Adhyaya 10
આ અધ્યાયમાં પાર્વતી રૈવતક પર્વત, ભવ (શિવ) અને વસ્ત્રાપથ તીર્થના માહાત્મ્ય પર આશ્ચર્ય વ્યક્ત કરે છે; દિવ્ય વાણીથી પવિત્ર ભૂગોળની પ્રતિષ્ઠા થાય છે. પછી તે પૂછે છે કે હરણ પ્રાપ્ત કર્યા પછી ભોજરાજ/જનેશ્વરે સારસ્વત ઋષિને મળીને શું કર્યું; આમ સ્થળ-મહિમાથી નીતિ-ધર્મકથાની દિશામાં પ્રવાહ વળે છે. ઈશ્વર સામાજિક-સંબંધ ધર્મ સમજાવે છે: આદર્શ સ્ત્રી સદગુણી અને મંગલમયી છે, અને સ્ત્રી-પુરુષ બંનેના કુટુંબધર્મના કર્તવ્યો ગૃહસ્થાશ્રમને સ્થિર રાખે છે. રાજા એવી પત્ની મળતાં પ્રસન્ન થઈ સારસ્વતને તપોબળ અને પ્રકાશક જ્ઞાનથી યુક્ત કહી સ્તુતિ કરે છે; તેમજ સૌરાષ્ટ્ર, રૈવતક અને વસ્ત્રાપથની કીર્તિ, ઉજ્જયંત પર દેવસભા, અને વામન-બલિ સંબંધિત પુરાકથાઓનું સ્મરણ કરે છે. પછી રાજા રાજ્ય ત્યજી તીર્થયાત્રા દ્વારા ક્રમે ઊંચા લોકોમાં જઈ અંતે શિવધામ પ્રાપ્ત કરવાની ઇચ્છા દર્શાવે છે. ઋષિ ચિંતિત થઈ તેને રોકે છે—ગૃહમાં પણ દેવસન્નિધિ અને જરૂરી વિધિઓ શક્ય છે; તેથી અતિદૂર યાત્રાની વૃત્તિને નિયંત્રિત રાખવી જોઈએ. અધ્યાય તીર્થાભિલાષાને યોગ્ય ઉપદેશ અને નૈતિક સ્થિરતા સાથે જોડે છે.
Shlokas
Verse 1
पार्वत्युवाच । अहो तीर्थस्य माहात्म्यं गिरे रैवतकस्य च । भवस्य देवदेवस्य तथा वस्त्रापथस्य च
પાર્વતીએ કહ્યું—અહો! આ તીર્થનું, રૈવતક પર્વતનું, દેવદેવ ભવ (શિવ)નું તથા વસ્ત્રાપથનું માહાત્મ્ય અતિ મહાન છે।
Verse 2
गंगा सरस्वती चैव गोमती नर्मदा नदी । स्वर्णरेखाजले सर्वास्तथा ब्रह्मा सवासवः
ગંગા, સરસ્વતી, ગોમતી અને નર્મદા—આ બધી નદીઓ સ્વર્ણરેખાના જળમાં વિદ્યમાન છે; તેમજ ઇન્દ્રসহ બ્રહ્મા પણ ત્યાં છે।
Verse 3
ब्रह्मेन्द्र विष्णुमुख्यानां देवानां शंकरस्य च । वासो विरचितस्तत्र यावद्ब्रह्मदिनं भवेत्
ત્યાં બ્રહ્મા, ઇન્દ્ર, વિષ્ણુ તથા અન્ય મુખ્ય દેવો માટે—અને શંકર માટે પણ—બ્રહ્માના એક દિવસ જેટલો સમય ટકતા વસ્ત્રો રચાયા।
Verse 4
क्षेत्रतीर्थप्रभावं च प्रसादात्तव शंकर । श्रुतं सविस्तरं सर्वमिदं त्वदुदितं मया
હે શંકર, તમારી કૃપાથી મેં આ ક્ષેત્ર અને તેના તીર્થોની મહિમા વિસ્તારે સાંભળી છે; તમે જે કહ્યું તે સર્વ મેં શ્રવણ કર્યું છે।
Verse 5
महेश्वर प्रभो ब्रूहि किं चकार जनेश्वरः । भोजराजो मृगीं प्राप्य स च सारस्वतो मुनिः
હે મહેશ્વર પ્રભુ, કહો—મૃગી પ્રાપ્ત કર્યા પછી મનુષ્યોના અધિપતિ ભોજરાજે શું કર્યું? અને સારસ્વત મુનિએ શું કર્યું?
Verse 6
ईश्वर उवाच । तासु सर्वासु नारीषु रूपौदार्यगुणाधिका । नित्यं प्रमुदिता शांता नित्यं मंगलकारिका
ઈશ્વરે કહ્યું—તે સર્વ સ્ત્રીઓમાં તે રૂપ, ઔદાર્ય અને ગુણમાં શ્રેષ્ઠ હતી; સદા પ્રસન્ન, શાંત અને નિત્ય મંગલકારિણી હતી।
Verse 7
माता स्वसा सखी पुत्री स्त्रीषु संबन्धवर्धनी । पिता भ्राता गुरुः पुत्रः पुरुषेषु तथा कृतः
સ્ત્રીઓમાં તે સંબંધ વધારનારી બની—માતા, બહેન, સખી અને પુત્રીરૂપે; અને પુરુષોમાં પણ તેવી જ રીતે પિતા, ભાઈ, ગુરુ અને પુત્રરૂપે માનવામાં આવી।
Verse 8
एवं गुणवतीं भार्यां प्राप्य हृष्टो जनेश्वरः । सारस्वतं मुनिं स्तुत्वा राजा वचनमब्रवीत्
આ રીતે ગુણવતી પત્ની પ્રાપ્ત કરીને જનેશ્વર રાજા હર્ષિત થયો; સારસ્વત મુનિની સ્તુતિ કરીને રાજાએ આ વચન કહ્યાં।
Verse 9
राजोवाच । ब्रह्मा विष्णुर्हरः सूर्य इन्द्रोऽग्निर्मरुतां गणः । ब्रह्मचर्येण तपसा त्वया सन्तोषिताः प्रभो
રાજાએ કહ્યું—હે પ્રભો! બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, હર, સૂર્ય, ઇન્દ્ર, અગ્નિ અને મરુતગણ—તમારા બ્રહ્મચર્ય અને તપથી પ્રસન્ન થયા છે।
Verse 10
दैवतं परमं मे त्वं पिता माता गुरुः प्रभुः । येन जन्मांतरं सर्वं प्रत्यक्षं कथितं मम
તમે જ મારા પરમ દૈવત—પિતા, માતા, ગુરુ અને પ્રભુ; જેમના દ્વારા મારું સમગ્ર પૂર્વજન્મ મને પ્રત્યક્ષ જેવું કહી બતાવાયું છે।
Verse 11
सुराष्ट्रदेशो विख्यातो गिरी रैवतको महान् । भवः स्वयंभूर्भगवान्क्षेत्रे वस्त्रापथे श्रुतः
સુરાષ્ટ્ર દેશ વિખ્યાત છે અને મહાન રૈવતક પર્વત પણ પ્રસિદ્ધ છે; વસ્ત્રાપથના પવિત્ર ક્ષેત્રમાં ભગવાન ભવ સ્વયંભૂ રૂપે શ્રુત છે।
Verse 12
उज्जयंतगिरेर्मूर्ध्नि गौरीस्कन्दगणेश्वराः । भावयंतो भवं सर्वे संस्थिता ब्रह्मवासरम्
ઉજ્જયંત પર્વતના શિખરે ગૌરી, સ્કંદ અને ગણેશ—સમસ્ત ગણો સહિત—ભવ (શિવ)નું ધ્યાન-પૂજન કરતાં એક બ્રહ્મદિવસ સુધી સ્થિત રહ્યા।
Verse 13
वामनो नगरं स्थाप्य शिवं सिद्धेश्वरं प्रति । जित्वा दैत्यं बलिं बद्ध्वा स्वयं रैवतके स्थितः
વામને એક નગર સ્થાપી સિદ્ધેશ્વર-રૂપ શિવ તરફ ગમન કર્યું. દૈત્ય બલિને જીતીને બાંધી, તે પોતે રૈવતક પર્વત પર નિવાસ કરવા લાગ્યો।
Verse 14
इत्येतत्सर्वमाश्चर्यं जीवद्भिर्यदि दृश्यते । तीर्थयात्राविधानेन भवो वस्त्रापथे हरिः
આ રીતે જો જીવોએ આ સર્વ અદ્ભુત દૃશ્યો જોયા હોય, તો તે તીર્થયાત્રા-વિધાનના યોગ્ય પાલનથી છે. વસ્ત્રાપથમાં ભવ (શિવ) જ હરિ (વિષ્ણુ) છે।
Verse 15
त्यक्त्वा राज्यं प्रियान्पुत्रान्पत्त्यश्वरथकुञ्जरान् । पुत्रं राज्ये प्रतिष्ठाप्य गन्तव्यं निश्चितं मया
રાજ્ય, પ્રિય પુત્રો, પદાતિ, અશ્વ, રથ અને કુંજર—આ બધું ત્યજી, પુત્રને રાજ્યમાં સ્થાપી, મેં પ્રસ્થાન કરવાનો દૃઢ નિશ્ચય કર્યો છે।
Verse 16
त्वत्प्रसादाच्छ्रुतं सर्वं गम्यते यदि दृश्यते । तीर्थयात्राविधानेन भवो वस्त्रापथे हरिः
તમારા પ્રસાદથી મેં સર્વ સાંભળ્યું છે; અને જો ત્યાં જઈને દર્શન થઈ શકે, તો તીર્થયાત્રા-વિધાનના પાલનથી—વસ્ત્રાપથમાં ભવ (શિવ) જ હરિ (વિષ્ણુ) છે।
Verse 17
सूर्यलोकं सोमलोकमिंद्रलोकं हरेः पुरम् । ब्रह्मलोकमतिक्रम्य यास्येऽहं शिवमंदिरम्
સૂર્યલોક, સોમલોક, ઇન્દ્રલોક અને હરિનું નગર વટાવી, બ્રહ્મલોકને પણ લાંઘીને, હું શિવના મંદિર-ધામમાં જઈશ।
Verse 18
श्रुत्वा हि वाक्यं विविधं नरेन्द्रात्प्रहृष्टरोमा स मुनिर्बभूव । जिज्ञासमानो हि नृपस्य सर्वं निवारयामास मुनिर्नरेन्द्रम्
નરેન્દ્રના વિવિધ વચનો સાંભળી તે મુનિ આનંદથી રોમાંચિત થયો; છતાં રાજાનો અભિપ્રાય સર્વથા જાણવા ઇચ્છીને મુનિએ નરેન્દ્રને રોકવા પ્રયત્ન કર્યો।
Verse 19
सारस्वत उवाच । गृहेऽपि देवा हरविष्णुमुख्या जलानि दर्भा नृपते तिलाश्च । अनेकदेशांतरदर्शनार्थं मनो निवार्यं नृपते त्वयेति
સારસ્વતે કહ્યું—હે નૃપ! ગૃહમાં પણ હર-વિષ્ણુ મુખ્ય દેવો હાજર છે; જળ, દર્ભ અને તલ પણ છે. તેથી અનેક દેશો જોવા માટે બહાર દોડતા મનને તું સંયમમાં રાખ।