Adhyaya 12
આ અધ્યાયમાં સારસ્વત મુનિ વસ્ત્રાપથ-તીર્થની યાત્રાવિધિ અને તેની માટે જરૂરી નૈતિક-આચારશુદ્ધિ વર્ણવે છે. યાત્રિકે ગંગાજળ, મધ, ઘી, ચંદન, અગરુ, કેસર, ગુગ્ગુલ, બિલ્વપત્ર અને પુષ્પ જેવી શુભ સામગ્રી સાથે રાખીને શુચિભાવે પગપાળા યાત્રા કરવી. સ્નાન પછી શિવ-વિષ્ણુ-બ્રહ્માના દર્શન-પૂજનથી બંધનમુક્તિ અને કલ્યાણ પ્રાપ્ત થાય છે એમ કહેવામાં આવ્યું છે. સમૂહયાત્રા, રથ પર દેવમૂર્તિનું સુગંધિત દ્રવ્યો વડે નિર્માણ-પ્રતિષ્ઠાપન, સંગીત-નૃત્ય-દીપ સાથે ઉત્સવ, તથા સોનું, ગાય, પાણી, અન્ન, વસ્ત્ર, ઇંધણ અને મધુર વાણી જેવા દાનોનું મહાત્મ્ય પણ આવે છે. પછી ક્રિયાશુદ્ધિ—બ્રાહ્મણ ઉપદેશ સ્વીકારવો, સંધ્યા કરવી, દર્ભ-તિલ અને હવિષ્ય અન્નનો ઉપયોગ, તેમજ તુલસી, શતપત્ર કમળ, કપૂર, શ્રીખંડ વગેરે અર્પણદ્રવ્યોના નિયમો જણાવ્યા છે. અયન, વિષુવ, સંક્રાંતિ, ગ્રહણ, માસાંત અને ક્ષયતિથિ જેવા કાળમાં સંકલ્પ અને શ્રાદ્ધ વિશેષ ફળદાયી ગણાય છે. નદીતીર્થો અને મહાતીર્થોમાં પિતૃકર્મ કરવાથી પિતૃ સંતોષ પામે છે અને ગૃહમાં મંગલ-વૃદ્ધિ (વૃદ્ધિ-શ્રાદ્ધ) થાય છે. કામ, ક્રોધ, લોભ, મોહ, મદ/મત્તતા, ઈર્ષ્યા, નિંદા, પ્રમાદ, દ્રોહ, આળસ, પરસ્ત્રીગમન, ચોરી વગેરે દોષો ત્યજવા કડક ઉપદેશ છે; દોષત્યાગથી જ તીર્થફળ પૂર્ણ થાય અને સ્નાન-જપ-હોમ-તર્પણ-શ્રાદ્ધ-પૂજા સફળ બને. અંતે અનેક તીર્થોની સૂચિ અને સર્વસમાવેશી મોક્ષદૃષ્ટિ—આવા સ્થાનોમાં મરણ પામેલા પશુ-પક્ષી પણ સ્વર્ગભોગ પછી મુક્તિ પામે છે; તીર્થસ્મરણ માત્રથી પાપ નાશ પામે છે, તેથી દર્શન-પૂજાનો અવસર ચૂકી ન જવો એમ કહી અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે.
Shlokas
Verse 1
सारस्वत उवाच । गंगोदकं मधुघृते कुंकुमागुरुचंद नम् । गुग्गुलं बिल्वपत्राणि बकपुष्पं च यो वहेत्
સારસ્વતે કહ્યું—જે ગંગાજળ, મધુ અને ઘી, કુંકુમ, અગરુ, ચંદન, ગુગ્ગુલ, બિલ્વપત્રો તથા બકુલપુષ્પ (પૂજાર્થે) લઈને જાય…
Verse 2
पदचारी शुचितनुर्भारं स्कन्धे निधाय च । तीर्थे स्नात्वा शिवं विष्णुं ब्रह्माणं शंकरं प्रियम्
પગપાળા ચાલીને, શુદ્ધ દેહથી, ભાર ખભા પર રાખીને; તીર્થમાં સ્નાન કરીને શિવ, વિષ્ણુ અને બ્રહ્મા—પ્રિય શંકર—નું પૂજન કરવું।
Verse 3
दृष्ट्वा निवेदयेद्यस्तु स मुक्तः सर्वबन्धनैः । स नरो गणतां याति यावदाभूतसंप्लवम्
જે (દેવના) દર્શન કરીને નિવેદન/અર્પણ કરે છે, તે સર્વ બંધનોથી મુક્ત થાય છે। તે પુરુષ ભૂતપ્રલય સુધી ગણત્વને પામે છે।
Verse 4
कलत्रमित्रपुत्रैर्वा भ्रातृभिः स्वजनैर्नरैः । सहितो वा नरैर्याति तीर्थे देवं विचिंत्य च
પત્ની, મિત્રો, પુત્રો, ભાઈઓ અને સ્વજનો સાથે—અથવા અન્ય લોકો સાથે પણ—દેવનું સ્મરણ કરતાં તે તીર્થમાં જાય છે।
Verse 5
देवमूर्तिं शुभां कृत्वा रथस्थां सुप्रतिष्ठिताम् । चन्दनागुरुकर्पूरैरर्चितां कुंकुमेन च
દેવની શુભ મૂર્તિ રચી તેને રથ પર સુપ્રતિષ્ઠિત કરીને, ચંદન, અગરુ, કપૂર તથા કુંકુમથી વિધિવત્ અર્ચન કરવું।
Verse 6
पूजयन्विविधैः पुष्पैर्धूपदीपादिकैर्नृप । गीतनृत्यैः सवादित्रैर्हास्यलास्यैरनेकधा
હે નૃપ! વિવિધ પુષ્પો, ધૂપ-દીપ આદિથી પૂજા કરતાં, વાદ્યો સહિત ગાન-નૃત્ય, હર્ષ-હાસ્ય અને લાસ્યના અનેક પ્રકારે પણ ત્યાં અર્ચન કરવું।
Verse 7
धरित्रीं कांचनं गाश्च जलान्नवसनानि च । तृणेन्धने प्रियां वाणीं यच्छन्याति नरो यदि
જો કોઈ મનુષ્ય ભૂમિ, સોનું, ગાયો, જળ, અન્ન, વસ્ત્રો, અહીં સુધી કે તૃણ અને ઇંધણ તથા પ્રિય મધુર વાણી દાન કરતાં કરતાં આ લોક છોડે, તો તે દાન તેનું ધર્મધન બને છે।
Verse 8
देवांगनाकरग्राहगृहीतो नन्दनं वनम् । प्राप्य भुंक्ते शुभान्भोगान्यावदाचन्द्रतारकम्
દેવાંગનાઓના કરગ્રહણથી તે નંદનવનને પામી, ચંદ્ર-તારાઓ રહે ત્યાં સુધી શુભ ભોગો ભોગવે છે।
Verse 9
तीर्थे संचरितः पुरुषो रोगैः प्राणान्विमुञ्चति । अदृष्ट्वा दैवतं तीर्थे दृष्टतीर्थफलं लभेत्
તીર્થમાં ફરતો પુરુષ રોગથી પ્રાણ ત્યાગે તોય, ત્યાં દેવદર્શન ન થયું હોય છતાં તેને તીર્થદર્શનનું ફળ પ્રાપ્ત થાય છે।
Verse 10
संसारदोषान्विविधान्विचिन्त्य स्त्रीपुत्रमित्रेष्वपि बंधमुक्तः । विज्ञाय बद्धं पुरुषं प्रधानैः स सर्वतीर्थानि करोति देहम्
સંસારના અનેક દોષોનું ચિંતન કરીને, સ્ત્રી‑પુત્ર‑મિત્રોમાં પણ આસક્તિના બંધનથી મુક્ત થઈ; જ્ઞાની મુખ્યજનોથી પુરુષ કેવી રીતે બંધાયેલો છે તે જાણી, તે પોતાના દેહને જ સર્વતીર્થમય કરે છે।
Verse 11
आजन्मजन्मांन्तरसंचितानि दग्ध्वा स पापानि नरो नरेन्द्र । तेजोमयं सर्वगतं पुराणं भवोद्भवं पश्यति मुच्यते सः
હે નરેન્દ્ર! જન્મે જન્માંતરે સંચિત પાપોને દગ્ધ કરીને તે પુરુષ તેજોમય, સર્વવ્યાપી, પુરાતન, ભવોદ્ભવ પરમેશ્વરને દર્શે છે અને મુક્ત થાય છે।
Verse 12
तीर्थे विप्रवचो ग्राह्यं स्नात्वा संध्यार्चनादिकम् । दर्भास्तिला हविष्यान्नं प्रयोगाः श्रद्धया कृताः
તીર્થમાં બ્રાહ્મણોના વચનને ગ્રહણ કરવું જોઈએ; સ્નાન કરીને સંધ્યા‑અર્ચનાદિ કર્મ કરવાં. દર્ભ‑તિલ સાથે હવિષ્યાન્ન અર્પી, વિધિપ્રયોગો શ્રદ્ધાથી કરવા।
Verse 13
अगस्त्यं भृङ्गराजं च पुष्पं शतदलं शुभम् । कर्पूरागुरुश्रीखंडं कुंकुमं तुलसीदलम्
અગસ્ત્ય‑પુષ્પ, ભૃંગરાજ, શુભ શતદલ‑પુષ્પ, કપૂર, અગરુ, સુગંધિત શ્રીખંડ (ચંદનલેપ), કુંકુમ અને તુલસીદળ—આ તીર્થપૂજામાં પવિત્ર અર્પણ ગણાય છે।
Verse 14
बिल्वप्रमाणपिंडेषु दीपोद्द्योतितभूमिषु । तांबूल फलनैवेद्यं तिलदर्भोदकेन च
બિલ્વફળ જેટલા પિંડ બનાવી, દીપોથી પ્રકાશિત ભૂમિ પર, તિલ‑દર્ભથી સંસ્કૃત જળ સાથે તાંબૂલ, ફળ અને નૈવેદ્ય અર્પણ કરવું જોઈએ।
Verse 15
तीर्थे संकल्पितं मर्त्यैस्तदनंतं प्रजायते । अयने विषुवे चैव संक्रांतौ ग्रहणेषु च
તીર્થમાં મનુષ્યો દ્વારા કરાયેલ સંકલ્પનું ફળ અનંત બને છે—વિશેષ કરીને અયન, વિષુવ, સંક્રાંતિ અને ગ્રહણકાળે।
Verse 16
मासांतेऽपर पक्षे तु क्षयाहे पितृमातृके । गजच्छायां त्रयोदश्यां द्रव्ये प्राप्तौ द्विजोत्तमः
માસના અંતે, કૃષ્ણપક્ષમાં—ક્ષયાહ પિતૃ‑માતૃક તિથિએ—ગજચ્છાયામાં ત્રયોદશીના દિવસે તે દ્વિજોત્તમને ધનપ્રાપ્તિ થઈ।
Verse 17
गृहे श्राद्धं प्रकुर्वीत पितॄणामृणमुक्तये । गृहाच्छतगुणं नद्यां या नदी याति सागरम्
પિતૃઋણથી મુક્તિ માટે ઘરમાં શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ; પરંતુ જે નદી સાગર તરફ જાય છે, તેમાં કરેલું શ્રાદ્ધ ઘર કરતાં સો ગણું ફળ આપે છે।
Verse 18
प्रभासे पुष्करे राजन्गंगायां पिंडतारके । प्रयागे नृपगोमत्यां भवदामोदराग्रतः
હે રાજન! પ્રભાસે, પુષ્કરે, ગંગામાં પિંડતારકે, પ્રયાગે, ગોમતીમાં—અને ભગવાન ભવ તથા દામોદરના સન્મુખ—આ બધાં પિતૃતર્પણ અને તીર્થપુણ્યનાં પવિત્ર સ્થાન તરીકે પ્રખ્યાત છે।
Verse 19
नर्मदादिषु तीर्थेषु कुर्याच्छ्राद्धं नरो यदि । सर्वपापविनिर्मुक्तः पितरो यांति सद्गतिम्
જો કોઈ નર્મદા વગેરે તીર્થોમાં શ્રાદ્ધ કરે, તો તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે અને પિતૃઓ સદ્ગતિને પામે છે।
Verse 20
संतानमुत्तमं लब्ध्वा भुक्त्वा भोगाननुत्तमान् । दिव्यं विमानमारुह्य प्रान्ते याति सुरालयम्
ઉત્તમ સંતાન પ્રાપ્ત કરીને અને અનુત્તમ ભોગસુખો ભોગવીને, અંતે તે દિવ્ય વિમાનમાં આરોહણ કરી દેવલોકના નિવાસે જાય છે।
Verse 21
जातकर्मादियज्ञेषु विवाहे यज्ञकर्मणि । देवप्रतिष्ठाप्रारंभे वृद्धिश्राद्धं प्रकल्पयेत्
જાતકર્માદિ સંસ્કાર-યજ્ઞોમાં, વિવાહમાં, યજ્ઞકર્મ વખતે તથા દેવપ્રતિષ્ઠાના આરંભે વૃદ્ધિ-શ્રાદ્ધનું આયોજન કરવું જોઈએ।
Verse 22
तृप्यन्ति देवताः सर्वा स्तृप्यंति पितरो नृणाम् । वृद्धिश्राद्धकृतो गेहे जायते सर्वमंगलम्
વૃદ્ધિ-શ્રાદ્ધ કરવાથી સર્વ દેવતાઓ તૃપ્ત થાય છે અને મનુષ્યોના પિતૃગણ પણ તૃપ્ત થાય છે; જે ઘરમાં તે થાય ત્યાં સર્વમંગલ પ્રગટે છે।
Verse 23
कामः क्रोधश्च लोभश्च मोहो मद्यमदादयः । माया मात्सर्यपैशुन्यमविवेको विचारणा
કામ, ક્રોધ, લોભ, મોહ, મદ્યાદિનો મદ; માયા, માત્સર્ય, પૈશુન્ય, અવિવેક અને કૂતર્ક—આ દોષો ધર્મમાં અવરોધક અને પુણ્યફળને ક્ષીણ કરનાર છે।
Verse 24
अहंकारो यदृच्छा च चापल्यं लौल्यता नृप । अत्यायासोप्यनायासः प्रमादो द्रोहसाहसम्
હે નૃપ! અહંકાર, યદૃચ્છા (અનિયંત્રિત મનમાની), ચાપલ્ય, લૌલ્ય; અતિશય પરિશ્રમ તથા આળસ, પ્રમાદ, દ્રોહ અને દુસ્સાહસ—આ પણ વિનાશક વૃત્તિઓ છે, જે ધર્મમાર્ગ બગાડે છે।
Verse 25
आलस्यं दीर्घसूत्रत्वं परदारोपसेवनम् । अल्पाहारो निराहारः शोकश्चौर्यं नृपोत्तम
હે નૃપોત્તમ! આળસ, કામ ટાળવું, પરસ્ત્રીસેવન, અલ્પાહાર કે નિરાહાર, શોક અને ચૌર્ય—આ પણ ધર્મનાશક નિંદ્ય દોષો કહેવાયા છે।
Verse 26
एतान्दोषान्गृहे नित्यं वर्जयन्यदि वर्तते । स नरो मण्डनं भूमेर्देशस्य नगरस्य च
જો કોઈ ગૃહસ્થાશ્રમમાં રહીને આ દોષોને નિત્ય ત્યજીને વર્તે, તો તે પુરુષ પૃથ્વીનું ભૂષણ અને પોતાના દેશ તથા નગરનું પણ અલંકાર બને છે।
Verse 27
श्रीमान्विद्वान्कुलीनोऽसौ स एव पुरुषोत्तमः । सर्वतीर्थाभिषेकश्च नित्यं तस्य प्रजायते
એવો પુરુષ શ્રીસમ્પન્ન, વિદ્વાન અને કુલીન બને છે—એ જ ખરેખર પુરુષોત્તમ છે. તેના માટે નિત્ય સર્વ તીર્થોમાં અભિષેક-સ્નાનનું પુણ્ય પ્રગટે છે।
Verse 28
तदा तीर्थफलं सम्यक्त्यक्तदोषस्य जायते । स्नानं सन्ध्या जपो होमः पितृदेवर्षितर्पणम् । श्राद्धं देवस्य पूजा च त्यक्तदोषस्य जायते
ત્યારે દોષો ત્યજનારને તીર્થયાત્રાનું પૂર્ણ ફળ નિશ્ચયે પ્રાપ્ત થાય છે. સ્નાન, સંધ્યાવંદન, જપ, હોમ, પિતૃ-દેવ-ઋષિ તર્પણ, શ્રાદ્ધ અને દેવપૂજા—આ બધું ત્યક્તદોષ માટે ફળદાયી બને છે।
Verse 29
प्रयागे वा कुरुक्षेत्रे सरस्वत्यां च सागरे । गयायां वा रुद्रपदे नरनारायणाश्रमे
પ્રયાગમાં હોય કે કુરુક્ષેત્રમાં, સરસ્વતીના તટે કે સાગરમાં; ગયામાં હોય કે રુદ્રપદમાં, અથવા નર-નારાયણના આશ્રમમાં હોય—
Verse 30
प्रभासे पुष्करे कृष्णे गोमत्यां पिंडतारके । वस्त्रापथे गिरौ पुण्ये तथा दामोदरे नृप
હે નૃપ! પ્રભાસે, પુષ્કરે, કૃષ્ણા-તીર્થમાં, ગોમતીમાં, પિંડતારકમાં, પુણ્ય પર્વતસ્થ વસ્ત્રાપથમાં તથા દામોદર-તીર્થમાં પણ—
Verse 31
भीमेश्वरे नर्मदायां स्कांदे रामेश्वरादिषु । उज्जयिन्यां महाकाले वाराणस्यां च भूर्भुवः
નર્મદા તટના ભીમેશ્વરમાં, સ્કાન્દ-તીર્થોમાં, રામેશ્વર આદિ સ્થાનોમાં; ઉજ્જયિનીમાં મહાકાલના ધામમાં, અને વારાણસીમાં—ભૂર્-ભુવઃ લોકનું ક્ષેત્ર—
Verse 32
कालिंद्यां मथुरायां च सकृद्याति नरो यदि । सदोषो मुच्यते दोषैर्ब्रह्महत्यादिभिः कृतैः
જો કોઈ મનુષ્ય એકવાર પણ કાલિંદી (યમુના) અને મથુરામાં જાય, તો દોષયુક્ત હોવા છતાં બ્રહ્મહત્યા આદિ કરેલા પાપદોષોથી મુક્ત થાય છે.
Verse 33
अपि कीटः पतंगो वा पक्षी वा सूकरोऽपि वा । खरोष्ट्रकुंजरा वाजिमृगसिंहसरीसृपाः
કીટ કે પતંગ, પક્ષી કે સૂકર પણ; ગધેડા, ઊંટ, હાથી, ઘોડા, હરણ, સિંહ અને સરિસૃપો—
Verse 34
ज्ञानतोऽज्ञानतो राजंस्तेषु स्था नेषु ये मृताः । सर्वे ते पुण्यकर्माणः स्वर्गं भुक्त्वा सुखं बहु
હે રાજન! તે સ્થાનોમાં જાણીને કે અજાણતાં જે મરે છે, તેઓ સર્વે પુણ્યકર્મા બને છે; સ્વર્ગભોગ કરીને બહુ સુખ પામે છે.
Verse 35
चतुर्वर्णेषु सर्वे ते जायंते कर्मबंधनात् । कर्मबंधं विहायाशु मुक्तिं यांति नराः पुनः
કર્મબંધનના કારણે તેઓ સર્વે ચાર વર્ણોમાં પુનર્જન્મ લે છે; પછી તે કર્મબંધન ત્વરિત ત્યજી મનુષ્યો ફરી મુક્તિને પામે છે।
Verse 36
मोदंते तीर्थमरणात्स्वर्गभोगावसानतः । संप्राप्य भारते खंडे कर्मभूमिं महोदयम्
તીર્થમાં દેહત્યાગ કરવાથી તેઓ આનંદિત થાય છે; અને સ્વર્ગભોગ પૂર્ણ થતાં મહોદય ભારતખંડની આ કર્મભૂમિને પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 37
अनेकाश्चर्यसंयुक्तं बहुपर्वतमंडितम् । गंगायाः सरितः सर्वाः समुद्रैः सह संगताः
આ પ્રદેશ અનેક આશ્ચર્યોથી યુક્ત અને અનેક પર્વતોથી શોભિત છે; તેમજ ગંગા-પ્રધાન સર્વ નદીઓ સમુદ્રો સાથે સંગમ પામે છે।
Verse 38
पदेपदे निधानानि संति तीर्थान्यनेकशः । येषां स्मरणमात्रेण सर्वपापक्षयो भवेत्
અહીં પગલે પગલે નિધિઓ સમાન અસંખ્ય તીર્થો છે; જેમનું માત્ર સ્મરણ કરવાથી સર્વ પાપોનો ક્ષય થાય છે।
Verse 39
पातालमार्गा बहवः स्वर्गमार्गश्च दृश्यते । गगने दृश्यते सूर्यो हृदये दृश्यते हरः
પાતાળ તરફના અનેક માર્ગો દેખાય છે અને સ્વર્ગનો માર્ગ પણ દેખાય છે; આકાશમાં સૂર્ય દેખાય છે, અને હૃદયમાં હર (શિવ) દેખાય છે।
Verse 40
ध्यानेन ज्ञानयोगेन तपसा वचसा गुरोः । सत्येन साहसेनैव दृश्यते भुवनत्रयम्
ધ્યાન, જ્ઞાનયોગ, તપ, ગુરુવચન, સત્ય અને સાહસી સંકલ્પથી—ત્રિલોકનું સ્વરૂપ પ્રગટ થઈ જાણ્ય બને છે.
Verse 41
वेदस्मृतिपुराणैश्च ये न पश्यंति भूतलम् । पातालं स्वर्गलोकं च वंचितास्ते नरा इह
જે વેદ, સ્મૃતિ અને પુરાણોથી પણ ભૂતલ, પાતાળ અને સ્વર્ગલોકનું તત્ત્વ નથી જોતા, તે મનુષ્યો અહીં જ છેતરાયેલા અને વંચિત રહે છે.
Verse 42
ये विरज्यंति न स्त्रीषु कामासक्ता विचेतसः । देहोन्यथा वरस्त्रीणामन्यथा तैश्च चिंतितम्
જે સ્ત્રીઓ પ્રત્યે વૈરાગ્ય પામતા નથી, કામાસક્ત અને અસ્થિરચિત્ત રહે છે—તેમને દેહનું સત્ય એક છે, અને ‘ઉત્તમ સ્ત્રી’ વિષે કલ્પના બીજી છે.
Verse 43
जन्मभूमिषु ते रक्ता जन्यंते जंतवः पुनः । मुक्तिमार्गात्पुनर्भ्रष्टा जायंते पशुयोनिषु
જન્મભૂમિમાં આસક્ત એવા જીવો વારંવાર જન્મ લે છે; મુક્તિમાર્ગથી ફરી ભ્રષ્ટ થઈ તેઓ પશુયોનિમાં જન્મે છે.
Verse 44
धनानि संप्राप्य वराटिकां ये द्विजातिमुख्याय विधाय पूजाम् । यच्छंति नो निर्मलचेतना ये नराधमा दैवहता मृतास्ते
ધન પ્રાપ્ત કરીને પણ જેમનું ચિત્ત નિર્મળ નથી, અને મુખ્ય દ્વિજ (બ્રાહ્મણ)ને પૂજા કરીને એક કોડી પણ દાન નથી આપતા—તે નરાધમ દૈવહત થઈ મરે છે.
Verse 45
देहं सुपुष्टं विजरं च यौवनं लब्ध्वा न गंगादिषु यांति ये नराः । माता पिता नो न सुतो न बांधवो भार्या स्वसा नो दुहिता न विद्यते
સુદૃઢ દેહ અને યુવાની પ્રાપ્ત કરીને પણ જે ગંગા વગેરે તીર્થોમાં નથી જતા, તેમના માટે જાણે માતા નથી, પિતા નથી, પુત્ર નથી, બંધુ નથી; પત્ની, બહેન કે પુત્રી પણ નથી।
Verse 46
एकस्तु यो याति कथं न क्लिश्यते मूर्खो न जानाति भवं महेश्वरम् । स्नात्वा न पश्यंति हरं महेश्वरं दैवेन ते वै मुषिता नराधमाः
જે એકલો જાય છે તે કેવી રીતે ક્લેશ વિના રહે? મૂર્ખ ભવરূপ મહેશ્વરને ઓળખતો નથી. તીર્થમાં સ્નાન કર્યા પછી પણ જે હર-મહેશ્વરના દર્શન નથી કરતા, તેઓ દૈવવશ ભ્રમિત અને વંચિત નરાધમ છે।