्यति । देवेन्द्रो वृत्रहा भूत्वा भ्रष्टराज्यो भविष्यति

તે પ્રયત્નપૂર્વક પ્રભુને પ્રસન્ન કરશે; ત્યારે એ જ ઇન્દ્ર બનશે. પરંતુ દેવೇಂದ್ರ વૃત্ৰહા બનીને પોતાનું રાજ્ય ગુમાવશે.

Verse 29

यदा वस्त्रापथे गत्वा भवं भावेन पूजयेत् । सुराधिपस्तदा भूयो ब्रह्महत्याविवर्जितः

જ્યારે દેવોના અધિપતિ વસ્ત્રાપથમાં જઈ ભાવપૂર્વક ભવ (શિવ)નું પૂજન કરે છે, ત્યારે તે ફરી બ્રહ્મહત્યાના પાપથી મુક્ત થાય છે.

Verse 30

अनेन मन्त्रजाप्येन स शांतोदरवे दनः । नारदो देवराजस्य समीपं सहसा ययौ

આ મંત્રજપથી તે અંતરમાં શાંત થયો. ત્યારબાદ નારદ મુનિ સહસા દેવરાજ ઇન્દ્રના સન્નિધિમાં ગયા.

Verse 31

सिंहासनं समारुह्य नन्दने संस्थितो हरिः । आस्ते परिवृतो देवेर्देवराजो महाबलः

સિંહાસન પર આરોહણ કરીને નંદનવનમાં સ્થિત હરિ—મહાબલી દેવરાજ—દેવતાઓથી પરિભ્રમિત થઈને બિરાજમાન હતા.

Verse 32

निरीक्षमाणो नृत्यन्तीं रंभां तां सुरसुन्दरीम् । आयांतं ददृशे देवो नारदं विस्मयान्वितः

નૃત્ય કરતી તે અપ્સરા રંભાને જોતા દેવ (ઇન્દ્ર)એ નારદ મુનિને આવતાં જોયા અને આશ્ચર્યથી ભરાઈ ગયા.

Verse 33

अहो विरुद्धो भगवान्नारदो मयि दृश्यते । नृत्यते किं न वा नृत्ये गीयते किं न गीयते

અહો! ભગવાન નારદ મને પ્રત્યે વિરુદ્ધ જણાય છે. તો શું નૃત્ય ન કરવું? કે ગાન ન ગાવું?

Verse 34

वाद्यतां तालमानैः किं यावच्चिंतापरो हरिः । ऋषिः समागतस्तावज्जलाभ्युक्षणत त्परः

હરી (ઇન્દ્ર) ચિંતામાં લીન હોય ત્યાં સુધી તાલ-માન સાથે વાદ્યનાદનો શું લાભ? એટલામાં ઋષિ મંગલાર્થે જલાભ્યુક્ષણ કરવા તત્પર થઈ આવી પહોંચ્યા.

Verse 36

महर्षे स्वागतं तेऽद्य कुतो वाऽग म्यते त्वया । स्नाने संध्यार्चने होमे कुशलं तव विद्यते

હે મહર્ષિ! આજે આપનું સ્વાગત છે. તમે ક્યાંથી આવ્યા છો? સ્નાન, સંધ્યા-અર્ચન અને હોમ વિષે આપનું કુશળ તો છે ને?

Verse 37

इति प्रोक्तो विहस्याथ बभाषे नारदो हरिम् । यद्येतज्जायते मह्यं किमन्येन प्रयोजनम्

આ રીતે કહ્યા પછી નારદ હસ્યા અને પછી હરિને બોલ્યા— “જો આ ખરેખર મને પ્રાપ્ત થાય, તો બીજું શું કામ?”

Verse 38

प्रेक्षणीकस्य ते स्थानं नाहं पश्यामि स्वर्पते । यावद्राज्यं बलेस्तावत्त्वया मे न प्रयोजनम्

હે સ્વર્ગપતિ! માત્ર દર્શક બની ઊભા રહેવા માટે આપનું સ્થાન મને દેખાતું નથી. જ્યાં સુધી બલિનું રાજ્ય ટકે, ત્યાં સુધી એ રૂપે આપની મને જરૂર નથી.

Verse 39

आदित्याद्या ग्रहाः सर्वे काल मानेन योजिताः । आहुत्या प्लाविता मेघा वर्षंति हृषिता भुवि

સૂર્યથી માંડીને બધા ગ્રહો કાળમાન પ્રમાણે ગતિ કરે છે. અને આહુતિઓથી પરિપૂર્ણ મેઘો હર્ષિત થઈ ધરતી પર વરસે છે.

Verse 40

रोगादिमरणं नास्ति यमो धर्मेण पीडितः

રોગ વગેરે કારણે મૃત્યુ નથી; ધર્મના પ્રભાવથી યમ પણ દબાઈને નિયંત્રિત રહે છે.

Verse 41

एकातपत्रां पृथिवीं बुभुजे स नराधिपः । त्रैलोक्यनाथेति महानृपेति संग्रामविद्याकुशलेति नित्यम् । त्रैलोक्यलक्ष्मीकुचकामुकेति संस्तूयते चारणबंदिवृन्दैः

તે નરાધિપે એકછત્રે સમગ્ર પૃથ્વીનો ઉપભોગ કર્યો. ચારણો અને બંદીઓના સમૂહો તેને સદા “ત્રૈલોક્યનાથ”, “મહાનૃપ”, “સંગ્રામવિદ્યામાં કુશળ” તથા “ત્રૈલોક્યલક્ષ્મીના સ્તનયુગલનો પ્રિય” કહી સ્તુતિ કરતા.

Verse 42

ब्रह्मेति कृष्णेति हरेति भूमाविंद्रेति सूर्येति धनाधिपेति । देवारिनाथेति सुराधिपेति जेगीयते चारणबंदिवृन्दैः

પૃથ્વી પર ચારણો અને બંદીઓના સમૂહો તેને “બ્રહ્મા”, “કૃષ્ણ”, “હરિ”, “ઇન્દ્ર”, “સૂર્ય”, “ધનાધિપ”, “દેવશત્રુનાથ” અને “સુરાધિપ” કહી ગાતા હતા.

Verse 43

युद्धं विना दैत्यगणा हसंति मत्ताः प्रमत्ताः करिणो नदंति । रथाधिरूढाः पुरुषा भ्रमंति सेनाधिपा स्त्रीषु गृहे रमंति

“યુદ્ધ ન હોય ત્યારે દૈત્યગણ હસે છે; મત્ત અને પ્રમત્ત હાથીઓ ગર્જના કરે છે; રથારૂઢ પુરુષો ભટકે છે; અને સેનાપતિઓ ઘરમાં સ્ત્રીઓ સાથે રમણ કરે છે.”

Verse 44

यज्ञाग्निधूमेन नभो विराजते सुवर्णरूपा पृथिवी विराजते । शून्यं तु वेदैर्भुवनं च शोभते धिष्ण्यं बलेर्दैर्त्यैगणैश्च शोभते

“યજ્ઞાગ્નિના ધુમાડાથી આકાશ ઝળહળે છે; પૃથ્વી જાણે સુવર્ણરૂપે તેજસ્વી બને છે. પરંતુ વેદવિહિન હોવાથી જગત શૂન્ય સમાન લાગે છે; અને બલિનું રાજધિષ્ણ્ય દૈત્યગણોથી શોભે છે.”

Verse 45

बलिर्न जानाति सुराधिपं त्वां सुराश्च सर्वे बलियज्ञभोजिनः । त्वमेव तेऽरिं हृदि चिंतय स्वयं युक्तं तवेदं कथितं मयेति

“બલિ તને સૂરાધિપ તરીકે ઓળખતો નથી, અને સર્વ દેવો બલિના યજ્ઞનો ભાગ ભોગવે છે. તેથી તું પોતે જ હૃદયમાં પોતાના શત્રુનું ચિંતન કર; મેં જે કહ્યું છે તે તને યોગ્ય છે.”

Verse 46

रंभा न राजते रंगे मेनका त्वां न मन्यते । तिलोत्तमापि मनुते बलिराजं सुरेश्वरम्

રંભા રંગમંચ પર તેજસ્વી નથી દેખાતી; મેનકા પણ તને શ્રેષ્ઠ માનતી નથી. તિલોત્તમા પણ બલિરાજને દેવોના ઈશ્વર માને છે.

Verse 47

उर्वशी चैव तं याति सुकेशा सह भाषते । मञ्जुघोषा मुखं वक्त्रं कृत्वा त्वां न निरीक्षते

ઉર્વશી તો તેની પાસે જ જાય છે; સુકેશા તેની સાથે જ વાત કરે છે. મંજુઘોષા મુખ ફેરવીને તારી તરફ નજર પણ કરતી નથી.

Verse 48

पुलोमा पुलकोद्भेदं न करोति बलिं विना । पौलोमी पुरतो गत्वा बलिं स्तौति च मंथरा

પુલોમા બલિ વિના રોમાંચ પણ દર્શાવતી નથી. પૌલોમી આગળ જઈને બલિની સ્તુતિ કરે છે; મન્થરા પણ તેવી જ સ્તુતિ કરે છે.

Verse 49

नारदः पर्वतश्चैव हाहा हूहूश्च तुंबुरुः । बलिराज्यं प्रशंसंति रुद्रस्याग्रे मया श्रुतम्

નારદ, પર્વત, હાહા, હૂહૂ અને તુંબુરુ—આ બધા રુદ્રના સમક્ષ બલિરાજ્યની પ્રશંસા કરે છે; એવું મેં સાંભળ્યું છે.

Verse 50

आज्याहुतीभिः सन्तुष्टा ऋषयो ब्रह्मसद्मनि । ब्रह्मणोऽग्रे प्रशंसंति तदेवं कथितं मया

ઘી ની આહુતિઓથી સંતોષ પામેલા ઋષિઓ બ્રહ્મના ધામમાં બ્રહ્માના સમક્ષ (તેણી) પ્રશંસા કરે છે; એમ મેં કહ્યું છે.

Verse 51

बृहस्पतिर्यदाचष्टे न तद्वाच्यं मया तव । इंद्राणी बलिनं मत्वा बलिं चित्रेषु पश्यति

બૃહસ્પતિએ જે કહ્યું છે તે હું તને કહી શકતો નથી. ઇન્દ્રાણી બલિને મહાબલી માનીને તેના ચિત્રોમાં તેને નિહાળે છે.

Verse 52

अनेन वाक्येन सुराधिपस्तु चचाल कोपावरितस्तदानीम् । गजेति वज्रेति जगाद सूतं समानयासिं कवचं रथं च

આ વચનો સાંભળીને દેવાધિપતિ ઇન્દ્ર કંપી ઊઠ્યો અને તે ક્ષણે ક્રોધથી ઢંકાઈ ગયો. તેણે સારથિને કહ્યું—“હાથી અને વજ્ર લાવ; મારી તલવાર, કવચ અને રથ પણ લઈ આવ।”

Verse 53

रथेन सूर्यो मरुतो गजेन वृषेण रुद्रो महिषेण सौरिः । वाद्यंतु वाद्यानि रणाय मेऽद्य चण्डी गणेशास्त्वरिताः प्रयातु

સૂર્ય રથથી આવે, મરુતો હાથી પર, રુદ્ર વૃષભ પર અને સૌરી મહિષ પર આવે. આજે મારા યુદ્ધ માટે વાદ્યો વાગે; ચંડી અને ગણેશગણો ત્વરિત પ્રસ્થાન કરે.

Verse 54

दृष्ट्वा सुरेन्द्रं संक्रुद्धं बृहस्पतिरुदारधीः । ऋषिमध्ये गतो विद्वान्बभाषे समयोचितम्

સુરેન્દ્ર ઇન્દ્રને અત્યંત ક્રોધિત જોઈ ઉદારબુદ્ધિ વિદ્વાન બૃહસ્પતિ ઋષિઓની વચ્ચે ગયા અને સમયોચિત વચન બોલ્યા.

Verse 55

सामाद्या नीतयः प्रोक्ताश्चतस्रो मनुना पुरा । सामसाध्येषु कार्येषु दण्डस्तेन न पात्यताम्

પ્રાચીનકালে મનુએ સામથી આરંભ થતી ચાર નીતિઓ કહેલી. જે કાર્ય સામથી સિદ્ધ થાય, તેમાં દંડનો પ્રયોગ ન કરવો જોઈએ.

Verse 56

अतो ह्युपेन्द्र्माहूय मंत्रयन्तु सुरोत्तमाः । तदधीनं जगत्सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम्

અતએવ ઉપેન્દ્રને બોલાવી દેવશ્રેષ્ઠો વિચારણા કરે. કારણ કે ચલ-અચલ સહિત ત્રિલોકનું સર્વ જગત તેના આધિન છે.

Verse 57

विनष्टेषु च कार्येषु तस्य वाच्यं शुभाशुभम् । स एव प्रथमं गच्छेत्पृथिव्यां स्वार्थसिद्धये

કાર્યો નષ્ટ થાય ત્યારે તેને શુભ-અશુભ જણાવવું જોઈએ; અને પોતાના હિતસિદ્ધિ માટે તે જ પ્રથમ પૃથ્વી પર જાય.

Verse 58

तथेति देवैर्विज्ञप्तस्तथा चक्रे सुरेश्वरः । मन्दरेऽथ गिरौ विष्णुः सत्यलोकात्समागतः

દેવોએ વિનંતી કરતાં દેવેશ્વરે ‘તથાસ્તુ’ કહી તેમ જ કર્યું. ત્યારબાદ સત્યલોકથી આવી વિષ્ણુ મન્દર પર્વત પર પહોંચ્યા.

Verse 59

ऋषयस्तत्र ते यांतु समानेतुं जनार्द्दनम् । इत्युक्तो नारदः स्वर्गात्स्नातुं प्राप्तः स मन्दरे

‘ઋષિઓ ત્યાં જઈ જનાર્દનને લઈને આવે’ એમ કહતાં નારદ સ્વર્ગથી ઉતરી સ્નાન માટે મન્દર પર આવી પહોંચ્યા.

Verse 60

गौतमोऽत्रिर्भरद्वाजो विश्वामित्रोऽथ कश्यपः । जमदग्निर्वसिष्ठश्च संप्राप्ता हरिमन्दिरे

ગૌતમ, અત્રિ, ભરદ્વાજ, વિશ્વામિત્ર અને કશ્યપ—તથા જમદગ્નિ અને વસિષ્ઠ—હરિના મંદિરે આવી પહોંચ્યા.

Verse 61

गिरौ गंगा जले स्नानं संध्यां चक्रे स नारदः । यावदास्ते तदा हृष्टा वालखिल्या महर्षयः

પર્વત પર નારદે ગંગાજળમાં સ્નાન કરીને સંધ્યા-ઉપાસના કરી. તે ત્યાં જેટલો સમય રહ્યો, તેટલો સમય વાલખિલ્ય મહર્ષિઓ હર્ષિત રહ્યા.

Verse 62

विनयेनाभिवाद्याथ कथयामास नारदः । ऋषयो मन्दरे प्राप्ता विष्णुं नेतुं सुरालये

વિનયપૂર્વક અભિવાદન કરીને નારદે કહ્યું— “ઋષિઓ મંદર પર આવ્યા છે, વિષ્ણુને દેવોના નિવાસ (સુરાલય) તરફ લઈ જવા.”

Verse 63

ऋषयो दर्शनं कर्त्तुं भवतामपि युज्यते । तदेतद्वचनं श्रुत्वा हर्षितास्ते महर्षयः

“ઋષિઓના દર્શન કરવા તમારું પણ જવું યોગ્ય છે.” આ વચન સાંભળીને તે મહર્ષિઓ હર્ષિત થયા.

Verse 64

अंगुष्ठपर्वमात्रांस्तान्वामनान्हरिमन्दिरे । गतान्गंगाजले स्नातुं वालखिल्यान्पुरो हरिः

હરિના મંદિરથી ગંગાજળમાં સ્નાન કરવા ગયેલા અંગૂઠાના સાંધા જેટલા નાનકડા વામનરૂપ વાલખિલ્ય ઋષિઓની આગળ આગળ હરિ ગયા.

Verse 65

जहास वामनान्सर्वान्भाविकार्यबलात्ततः । ब्रह्मपुत्रा वालखिल्याः सर्वे ते शंसितव्रताः

પછી આવનારા કાર્યના બળથી પ્રેરિત થઈ તેણે તે બધા વામનરૂપ ઋષિઓ પર હાસ્ય કર્યું. તે વાલખિલ્ય બધા બ્રહ્માના પુત્રો હતા અને સૌ પ્રશંસિત વ્રતોથી પ્રસિદ્ધ હતા.

Verse 66

लज्जान्विताः क्रोधपरा उच्चैरूचुः परस्परम् । केनापि देवकार्येण वामनोऽयं भविष्यति

લજ્જાથી યુક્ત અને ક્રોધથી પ્રેરિત થઈ તેઓ પરસ્પર ઊંચે સ્વરે બોલ્યા— “કયા દેવકાર્યથી આ વામન બનશે?”

Verse 67

ऋषिभिर्वि ष्णुना सर्वे प्रतिबोध्य प्रसादिताः । भाग्यमोक्षः कदा विष्णोर्भविष्यति तदुच्यताम्

ઋષિઓ સાથે વિષ્ણુએ સર્વને ઉપદેશ આપી પ્રસન્ન કર્યા. ત્યારે તેઓ બોલ્યા— “હે વિષ્ણુ, ભાગ્યનિર્ધારિત મોક્ષ ક્યારે મળશે? કૃપા કરીને કહો.”

Verse 68

प्रभासादधिकं क्षेत्रं यदा वस्त्रापथं भवेत् । भविष्यति तदा वृद्धिर्ध्रुवमण्डलव्यापिनी । तथा वस्त्रापथं क्षेत्रं भविष्यति यवाधिकम्

જ્યારે વસ્ત્રાપથ-ક્ષેત્ર પ્રભાસથી પણ વધુ મહાન બનશે, ત્યારે તેની મહિમાવૃદ્ધિ નિશ્ચિત રીતે સમગ્ર આકાશમંડળમાં વ્યાપી જશે. આમ વસ્ત્રાપથનું પવિત્ર ક્ષેત્ર વધુ ને વધુ સમૃદ્ધ અને પ્રતિષ્ઠિત બનશે.

Verse 69

दृष्ट्वा सोमेश्वरं देवं दोषमुक्तो भविष्यति । असाध्यसाधनी शक्तिर्भविष्यति स्थिरा तव

સોમેશ્વર દેવના દર્શનથી મનુષ્ય દોષમુક્ત બને છે. અને તારા માટે અશક્યને પણ સિદ્ધ કરનાર સ્થિર શક્તિ પ્રગટ થશે.

Verse 70

वस्त्रापथे सोमनाथं यः पश्यति स पश्यति । इन्द्रोपेन्द्रौ समालिंग्याथासीनौ तौ वरासने

વસ્ત્રાપથમાં જે સોમનાથના દર્શન કરે છે, તે ખરેખર પરમ તત્ત્વનું દર્શન કરે છે. ત્યાં ઇન્દ્ર અને ઉપેન્દ્ર પરસ્પર આલિંગન કરીને ઉત્તમ આસન પર બિરાજમાન દેખાય છે.

Verse 71

विष्णुरुवाच । किं ते कार्यं देवराज तदवश्यं करोम्यहम्

વિષ્ણુએ કહ્યું—હે દેવરાજ! તને શું કાર્ય છે? તે હું નિશ્ચયે પૂર્ણ કરીશ।

Verse 72

इन्द्र उवाच । हिरण्यकशिपोर्वंशे बलिर्दैत्यो महा बलः । तेनेदं सकलं व्याप्तं देवा यज्ञभुजः कृताः

ઇન્દ્રએ કહ્યું—હિરણ્યકશિપુના વંશમાં બલિ નામનો મહાબલી દૈત્ય છે. તેણે સર્વત્ર વ્યાપી લીધું છે અને દેવોને માત્ર યજ્ઞભાગ ભોગવનારા બનાવી દીધા છે।

Verse 73

देवलोके भूमिलोको गतः सर्वोऽपि केशव । यावन्नो विकृतिं याति पूर्ववैरमनुस्मरन् । भ्रष्टराज्यो बलिस्तावत्पातालमधितिष्ठतु

હે કેશવ! જાણે ભૂલોક દેવલોકમાં જ ગયો હોય તેમ છે. તે પૂર્વવૈર સ્મરીને અમારાં પ્રત્યે વિકૃત બુદ્ધિ ન કરે ત્યાં સુધી, રાજ્યભ્રષ્ટ બલિ પાતાળમાં નિવાસ કરે।

Verse 74

सूर्यसोमान्वये कश्चिद्राजा भवतु भूतले

ભૂતલ પર સૂર્ય–સોમ વંશમાં કોઈ એક રાજા પ્રગટ થાઓ।

Verse 75

सारस्वत उवाच । इत्येतद्वचनं श्रुत्वा स्वयं संचिन्त्य चेतसा । तथा करिष्ये तं प्रोच्य मुनीन्प्राह जनार्दनः

સારસ્વતે કહ્યું—આ વચન સાંભળી જનાર્દને મનમાં વિચાર કરી ‘તથા કરીશ’ એમ કહીને મુનિઓને સંબોધ્યા।

Verse 76

ऋषयस्तत्र गच्छंतु कारयन्तु महामखम् । अहं तत्रागमिष्यामि साधयिष्यामि तं बलिम्

ઋષિઓ ત્યાં જાય અને મહામખ યજ્ઞ કરાવે. હું પણ ત્યાં આવીશ અને તે બલિને વશમાં કરી, તે કાર્ય સિદ્ધ કરીશ.

Verse 77

इत्युक्ता मुनयः सर्वे गतास्ते यज्ञमण्डपे । द्वादशाहो महायज्ञः प्रारब्धः सर्वदक्षिणः

આમ કહ્યા પછી બધા મુનિઓ યજ્ઞમંડપે ગયા. ત્યાં બાર દિવસનો મહાયજ્ઞ સર્વ દક્ષિણાઓ સહિત આરંભાયો.

Verse 78

सुराष्ट्रदेशं विख्यातं क्षेत्रं वस्त्रापथं नृप । तस्य दक्षिणदिग्भागे बलेः सिद्धं महापुरम्

હે રાજન! વિખ્યાત સુરાષ્ટ્રદેશમાં ‘વસ્ત્રાપથ’ નામે પ્રસિદ્ધ ક્ષેત્ર છે. તેના દક્ષિણ ભાગમાં બલિનું સિદ્ધ-પ્રતિષ્ઠિત મહાપુર આવેલું છે.

Verse 79

क्षेत्राद्बहिः समारब्धो यज्ञः सर्वस्वदक्षिणः । शुक्रेणामन्त्रिताः सर्वे मुनयो यज्ञकर्मणि । अतिहृष्टो बलिर्यज्ञे ददौ दानान्यनेकधा

ક્ષેત્રની સીમા બહાર સર્વસ્વને દક્ષિણા રૂપે અર્પણ કરતો યજ્ઞ આરંભાયો. શુક્રાચાર્યના આમંત્રણથી યજ્ઞકર્મ માટે બધા મુનિઓ બોલાવાયા. યજ્ઞમાં અત્યંત પ્રસન્ન બલિએ અનેક રીતે દાન આપ્યાં.

Verse 80

स्वर्णपात्रेषु सर्वेषु दीयते भोजनं बहु । अतिथिर्ब्राह्मणो विद्वान्सर्वस्वेनापि पूज्यते । दानाद्यज्ञो भवेत्पूर्णो दानहीनो वृथा भवेत्

સુવર્ણ પાત્રોમાં સૌને બહુ ભોજન અપાતું. વિદ્વાન બ્રાહ્મણ અતિથિનું પૂજન તો સર્વસ્વથી પણ કરવું જોઈએ. દાનથી યજ્ઞ પૂર્ણ થાય; દાન વિના તે વ્યર્થ બને.

Verse 81

एतस्मिन्नेव काले तु विष्णुर्वामनतां गतः । मध्यदेशे चतुर्वेदो ब्राह्मणस्तीर्थयात्रिकः । महोदरो ह्रस्वभुजः खञ्जपादो महाशिराः

એ જ સમયે વિષ્ણુ વામનરૂપે પ્રગટ થયા. મધ્યદેશમાં તેઓ ચતુર્વેદવિદ્ બ્રાહ્મણ તીર્થયાત્રિક રૂપે દેખાયા—મહોદર, હ્રસ્વભુજ, ખંજપાદ અને મહાશિરા।

Verse 82

महाहनुः स्थूलजंघः स्थूलग्रीवोऽतिलंपटः । श्वेतवस्त्रो बद्धशिखश्छत्रोपानत्कमण्डलून्

તેમને મહાહનુ, સ્થૂલ જાંઘો, સ્થૂલ ગળું હતું અને તેઓ અત્યંત ભદ્દા લાગતા. શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કરીને, શિખા બાંધી, તેઓ છત્ર, પાદુકા અને કમંડલુ લઈને ફરતા.

Verse 83

द्रष्टुं तीर्थान्यनेकानि बभ्राम स महीतले । सुराष्ट्रदेशे संप्राप्तः क्षेत्रे वस्त्रापथे द्विजः

ઘણા તીર્થોના દર્શન કરવા માટે તે ધરતી પર ભ્રમણ કરતો રહ્યો. પછી તે દ્વિજ સૂરાષ્ટ્રદેશમાં, વસ્ત્રાપથ નામના પવિત્ર ક્ષેત્રે આવી પહોંચ્યો।

Verse 84

स्वर्णरेखा नदीतीरे चिंतयामास वामनः । प्रथमं किं भवं दृष्ट्वा यामि सोमेश्वरं शिवम्

સ્વર્ણરેખા નદીના કાંઠે વામને વિચાર્યું—“પ્રથમ ભવનું દર્શન કરીને, પછી શું હું સોમેશ્વર શિવ પાસે જાઉં?”

Verse 85

अथ सोमेश्वरं पूज्य पश्चाद्यास्यामि मन्दरम् । इति चिन्तापरो भूत्वा कृत्यं सञ्चिन्त्य चेतसा । अत्र स्थितः सोमनाथं पूजयिष्यामि निश्चितम्

“પ્રથમ સોમેશ્વરની પૂજા કરીશ, પછી મન્દર જઈશ।” આમ ચિંતામગ્ન બની, હૃદયમાં કર્તવ્ય વિચારીને તેણે નક્કી કર્યું—“અહીં જ રહીને હું નિશ્ચિતપણે સોમનાથની આરાધના કરીશ।”

Verse 86

वस्त्रापथे महाक्षेत्रे भवं सोमेश्वरं वृथा । पूजयंति जना नित्यं तथा कार्यं मया धुवम्

વસ્ત્રાપથના મહાક્ષેત્રમાં લોકો નિત્ય ભવરૂપ સોમેશ્વરની પૂજા કરે છે, પરંતુ યોગ્ય બોધ વિના તે વ્યર્થ થાય છે; તેથી આ કાર્ય મને નિશ્ચયે સમ્યક રીતે કરવું જ જોઈએ.

Verse 87

देशानामुत्तमो देशो गिरीणामुत्तमो गिरिः । क्षेत्राणामुत्तमं क्षेत्रं नदीनामुत्तमा सरित्

દેશોમાં આ શ્રેષ્ઠ દેશ છે, પર્વતોમાં આ સર્વોત્તમ પર્વત; ક્ષેત્રોમાં આ પરમ પવિત્ર ક્ષેત્ર છે, અને નદીઓમાં આ અગ્રણી સરિતા છે.

Verse 88

दिव्यं वनं वनानां तु देवानामुत्तमो भवः । यदा सोमेश्वरो देवो भूमिं भित्त्वा भविष्यति

આ વન દિવ્ય છે—વનોમાં શ્રેષ્ઠ; અને દેવોમાં ભવરૂપ શિવ જ સર્વોત્તમ છે. જ્યારે દેવ સોમેશ્વર ભૂમિને ભેદીને અહીં પ્રાદુર્ભવ કરશે…

Verse 89

तदाम्रमण्डले दिव्यं क्षेत्रमेतद्यवाधिकम् । चैत्र शुक्लचतुर्दश्यामग्निसाधनतत्परः

ત્યારે તે આમ્રમંડળમાં (આંબાવાડીના પરિસરમાં) આ દિવ્ય ક્ષેત્ર વધુ જ શ્રેષ્ઠ બને છે. ચૈત્ર શુક્લ ચતુર્દશીએ અગ્નિ-સાધનામાં તત્પર રહી…

Verse 90

ऊर्ध्वबाहुः सूर्यकाले भवं तावत्स पश्यति । मध्यंदिनं परं याते दिननाथे विलंबिते

સૂર્યોદય સમયે ઊર્ધ્વબાહુ રહી તે તેટલા સમય સુધી ભવરૂપ શિવનું દર્શન કરે છે. પછી મધ્યાહ્ન પસાર થયા બાદ અને દિનનાથ સૂર્ય આગળ વિલંબથી ગતિ કરે ત્યારે…

Verse 91

अग्नि तापांगसंतप्तस्तावत्पश्यति शंकरम् । सोमनाथं शिवं शांतं सर्वदेवनमस्कृतम् । अर्घ्येण पुष्पमिश्रेण जलमिश्रेण भामिनि

અગ્નિના તાપથી દગ્ધ અંગોવાળો તે ત્યારે શંકરને જુએ છે—સોમનાથ, શાંત શિવ, જેને સર્વ દેવો નમસ્કાર કરે છે. હે સુન્દરી, પુષ્પમિશ્રિત અર્ઘ્યજળ અને જલ-અર્પણોથી…

Verse 92

सारस्वत उवाच । भूमिं भित्त्वाथ देवेशः स्वयं सोमेश्वरः स्थितः । लिंगरूपो महादेवो यावदाब्रह्मवासरम्

સારસ્વતે કહ્યું—ભૂમિને ભેદીને દેવેશ સ્વયં સોમેશ્વર પ્રગટ થઈ સ્થિત થયા. મહાદેવ લિંગરૂપે બ્રહ્માના દિવસના અંત સુધી રહ્યા.

Verse 93

सोमेश्वर उवाच । सिद्धस्त्वं मत्प्रसादेन कार्यं सिद्धं भविष्यति । इत्युक्तो वामनो देवं प्रत्युवाच महेश्वरम्

સોમેશ્વરે કહ્યું—મારા પ્રસાદથી તું સિદ્ધ છે; તારો કાર્ય સિદ્ધ થશે. એમ કહ્યા પછી વામને દેવ મહેશ્વરને પ્રત્યુત્તર આપ્યો.

Verse 94

वामन उवाच । यदि तुष्टो महादेव यदि देयो वरो मम । तदाऽत्र लिंगे स्थातव्यमस्तु दिव्यं पुरो मम

વામને કહ્યું—જો તમે પ્રસન્ન હો, હે મહાદેવ, અને જો મને વર આપવો હોય—તો તમે અહીં આ લિંગમાં નિવાસ કરો, મારી નગરીના સમક્ષ દિવ્ય સન્નિધિરૂપે।

Verse 95

यस्तु स्वायंभुवं लिंगं वामने नगरे मम । पूजयिष्यति ब्रह्मघ्नो गोघ्नो वा बालघातकः

મારા વામન-નગરમાં જે આ સ્વયંભૂ લિંગની પૂજા કરશે—તે બ્રાહ્મણઘાતક હોય, ગોઘાતક હોય, કે બાળઘાતક હોય તોય—…

Verse 96

गुरुद्रोही स्वर्णचोरो मुच्यते सर्वपातकैः । निर्दोषः पूजयेद्यस्तु सकृत्सोमेश्वरं हरम्

ગુરુદ્રોહી અને સોનાનો ચોર પણ સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે. અને જે નિષ્કપટ હૃદયથી એકવાર પણ સોમેશ્વર—હર—ની પૂજા કરે, તે પાવન બને છે.

Verse 97

मृतो विमानमारुह्य दिव्यस्त्रीपरिवेष्टितः । संस्तूयमानो दिक्पालैर्यातु स्वर्गे शिवालये

મૃત્યુ પછી તે દિવ્ય વિમાનમાં આરોહણ કરે, દિવ્ય સ્ત્રીઓથી પરિષ્ઠિત રહે. દિક્પાલો દ્વારા સ્તુત થઈ તે સ્વર્ગમાં—શિવાલયમાં—પ્રવેશે.

Verse 98

ब्रह्मलोकमतिक्रम्य रुद्रलोके स गच्छतु । तथेत्युक्त्वा सोमनाथस्तत्रैवान्तरधीयत

“બ્રહ્મલોકને પણ વટાવી તે રુદ્રલોકમાં જાય.” એમ કહી ‘તથાસ્તુ’ બોલીને સોમનાથ તે જ સ્થળે અંતર્ધાન થયા.

Verse 99

प्रकाश्य वामनो लिगं सोमनाथं स्वयंभुवम् । प्राप्तज्ञानो लब्धवृद्धिर्ययौ द्रष्टुं भवं हरम्

સોમનાથના સ્વયંભૂ લિંગને પ્રગટ કરીને બ્રાહ્મણ વામન—સત્યજ્ઞાન પ્રાપ્ત કરી અને આધ્યાત્મિક વૃદ્ધિ પામી—ભવ, હર (શિવ)ના દર્શન માટે પ્રસ્થાન કર્યો.

Verse 100

गंगाद्याः सरितः सर्वाः स्वर्णरेखाजले स्थिताः । एतां सोमेश्वरोत्पत्तिं ये शृण्वंति नराः स्त्रियः । सर्वपापक्षयस्तेषां जायते नात्र संशयः

ગંગા વગેરે સર્વ નદીઓ સ્વર્ણરેખાના જળમાં સ્થિત છે. જે સ્ત્રી-પુરુષ સોમેશ્વરની ઉત્પત્તિની આ કથા સાંભળે છે, તેમના સર્વ પાપોનો ક્ષય થાય છે—એમાં શંકા નથી.