Adhyaya 11
આ અધ્યાય રાજાના પ્રશ્નથી વિધિરૂપ માર્ગદર્શન તરીકે આગળ વધે છે. પૂર્વ વચન સાંભળ્યા પછી રાજા તીર્થયાત્રાનું સંક્ષિપ્ત અને વ્યવહારુ વર્ણન પૂછે છે—શું સ્વીકારવું, શું ત્યાગવું, શું દાન આપવું, ઉપવાસ, સ્નાન, સંધ્યા, પૂજા, શયન અને રાત્રિ-જપના નિયમો શું. સારસ્વત મુનિ સૌરાષ્ટ્રમાં રેવતક/ઉજ્જયંત પર્વતની નજીક યાત્રાનું સ્થાન નિર્ધારિત કરીને, ગ્રહબળ, ચંદ્રસ્થિતિ અને શુભ શુકન મુજબ પ્રસ્થાનવિધિ સમજાવે છે. પછી માસ-તિથિઓનું એક અનુષ્ઠાન-કેલેન્ડર બતાવી અષ્ટમી, ચતુર્દશી, માસાંત, પૂર્ણિમા, સંક્રાંતિ અને ગ્રહણકાળે વિશેષ કરીને ‘ભવ’ (શિવ) પૂજનનું મહાત્મ્ય કહે છે. વૈશાખ પૂર્ણિમાએ ભવનો પ્રાદુર્ભાવ, સુવર્ણરેખા નદીનો પાવન ઉદ્ભવ અને ઉજ્જયંત-સંબંધિત તીર્થજળોની શુદ્ધિકારક મહિમા પણ વર્ણવાય છે. આગળ વસ્ત્રાપથ ક્ષેત્રનું ક્ષેત્રપ્રમાણ દિશાસીમા અને યોજન-માનથી નિશ્ચિત કરી તેને ભોગ અને મોક્ષ આપનાર પ્રદેશ કહેવામાં આવ્યો છે. અંતે પગપાળા યાત્રા, નિયત આહાર, તપ, કષ્ટસહન વગેરે ક્રમશઃ કઠોર સંયમો ગણાવી, ફલશ્રુતિમાં પિતૃઉદ્ધાર, દિવ્ય વિમાન-પ્રાપ્તિનું રૂપક, તેમજ ભારે પાપોથી પીડિતને પણ આ ક્ષેત્રમાં નિયમિત ભક્તિ અને શિવસ્મરણથી મુક્તિ મળે એવો દૃઢ આશ્વાસ આપવામાં આવ્યો છે.
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । सारस्वतस्य विप्रस्य श्रुत्वा भोजनृपो वचः । विवर्णवदनो भूत्वा प्रगृह्यांघ्री वचोऽब्रवीत्
ઈશ્વરે કહ્યું—વિપ્ર સારસ્વતના વચન સાંભળી રાજા ભોજનું મુખ ફિક્કું પડી ગયું; (મુનિના) ચરણ પકડી તેણે આ વચન કહ્યાં।
Verse 2
मुने नैवं त्वया वाच्यं गंतव्यं निश्चितं मया । नराणां पुण्यदा यात्रा कथयस्व कथं भवेत्
હે મુને, તમે આમ ન કહો; મેં જવાનું નક્કી કર્યું છે. લોકો માટે યાત્રા પુણ્યદાયી કેવી રીતે બને, તે મને કહો।
Verse 3
किं ग्राह्यं किं च मोक्तव्यं किं देयं किं न दीयते । तीर्थोपवासः स्नानं च संध्यास्नानविधिक्रमः । पूजा निद्रा जपो रात्रौ सर्वं संक्षेपतो वद
શું ગ્રહણ કરવું અને શું ત્યજવું? શું દાન આપવું અને શું ન આપવું? તીર્થમાં ઉપવાસ, સ્નાન, સંધ્યા-સ્નાનની વિધિ-ક્રમ, પૂજા, નિદ્રા અને રાત્રિ-જપ—આ બધું સંક્ષેપમાં કહો।
Verse 4
सारस्वत उवाच । सुराष्ट्रदेशे गन्तव्यं गिरौ रैवतके यदि । नृप यात्राविधिं वक्ष्ये त्वमेकाग्रमनाः शृणु
સારસ્વતે કહ્યું—હે રાજન! જો તું સૂરાષ્ટ્રદેશમાં, રૈવતક પર્વત પર જવા ઇચ્છે, તો હું તને તીર્થયાત્રાની વિધિ કહું; એકાગ્ર મનથી સાંભળ।
Verse 5
बृहस्पतिबलं गृह्य सूर्यं संतर्प्य चोत्तमम् । वामतः पृष्ठतः सर्वं वृत्वा संशोध्य वासरम्
બૃહસ્પતિના બળનો વિચાર કરીને અને ઉત્તમ સૂર્યદેવને સંતર્પણ-પૂજન કરીને, પવિત્રને ડાબી બાજુ રાખી સર્વત્ર પ્રદક્ષિણા કરીને, પછી યોગ્ય વાસર (દિવસ) સાવધાને નક્કી કરવો।
Verse 6
चंद्रलग्नं ग्रहाज्ज्ञात्वा बलिष्ठाज्जन्मराशितः । शकुनं च शुभं लब्ध्वा प्रस्थातव्यं नृपैर्नृप
ગ્રહોથી ચંદ્રલગ્ન જાણી—ખાસ કરીને પોતાની બળિષ્ઠ જન્મરાશિ અનુસાર—અને શુભ શુકન મેળવી, હે રાજન, રાજાઓ (નેતાઓ)એ પ્રસ્થાન કરવું જોઈએ।
Verse 7
तीर्थे सदैव गंतव्यं सर्वे मासाश्च शोभनाः । तिथयश्चोत्तमाः सर्वाः स्नानदानार्चनादिषु
તીર્થમાં હંમેશાં જવું યોગ્ય છે; બધા માસ શુભ છે, અને સ્નાન, દાન, અર્ચન વગેરેમાં બધી તિથિઓ ઉત્તમ છે।
Verse 8
अष्टम्यां च चतुर्दश्यां मासांते पूर्णिमादिने । संक्रांतौ ग्रहणे काला एते प्रोक्ता भवार्चने
અષ્ટમી, ચતુર્દશી, માસાંત, પૂર્ણિમા, સંક્રાંતિ અને ગ્રહણકાળ—આ સમય ભવ (શિવ)ની આરાધના માટે વિશેષ કહ્યા છે।
Verse 9
कैलासं पर्वतं त्यक्त्वा देवीं देवांश्च संगतान् । वैशाखे पंचदश्यां तु भूमिं भित्त्वा भवोऽभवत्
કૈલાસ પર્વત ત્યજી, દેવી તથા સમવેત દેવતાઓ સાથે, વૈશાખ માસની પંદરમી તિથિએ ભવ (શિવ) ભૂમિ ભેદીને પ્રગટ થયા।
Verse 10
तस्मिन्नेव दिने देवी स्वर्णरेखा नदी तलात् । पंथानं वासुकिं प्राप्य सर्वपापप्रणाशनी
એ જ દિવસે દેવી સ્વર્ણરેખા નદીરૂપે, તળમાંથી ઉદ્ભવી ‘વાસુકિ’ નામના માર્ગને પ્રાપ્ત થઈ; તે સર્વ પાપનો નાશ કરનારી છે।
Verse 11
ऐरावतपदाक्रांत उज्जयन्तो महागिरिः । सुस्राव तोयं बहुधा गजपादोद्भवं शुचि
ઐરાવતના પદાઘાતથી આક્રાંત મહાગિરિ ઉજ્જયંતમાંથી, ગજપદચિહ્નથી ઉત્પન્ન થયેલું શુદ્ધ જળ અનેક ધારાઓમાં વહેવા લાગ્યું।
Verse 12
देवा ब्रह्मादयः सर्वे गंगाद्याः सरितस्तथा । वस्त्रापथे महाक्षेत्रे भवभावेन संगताः
બ્રહ્મા આદિ સર્વ દેવો તથા ગંગા આદિ સર્વ નદીઓ પણ, ભવ (શિવ) પ્રત્યેના ભક્તિભાવથી એકત્ર થઈ, વસ્ત્રાપથ મહાક્ષેત્રમાં સંગત થયા।
Verse 13
वस्त्रापथस्य क्षेत्रस्य प्रमाणं शृणु भूपते । हरस्य त्यजतो भूमौ पतितं वस्त्रभूषणम्
હે ભૂપતે, વસ્ત્રાપથના પવિત્ર ક્ષેત્રનું પ્રમાણ સાંભળો. હર (શિવ) તેને ત્યજતાં તેમનું વસ્ત્ર-ભૂષણ ધરતી પર પડી ગયું.
Verse 14
तावन्मात्रं स्मृतं क्षेत्रं देवैर्वस्त्रापथं कृतम् । उत्तरेण नदी भद्रा पूर्वस्यां योजनद्वयम्
આટલું જ ક્ષેત્ર સ્મૃત છે; દેવોએ તેને ‘વસ્ત્રાપથ’ તરીકે સ્થાપ્યું. ઉત્તર તરફ ભદ્રા નદી છે અને પૂર્વ તરફ તેનો વિસ્તાર બે યોજન છે.
Verse 15
दक्षिणेन बलेः स्थानमुज्जयन्तो नदीमनु । अपरस्यां परं नद्यो संगमं वामनात्पुरात्
દક્ષિણમાં ઉજ્જયંતી નદીના કિનારે બલિનું પાવન સ્થાન છે. અને પશ્ચિમ તરફ નદીઓનો પરનો સંગમ છે, જે પ્રાચીનકાળથી વામનના પ્રસંગથી પ્રસિદ્ધ છે.
Verse 16
एतद्वस्त्रापथं क्षेत्रं भुक्तिमुक्तिप्रदायकम् । क्षेत्रस्य विस्तरो ज्ञेयो योजनानां चतुष्टयम्
આ વસ્ત્રાપથનું પવિત્ર ક્ષેત્ર ભોગ અને મોક્ષ—બન્ને આપે છે. આ ક્ષેત્રનો વિસ્તાર ચાર યોજન જાણવો જોઈએ.
Verse 17
वैशाखपंचदश्यां तु भवो भावेन भूपते । पूज्यते शिवलोके तु स्थीयते ब्रह्मवासरम्
હે ભૂપતે, વૈશાખની પંદરમી તિથિએ ભવ (શિવ)ની ભાવપૂર્વક પૂજા થાય છે; અને શિવલોકમાં ‘બ્રહ્મા-દિવસ’ જેટલો સમય નિવાસ મળે છે.
Verse 18
अतो वसंते संप्राप्ते प्रयाणं कुरु भूपते । निगृह्य नियमान्भूत्वा शुचिः स्नातो जितेन्द्रियः
અતએવ વસંત આવી પહોંચે ત્યારે, હે ભૂપતે, તું યાત્રા માટે પ્રસ્થાન કર. નિયમોને દૃઢપણે ધારણ કરીને, શુચિ બની, સ્નાન કરીને અને ઇન્દ્રિયજયી બની ચાલ.
Verse 19
गजवाजिरथांस्त्यक्ता पदाभ्यां याति यो नरः । पुष्पकेण विमानेन स याति शिवमंदिरम्
જે મનુષ્ય હાથી, ઘોડા અને રથ ત્યજી પગપાળા જાય છે, તે પુષ્પક વિમાનમાં આરોહણ કરીને શિવના ધામ-મંદિરને પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 20
एकभक्तेन नक्तेन तथैवायाचितेन च । भिक्षाहारेण तोयेन फलाहारेण वा यदि
જો કોઈ એકવાર ભોજન કરીને, અથવા માત્ર રાત્રે ભોજન કરીને; તેમજ વિશેષ કંઈ માગ્યા વિના, ભિક્ષાભોજનથી, અથવા માત્ર જળથી, કે ફળાહારથી (યાત્રા કરે)—
Verse 21
उपवासेन कृच्छ्रेण शाकाहारेण याति यः । स याति सुन्दरीवृन्दैर्वीज्यमानो गणैर्दिवि
જે ઉપવાસ, કૃચ્છ્રવ્રત અથવા શાકાહારનું પાલન કરીને યાત્રા કરે છે, તે સ્વર્ગમાં સુન્દરીવૃંદો દ્વારા પંખો ઝલાતો અને શિવગણો સાથે ગમન કરે છે.
Verse 22
मलस्नानं विना मार्गे पादाभ्यंगविवर्जितः । मलधारी क्षीणतनुर्यष्टिहस्तो जितेन्द्रियः
માર્ગમાં શુદ્ધિસ્નાન વિના અને પગમાં તેલમર્દન વિના; ધૂળ-મેલ ધારણ કરીને, દેહે ક્ષીણ બની, હાથમાં દંડ લઈને, ઇન્દ્રિયજયી બની—
Verse 23
शीतातपजलक्लिष्टः शिवस्मरणतत्परः । यदि याति नरो याति स भित्त्वा सूर्यमंडलम्
ઠંડી, તાપ અને વરસાદથી પીડિત હોવા છતાં જે શિવસ્મરણમાં તત્પર રહે છે, એવો મનુષ્ય આમ આગળ વધે તો તે લક્ષ્યને પામે છે—જાણે સૂર્યમંડળને પણ ભેદી જાય.
Verse 24
नरकस्थानपि पितॄन्मातृतः पितृतो नृप । अक्षयं सप्त सप्तैव नयेदेवं शिवालये
હે રાજન, માતૃપક્ષ અને પિતૃપક્ષના જે પિતૃઓ નરકમાં પણ પડ્યા હોય, તેમને પણ ત્યાંથી આગળ દોરવામાં આવે છે—સાત અને સાત, અક્ષય ફળ સાથે—જ્યારે કોઈ આ રીતે શિવાલયને પામે છે.
Verse 25
लुण्ठन्भूमौ यदा याति मृगचर्मावगुंठितः । दण्डप्रमाणभूमेर्वा संख्यां कुर्वन्नरो यदि
જો કોઈ મનુષ્ય મૃગચર્મ ઓઢીને જમીન પર લોટતો લોટતો આગળ વધે, અથવા દંડ-પ્રમાણથી ધરતી માપતા માપતા તેની સંખ્યા ગણતો (તપ/તીર્થયાત્રા રૂપે) ચાલે…
Verse 26
अरण्ये निर्जले स्थाने जलांतःपरिपीडितः । शरण्यं शंकरं कृत्वा मनो निश्चलमात्मनः
અરણ્યમાં, નિર્જળ સ્થાને, અંદરથી તરસથી પીડિત હોવા છતાં શંકરને શરણ્ય માની પોતાના મનને અચળ અને સ્થિર કરવું જોઈએ.
Verse 27
सप्तद्वीपवतीं पृथ्वीं समुद्रवसनां नृप । स लब्ध्वा बहुभिर्यज्ञैर्यज्ञे दत्त्वा च मेदिनीम्
હે નૃપ, સમુદ્રને વસ્ત્ર સમાન ધારણ કરનાર, સાત દ્વીપવાળી આ પૃથ્વી પ્રાપ્ત કરીને, અનેક યજ્ઞો કર્યા, અને યજ્ઞમાં એ જ મેદિનીને દાન પણ આપી…
Verse 28
सप्तभौमविमानस्थो दिव्यदेहो हराकृतिः । निरीक्ष्य मेदिनीं मंदं कृत मंगलमण्डनम्
સાત માળના દિવ્ય વિમાનમાં સ્થિત, દિવ્ય દેહધારી અને હર-આકૃતિ ધરાવનાર તે મૃદુભાવે પૃથ્વીને નિહાળે છે; તે મંગલ વૈભવથી અલંકૃત છે.
Verse 29
मृगनेत्राभुजस्पर्शलग्नपीनपयोधरः । गीतवाद्यविनोदेन सत्यलोकं व्रजेन्नरः
મૃગનેત્રા અપ્સરાઓના ભુજસ્પર્શથી આલિંગિત, પૂર્ણ પયોધરોના સ્પર્શે આસક્ત બની, ગીત-વાદ્યના વિનોદમાં રમી તે નર સત્યલોકને પામે છે.
Verse 30
विधाय भुजवेगं वा पादौ बद्ध्वा शनैः शनैः । मौनेन मानुषो मायां त्यक्त्वा याति शिवालये
ભુજવેગથી આગળ વધે કે પગ બાંધી ધીમે ધીમે ચાલે—મૌન દ્વારા મનુષ્ય માયા ત્યજી શિવાલયને પામે છે.
Verse 31
ब्रह्मघ्नो वा सुरापो वा स्तेयी वा गुरुतल्पगः । कृतघ्नो मुच्यते पापैर्मृतो मुक्तिमवाप्नुयात्
બ્રહ્મઘ્ન હોય, સુરાપી હોય, ચોર હોય, ગુરુતલ્પગામી હોય કે કૃતઘ્ન હોય—તે પાપોથી મુક્ત થાય છે; અને મૃત્યુ પછી મોક્ષ પામે છે.
Verse 32
मातरं पितरं देशं भ्रातरं स्वजनबांधवान् । ग्रामं भूमिं गृहं त्यक्त्वा कृत्वा चेंद्रियसंयमम्
માતા, પિતા, દેશ, ભાઈ તથા સ્વજન-બંધુઓને—ગામ, ભૂમિ અને ઘર ત્યજી—અને ઇન્દ્રિયસંયમ કરીને…
Verse 33
गृहीत्वा शिवसंस्कारं नरो भ्राम्यति भूतले । द्रष्टुं तीर्थान्यनेकानि पुण्यान्यायतनानि च
શિવ-સંસ્કાર પ્રાપ્ત કરીને મનુષ્ય ભૂમિ પર ભ્રમણ કરે છે, અનેક તીર્થો અને પુણ્ય-આયતનોના દર્શન માટે।
Verse 34
कस्मिंस्तीर्थे शुभे स्थाने छित्त्वा संसारबन्धनम् । अभयां दक्षिणां दत्त्वा शिवशिवेति भाषकः
કયા શુભ તીર્થમાં, કયા પવિત્ર સ્થાને મનુષ્ય સંસારબંધન કાપે છે—ભયહર દક્ષિણા અર્પી અને ‘શિવ, શિવ’ એમ સતત ઉચ્ચારતો?
Verse 35
एकांते निर्जने स्थाने शिवस्मरणतत्परः । यदि तिष्ठति तं यान्ति नमस्कर्तुं नराधिप
હે નરાધિપ! જો કોઈ એકાંત નિર્જન સ્થાને શિવસ્મરણમાં તત્પર રહી વસે, તો લોકો તેને નમસ્કાર કરવા આવે છે।
Verse 36
आयांति देवताः सर्वे चिह्नं तस्य निरीक्षितुम् । विमानवृन्दैर्नेतव्यः कदासौ पुरुषोत्तमः
તેનું ચિહ્ન જોવા સર્વ દેવતાઓ આવે છે; ‘વિમાનોના સમૂહોથી તે પુરુષોત્તમ ક્યારે લઈ જવામાં આવશે?’
Verse 37
यदा तु पञ्चत्वमुपैति काले कलेवरं स्कन्धकृतं नरैश्च । निरीक्ष्यमाणः सुरसुन्दरीभिः स नीयमानो मदविह्वलाभिः
અને જ્યારે સમય આવતાં તે પંચત્વ (મૃત્યુ) પામે છે અને મનુષ્યો તેના દેહને ખભા પર ઉઠાવી લઈ જાય છે, ત્યારે દેવસુંદરીઓ તેને નિહાળે છે; આનંદમદથી વિહ્વલ તે દિવ્ય રમણીઓ તેને આગળ લઈ જાય છે।
Verse 38
सुरेन्द्रसूर्याग्निधनेशरुद्रैः संपूज्यमानः शिवरूपधारी । सुरादिलोकान्प्रविमुच्य वेगाच्छिवालये तिष्ठति रुद्रभक्तः
ઇન્દ્ર, સૂર્ય, અગ્નિ, કુબેર અને રુદ્ર દ્વારા સંપૂર્ણ રીતે પૂજિત, શિવરૂપ ધારણ કરનાર તે રુદ્રભક્ત ઝડપથી દેવલોકોને પાર કરી શિવાલયમાં નિવાસ કરે છે।