Adhyaya 13

Verse 1

सारस्वत उवाच । छित्त्वा शुभाशुभं कर्म मुक्तिमिच्छेच्छिवां ततः । इदं न शक्यते कर्त्तुं शुभं कार्यं तदा नरैः

સારસ્વતે કહ્યું—શુભ અને અશુભ કર્મોને છેદી પછી શિવની મંગલમય મુક્તિ ઇચ્છવી જોઈએ. પરંતુ આ અવસ્થા મનુષ્યો માટે સહેલી નથી; તેથી ત્યારે સાચાં પુણ્યકર્મ કરવાં જોઈએ।

Verse 2

उत्थायोत्थाय स्नातव्यं पूज्यौ हरिहरौ स्वयम् । सत्यं वाच्यं हितं कार्यं दानं देयं स्वशक्तितः

વારંવાર પ્રાતઃ ઊઠીને સ્નાન કરવું; સ્વયં હરિ-હરની પૂજા કરવી. સત્ય બોલવું, હિત કરવું, અને પોતાની શક્તિ મુજબ દાન આપવું।

Verse 3

परापवादभीरुत्वं परदारान्विवर्जयेत् । सुवर्णभूमिहरणब्रह्मदेवस्ववर्जनम्

પરનિંદા-અપવાદ થવાથી ભય રાખવો અને પરસ્ત્રીનો ત્યાગ કરવો. સોનું કે જમીન ચોરવી, તેમજ બ્રાહ્મણો અને દેવસ્વની મિલકત હરણ કરવું—આ બધું વर्ज્ય છે।

Verse 4

ब्राह्मणस्त्रीनरेंद्राणां बालवृद्धतपस्विनाम् । पितृमातृगुरूणां च नाप्रियं मनसा वदेत्

બ્રાહ્મણો, સ્ત્રીઓ, રાજાઓ, બાળકો, વૃદ્ધો અને તપસ્વીઓ વિષે—તથા પિતા, માતા અને ગુરુ પ્રત્યે—મનમાં પણ અપ્રિય કે કઠોર વચન ન બોલવું જોઈએ।

Verse 5

देशकालपरिज्ञानं पात्रापात्रविवेचनम् । छाया नृणां न वक्तव्या तक्राग्नींधनकांजिकम्

દેશ-કાળનું જ્ઞાન રાખી પાત્ર-અપાત્રનો વિવેક કરવો. કોઈની ‘છાયા’ (નિંદાત્મક વાત) ન કહેવી; તેમજ છાશ, અગ્નિ, ઈંધણ અને કાંજી જેવા તુચ્છ વિષયો પર અયોગ્ય વચન ન બોલવું।

Verse 6

औषधं शाकमर्थिभ्यो दातव्यं गृह मेधिभिः । एकादशीपंचदशीचतुर्दश्यष्टमीषु च

ગૃહસ્થોએ જરૂરિયાતમંદોને ઔષધ અને શાક-ભાજી દાન કરવું જોઈએ—વિશેષ કરીને એકાદશી, પૂર્ણિમા, ચતુર્દશી અને અષ્ટમીના દિવસે।

Verse 7

अमावास्याव्यतीपातसंक्रांतिग्रहणेषु च । वैधृते पितृमात्रोश्च क्षयाहदिवसेषु च

તેમજ અમાવાસ્યા, વ્યતીપાત, સંક્રાંતિ, ગ્રહણ, વૈધૃતિ તથા પિતા-માતાના ક્ષયાહ (શ્રાદ્ધ-તિથિ) દિવસોમાં પણ (આવા ધર્મકર્મ અને દાન) કરવું જોઈએ।

Verse 8

युगादिमन्वादिदिने गृहे कार्यो महोत्सवः । तीर्थे वा गमनं कार्यं गृहाच्छतगुणं यतः

યુગાદિ અને મન્વાદિ દિવસે ઘરમાં મહોત્સવ કરવો, અથવા તીર્થયાત્રા કરવી; કારણ કે તીર્થમાં મળતું પુણ્ય ઘર કરતાં શતગણું છે।

Verse 9

इद्रियाणां जयः कार्यो मद्यं द्यूतं विवर्जयेत् । विवादं गमनं युद्धं गृही यत्नेन वर्जयेत्

ઇન્દ્રિયો પર વિજય મેળવવાનો પ્રયત્ન કરવો અને મદ્ય તથા જુગારનો ત્યાગ કરવો. ગૃહસ્થએ ઝઘડો, બેફામ ભટકવું અને યુદ્ધ-કલહને પ્રયત્નપૂર્વક ટાળવા જોઈએ.

Verse 10

स्नानं दानं जपो होमो देवपूजा द्विजार्चनम् । अक्षयं जायते सर्वं विधिवच्चेद्भवेत्कृतम्

સ્નાન, દાન, જપ, હોમ, દેવપૂજા અને દ્વિજ-અર્ચન—આ બધું જો વિધિપૂર્વક કરવામાં આવે તો તેનું પુણ્ય અક્ષય બને છે.

Verse 11

एकापि गौः प्रदातव्या वस्त्रालंकारभूषणा । दोग्ध्री सवत्सा तरुणी द्विजमुख्याय कल्पिता

એક ગાય પણ દાન આપવી જોઈએ—વસ્ત્ર અને આભૂષણોથી શોભિત, દૂધ આપતી યુવાન ગાય, વાછરડાંসহ—અને તેને વિધિપૂર્વક શ્રેષ્ઠ દ્વિજને અર્પણ કરવી.

Verse 12

संप्राप्य भारतं खंडं मानुषं जन्म चोत्तमम् । धन्यो ददाति यो धेनुं स नरः सूर्यमण्डलम् । भित्त्वा याति विमानेन गम्यमानो गवादिभिः

ભારતખંડમાં ઉત્તમ માનવજન્મ પ્રાપ્ત કરીને જે ધેનુ દાન કરે છે તે ધન્ય છે. તે સૂર્યમંડળને ભેદીને દિવ્ય વિમાનમાં જાય છે અને ગાયો વગેરે દ્વારા સહગામી બને છે.

Verse 13

सप्त जन्मानि पापानि कृत्वा पापीह चाधमः । एको ददाति यो धेनुं मुच्यते सर्वपातकैः

જો કોઈ અધમ મનુષ્યે સાત જન્મોના પાપો કર્યા હોય તોય, એક ધેનુ દાન કરવાથી તે સર્વ મહાપાતકોથી મુક્ત થાય છે.

Verse 14

यदा स नीयते बद्धो यममार्गेण किंकरैः । तदा नंदा समागत्य स्वं पुत्रमिव पश्यति

જ્યારે તે બંધાયેલો યમમાર્ગે યમના કિંકરો દ્વારા લઈ જવામાં આવે છે, ત્યારે નંદા આવી તેને પોતાના પુત્ર સમાન જોઈ લે છે.

Verse 15

विजित्य हुंकृतेनैव तान्दूतान्दूरतः स्थितान् । गोप्रदं तं समादाय प्रयाति शिवमन्दिरम्

તે માત્ર હુંકારથી દૂર ઊભેલા તે દૂતોને જીતે છે અને તે ગોપ્રદને સાથે લઈ શિવમંદિર તરફ પ્રસ્થાન કરે છે.

Verse 16

वृषो धर्म हति प्रोक्तो येन मुक्तः स मुच्यते । गोषु मध्ये पितॄन्सर्वान्हरमुद्दिश्य वा हरिम्

વૃષભને ‘અધર્મહંતા’ કહેવાયો છે; જેના દ્વારા જે મુક્ત થાય છે, તે ખરેખર મુક્ત થાય છે. ગાયો વચ્ચે સર્વ પિતૃઓનું તર્પણ-પૂજન હર (શિવ) અથવા હરિ (વિષ્ણુ) ને અર્પણ કરીને કરવું જોઈએ.

Verse 17

सूर्यब्रह्मपुरे वासो जायते ब्रह्मवासरे । दृढं ककुद्मिनं संतं युवानं भारसाधनम्

બ્રહ્માના દિવસે સૂર્ય-બ્રહ્મપુરમાં નિવાસ પ્રાપ્ત થાય છે. (દાનરૂપે) દૃઢ, કકુદવાળો, શાંત, યુવાન અને ભારવહનક્ષમ વૃષભ આપવો જોઈએ.

Verse 18

हलक्षमं बलीवर्दं दत्त्वा विप्राय पर्वसु । तमारुह्य नरो याति गोलोकं शिवसंनिधौ

પર્વદિવસોમાં બ્રાહ્મણને હલયોગ્ય બલિવર્દ દાન કરીને, તેના પર આરોહણ કરી મનુષ્ય શિવના સાન્નિધ્યમાં ગોલોકને પામે છે.

Verse 19

अश्वं सास्तरणं दत्त्वा खलीनेन च संयुतम् । अश्वराजबलात्स्वर्गे मोदते ब्राह्मवासरम्

જે જિન-આસ્તરણসহ, લગામ અને સજ્જા-સામગ્રીથી યુક્ત ઘોડો દાન કરે છે, તે તે ‘અશ્વરાજ’ના પ્રભાવથી સ્વર્ગમાં બ્રહ્માના એક દિવસ જેટલો આનંદ કરે છે।

Verse 20

गजदानाद्गजेंद्रेण नीयते नंदनं वनम् । पृथिव्यां सागरांतायामेष राजा भविष्यति

હાથીનું દાન કરવાથી ગજેન્દ્ર તેને નંદનવનમાં લઈ જાય છે; અને સમુદ્ર-સીમિત આ પૃથ્વી પર તે રાજા બને છે।

Verse 21

गृहं सोपस्करं दत्त्वा विप्राय गृहमेधिने । लभते नंदने दिव्यं विमानं सार्वकामिकम्

ગૃહસ્થ બ્રાહ્મણને ઉપસ્કરসহ ઘર દાન કરનાર નંદનમાં સર્વકામ-પૂર્તિ કરતું દિવ્ય વિમાન પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 22

द्रव्यं पृथिव्यां परमं सुवर्णं हृष्यंति देवा यदि दीयते ततः । सूर्योपि तस्मै रुचिरं विमानं ददाति तावद्भ्रमतेऽत्र यावत्

પૃથ્વી પર પરમ ધન સુવર્ણ છે; તેનું દાન થતાં દેવો હર્ષિત થાય છે. તે દાતાને સૂર્ય પણ મનોહર દિવ્ય વિમાન આપે છે, જેમાં તે આ પુણ્ય જેટલું ટકે તેટલું વિહરે છે।

Verse 23

रौप्यं पितॄणामतिवल्लभं तद्दत्त्वा नरो निर्मलतामुपैति । सोमस्य लोकं लभते स तावद्भुवे निवद्धा ऋषयो हि यावत्

રૂપું પિતૃઓને અત્યંત પ્રિય છે; તેનું દાન કરવાથી મનુષ્ય નિર્મળતા પામે છે. ઋષિઓ જેટલો સમય પૃથ્વી પર નિયતબંધથી રહે છે, તેટલો સમય તે સોમલોક પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 24

श्रीखंडकर्पूरसमाकुलानि तांबूलरत्नादिफलानि दत्त्वा । पुष्पाणि वस्त्राणि सुखेन याति साकं शशांकं दिवि देववृंदैः

જે શ્રીખંડ-કપૂરનું સુગંધિત મિશ્રણ, તાંબૂલ, રત્નાદિ તથા ફળો અર્પણ કરીને પુષ્પો અને વસ્ત્રો પણ સમર્પે છે, તે આનંદથી સ્વર્ગે જાય છે—દેવવૃંદ વચ્ચે શશાંક (ચંદ્ર) સાથે।

Verse 25

तक्रोदकतैलघृतदुग्धेक्षुरसमधूनि यो दद्यात् । खर्जूरखंडद्राक्षावातामांजीरकैः साकम्

જે છાશ, પાણી, તેલ, ઘી, દૂધ, શેરડીનો રસ અને મધ દાન કરે, તથા ખજૂર, ખાંડ (શક્કર), કિસમિસ, બદામ અને અંજીર સાથે અર્પણ કરે—તે મહાપુણ્ય પામે છે।

Verse 26

दर्भाक्षतमृद्गोमयदूर्वायज्ञोपवीतानि । तिलचर्मसूर्यपिटकं दत्त्वा ख्यातश्चिरं स्वर्गे

દર્ભ, અક્ષત, માટી, ગોમય, દુર્વા અને યજ્ઞોપવીત—તથા તલ, ચર્મ અને છત્ર (સૂર્યપિટક) દાન કરવાથી મનુષ્ય સ્વર્ગમાં લાંબા સમય સુધી પ્રસિદ્ધ બને છે।

Verse 27

आत्माहाराच्चतुर्भागं सिद्धान्नाद्यदि दीयते । हन्तकारः स तं दत्त्वा ध्रुवं याति ध्रुवालये

જો કોઈ પોતાના દૈનિક આહારનો ચોથો ભાગ સિદ્ધ અન્નરૂપે દાન કરે, તો તે દાતા તે અર્પણ કરીને નિશ્ચયે ધ્રુવના અચલ ધામને પામે છે।

Verse 28

आत्माहारप्रमाणेन प्रत्यहं गोषु दीयते । गवाह्निकं तासु दत्त्वा नरो याति सुरालयम्

જો કોઈ દરરોજ પોતાના આહાર જેટલા પ્રમાણમાં ગાયોকে આપે, તો તેમને તે દૈનિક અંશ અર્પણ કરીને મનુષ્ય દેવલોક (સુરાલય)ને પામે છે।

Verse 29

कंडनीपेषणीचुल्लीमार्जनीभिश्च यत्कृतम् । पापं गृही क्षालयति ददद्भिक्षां दिनं प्रति

કંડણી, પેષણી, ચૂલ્હા અને ઝાડૂ-માર્જનથી ગૃહસ્થ જે પાપ કરે છે, તે પ્રતિદિન ભિક્ષાદાન આપીને તેને ધોઈ નાખે છે।

Verse 30

ग्रासमात्रा भवेद्भिक्षा सा नित्यं यत्र दीयते । तद्गृहं गृहमन्यच्च स्मशानमिव दृश्यते

જ્યાં નિત્ય માત્ર એક ગ્રાસ જેટલી ભિક્ષા આપવામાં આવે છે, તે ઘર—અને તેવું બીજું ઘર પણ—શ્મશાન સમાન દેખાય છે।

Verse 31

कुम्भान्सोदकसिद्धान्नांश्छत्रोपानत्कमंडलुम् । अंगुलीयकवासांसि दत्त्वा याति नरो दिवि

જળકુંભ, જળসহિત પક્વ અન્ન, છત્ર, પાદુકા અને કમંડલુ, તેમજ અંગૂઠી અને વસ્ત્ર દાન કરવાથી મનુષ્ય સ્વર્ગે જાય છે।

Verse 32

श्रांतस्य यानं तृषितस्य पानमन्नं क्षुधार्त्तस्य नरो नरेन्द्र । दत्त्वा विमानेन सुरांगनाभिः संस्तूयमानस्त्रिदिवं स याति

હે નરેન્દ્ર! જે થાકેલાને વાહન, તરસેલાને પાન, અને ભૂખેલાને અન્ન આપે છે, તે દેવાંગનાઓની સ્તુતિ વચ્ચે દિવ્ય વિમાનમાં ત્રિદિવે જાય છે।

Verse 33

भोजनं सततं देयं यथाशक्त्या घृत प्लुतम् । तन्मया हि यतः प्राणा अतः पुष्यंति प्राणिनः

ભોજનનું દાન સદા કરવું જોઈએ, યથાશક્તિ ઘીથી સમૃદ્ધ; કારણ કે પ્રાણ તેનાથી જ ટકે છે, તેથી પ્રાણી અન્નથી પોષાય છે।

Verse 34

क्षुत्पीडा महती लोके ह्यन्नं तद्भेषजं स्मृतम् । तेन सा शांतिमायाति ततोन्नं देयमुत्तमम्

લોકમાં ભૂખનું દુઃખ મહાન છે; તેનું ઔષધ અન્ન માનવામાં આવ્યું છે. અન્નથી તે પીડા શાંત થાય છે; તેથી અન્નદાન સર્વોત્તમ દાન છે.

Verse 35

अन्नं वस्त्रं फलं तोयं तक्रं शाकं घृतं मधु । पत्रं पुष्पं तथोपानत्कंथां यष्टिं कमंडलुम्

અન્ન, વસ્ત્ર, ફળ, જળ, છાશ, શાક, ઘી, મધ, પત્ર અને પુષ્પ; તેમજ પાદુકા, કન્થા, યષ્ટિ અને કમંડલુ—આ બધું દાનયોગ્ય છે.

Verse 36

छत्रपात्रे व्रतं विद्या अक्षमाला सुरार्चनम् । कन्या कुशोपवीतानि बीजौषधगृहाणि च

છત્ર અને પાત્ર, વ્રત-સહાય, વિદ્યાદાન, અક્ષમાળા, દેવાર્ચન; તેમજ કન્યાદાન, કુશોપવીત અને બીજ તથા ઔષધિના ભંડાર—આ પણ દાન છે.

Verse 37

सस्यं क्षेत्रं यज्ञपात्रं योगपट्टं च पादुके । कृष्णाजिनं बुद्धिदानं धर्मादेशकथानकम्

ધાન્ય અને ક્ષેત્ર, યજ્ઞપાત્ર, યોગપટ્ટ અને પાદુકા, કૃષ્ણાજિન; તેમજ બુદ્ધિદાન અને ધર્મોપદેશક કથન—આ પણ દાનમાં આવે છે.

Verse 38

अथैतत्संततं देयं तेन श्रेयो महद्भवेत् । सर्वपापक्षयं कृत्वा दाता याति शिवालयम्

અતએવ આ દાનો સતત આપવાં જોઈએ; તેથી મહાન શ્રેય થાય છે. સર્વ પાપનો ક્ષય કરીને દાતા શિવધામને પામે છે.

Verse 39

श्राद्धे गृहस्था भोक्तव्याः कुलीना वेदपारगाः । अक्रोधनाः स्नानशीलाः स्वदेशाचारतत्पराः

શ્રાદ્ધ સમયે ગૃહસ્થોએ સુકુળીન, વેદપારંગત, ક્રોધરહિત, સ્નાન-શુચિતામાં નિષ્ઠાવાન અને સ્વદેશાચાર પર તત્પર એવા લોકોને ભોજન કરાવવું જોઈએ।

Verse 40

आमंत्र्य पूर्वदिवसे निरीहा अपि ये द्विजाः । अलोलुपा व्याधिहीना न तु ये ग्रामयाजिनः

પૂર્વદિવસે જ આમંત્રણ આપી, નિરીહ હોવા છતાં લોભરહિત અને વ્યાધિહીન એવા દ્વિજોને બોલાવવા જોઈએ; પરંતુ ગ્રામયાજનને વ્યવસાય બનાવનારાને નહીં।

Verse 41

तेषां पुरः प्रदातव्यं पिंडदानं विधानतः । श्राद्धं श्रद्धाविहीनेन कृतमप्यकृतं भवेत्

તેમની સમક્ષ વિધાન મુજબ પિંડદાન કરવું જોઈએ. શ્રદ્ધાવિહિન રીતે કરેલું શ્રાદ્ધ, કરેલું હોવા છતાં અકૃત સમાન બને છે.

Verse 42

तस्माच्छ्रद्धान्वितैः श्राद्धं कर्त्तव्यं क्रोधवर्जितैः । वानप्रस्थो ब्रह्मचारी पथिकस्तीर्थसेवकः

અતએવ શ્રદ્ધાયુક્ત અને ક્રોધવર્જિત રહી શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ. વાનપ્રસ્થ, બ્રહ્મચારી, પથિક અને તીર્થસેવક—આવા જન પૂજનીય છે.

Verse 43

अतिथिर्वैश्वदेवांते स पूज्यः श्राद्धकर्मणि । सर्वदा यतयः पूज्याः स्वशक्त्या गृहमेधिभिः

વૈશ્વદેવના અંતે આવેલ અતિથિને શ્રાદ્ધકર્મમાં પૂજ્ય માની સન્માન કરવું જોઈએ. તેમજ ગૃહસ્થોએ પોતાની શક્તિ મુજબ યતિઓનું સદા પૂજન કરવું જોઈએ.

Verse 44

यात्राविधिमथो वक्ष्ये सेतिहासं नृपोत्तम

હે નૃપોત્તમ! હવે હું તીર્થયાત્રાની વિધિ તથા તેની પવિત્ર પ્રાચીન કથા વર્ણવીશ।