Adhyaya 9
આ અધ્યાયમાં પ્રહ્લાદના ઉપદેશરૂપે યાત્રિકોને પ્રસિદ્ધ પવિત્ર જળતીર્થો, ખાસ કરીને ‘સાત કુંડો’ના દર્શન-સ્નાનનો નિર્દેશ આપવામાં આવ્યો છે. આ જળ પાપમલ દૂર કરે છે તથા સમૃદ્ધિ અને વિવેક વધારશે એમ કહેવામાં આવ્યું છે. પ્રસંગમાં દિવ્ય દર્શનનું સ્મરણ છે—ભગવાન હરિ પ્રગટ થાય છે; ઋષિઓ લક્ષ્મી સહિત તેમની સ્તુતિ કરે છે અને ‘સુરગંગા’ના જળથી પૂજન થાય છે. સનકાદિ બ્રહ્મજ ઋષિઓએ દેવી માટે અલગ અલગ કુંડો રચી સ્નાન કર્યું; તે જળાશયો ‘લક્ષ્મી-હ્રદ’ તરીકે ઓળખાયા અને કાળચક્રમાં કલિયુગે ‘રુક્મિણી-હ્રદ’ નામે પ્રસિદ્ધ થયા; ભૃગુ સાથે જોડાયેલ અન્ય તીર્થનામનું સ્મરણ પણ છે. પછી વિધિક્રમ જણાવાયો છે—શુચિ થઈ પહોંચવું, પગ ધોવા, આચમન, કુશ ધારણ, પૂર્વમુખ થવું, ફળ-પુષ્પ-અક્ષતથી પૂર્ણ અર્ઘ્ય તૈયાર કરવું, મસ્તકે રજત મૂકવું, પાપક્ષય અને રુક્મિણી પ્રસન્નતા માટે રુક્મિણી-હ્રદને અર્ઘ્યમંત્ર અર્પણ કરી સ્નાન કરવું. સ્નાન પછી દેવો, મનુષ્યો અને ખાસ કરીને પિતૃઓને તર્પણ, આમંત્રિત બ્રાહ્મણો સાથે શ્રાદ્ધ, રજત-સુવર્ણ સહિત દક્ષિણા, રસાળ ફળદાન, દંપતીને મધુર ભોજન કરાવવું તથા બ્રાહ્મણી અને અન્ય સ્ત્રીઓને યથાશક્તિ વસ્ત્રો (લાલ વસ્ત્ર સહિત) આપી સન્માન કરવાનો વિધાન છે. ફલશ્રુતિમાં ઇચ્છાપૂર્તિ, વિષ્ણુલોકપ્રાપ્તિ, ગૃહે લક્ષ્મીનો નિત્યવાસ, આરોગ્ય, મનઃસંતોષ, અશાંતિનો અભાવ, પિતૃઓની દીર્ઘ તૃપ્તિ, સ્થિર સંતતિ, દીર્ઘાયુ, ધનસમૃદ્ધિ, વૈર-શોકનો અભાવ અને પુનઃપુનઃ સંસારભ્રમણથી મુક્તિ જણાવાઈ છે.
Shlokas
Verse 1
प्रह्लाद उवाच । ततो गच्छेद्द्विजश्रेष्ठाः सप्तकुण्डान्सुविश्रुतान् । सर्वपापप्रशमनानृद्धिबुद्धिविवर्द्धनान्
પ્રહ્લાદે કહ્યું—ત્યારબાદ, હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો! તે સાત સુવિખ્યાત કુંડોમાં જવું જોઈએ; તે સર્વ પાપોનું શમન કરે છે અને ઐશ્વર્ય તથા સદ્બુદ્ધિ વધારે છે।
Verse 2
आराधितः स च यदा हरिराविर्बभूव ह । संस्तूयमानो मुनिभिर्लक्ष्म्या सह जगत्पतिः
જ્યારે હરિની વિધિપૂર્વક આરાધના થઈ, ત્યારે તેઓ સాక్షાત્ પ્રગટ થયા. મુનિઓના સ્તુતિગાન વચ્ચે, લક્ષ્મી સહિત જગત્પતિ પ્રગટ થયા.
Verse 3
अर्हणं च तदा चक्रुर्हरये सुरगङ्गया । वामपार्श्वे स्थितां पद्मामभिषेक्तुं समुद्यताम्
પછી તેમણે સૂરગંગાના જળથી હરિનું અર્હણ કર્યું. અને તેમના ડાબા પાર्श્વે સ્થિત પદ્મા (લક્ષ્મી) અભિષેક કરવા ઉદ્યત દેખાઈ.
Verse 4
सनकाद्या ब्रह्मसुताः सप्तैते मनसा द्विजाः । पृथक्पृथग्घ्रदान्कृत्वा सिषिचुः सागरोद्भवाम्
સનક વગેરે બ્રહ્માના સાત માનસપુત્ર—એ દ્વિજ મુનિઓ—પ્રત્યેકે અલગ અલગ હ્રદ રચી, સાગરોદ્ભવા દેવી (લક્ષ્મી) દ્વારા તેનું સિંજન કર્યું.
Verse 5
ततो लक्ष्मीह्रदाः प्रोक्ता देव्या नात्रैव संज्ञिताः । प्राप्ते तु द्वापरस्यांते रुक्मिणीसंश्रयेण तु
એથી તે ‘લક્ષ્મી-હ્રદ’ તરીકે કહેવાયા; અહીં દેવીને અન્ય કોઈ નામથી ઓળખાવાઈ નથી. પરંતુ દ્વાપરના અંતે, રુક્મિણીના સંશ્રયથી તે ફરી તેના નામ સાથે જોડાયા.
Verse 6
रुक्मिणीह्रदमित्येवं कलौ ख्यातिं गताः पुनः । भृगुणा सेवितं यस्माद्भृगुतीर्थमिति स्मृतम्
આ રીતે કલિયુગમાં તે ફરી ‘રુક્મિણી-હ્રદ’ તરીકે ખ્યાતિ પામ્યા. અને ભૃગુ મુનિએ ત્યાં સેવન કર્યું હોવાથી તે ‘ભૃગુ-તીર્થ’ તરીકે સ્મરાય છે.
Verse 7
तस्मिन्गत्वा महाभागाः प्रक्षाल्य चरणौ मृदा । आचम्य च कुशान्गृह्य प्राङ्मुखो नियतः शुचिः
ત્યાં જઈ મહાભાગ્યવાનોએ માટી (અને જળ) વડે પગ ધોઈ, પછી આચમન કરવું; કુશા હાથમાં લઈ પૂર્વમુખ, નિયમિત અને શુચિ બની વિધિ આરંભવી।
Verse 8
संपूर्णं चार्घ्यमादाय फलपुष्पाक्षतादिभिः । रजतं च शिरे कृत्वा मन्त्रमेतमुदीरयेत्
ફળ, પુષ્પ, અક્ષત વગેરે સહિત પૂર્ણ અર્ઘ્ય લઈને, શિર પર રજત રાખીને, આ મંત્ર ઉચ્ચારવો।
Verse 9
भक्त्या चार्घ्यं प्रदास्यामि ह्रदे रुक्मिणिसंज्ञिते । सर्वपापविनाशाय रुक्मिण्याः प्रीणनाय च
‘રુક્મિણી નામના હ્રદમાં હું ભક્તિપૂર્વક અર્ઘ્ય અર્પણ કરીશ—સર્વ પાપોના વિનાશ માટે અને રુક્મિણીના પ્રસન્નતા માટે પણ।’
Verse 10
स्नानं कुर्य्यात्ततो विप्राः कृत्वा शिरसि तारकम् । देवान्मनुप्यान्सन्तर्प्य पितॄनथ विशेषतः
ત્યારબાદ, હે વિપ્રો, સ્નાન કરવું; શિર પર ‘તારક’ ધારણ કરીને દેવો અને મનુષ્યોને તર્પણ આપવું, અને પછી વિશેષ કરીને પિતૃઓને તર્પિત કરવું।
Verse 11
श्राद्धं ततः प्रकुर्वीत विप्रानाहूय भक्तितः । दक्षिणां च ततो दद्याद्रजतं रुक्ममेव च
પછી શ્રાદ્ધ કરવું, ભક્તિપૂર્વક વિપ્રોને આમંત્રિત કરવું; ત્યારબાદ દક્ષિણા આપવી—રજત અને સ્વર્ણ પણ।
Verse 12
विशेषतः प्रदेयानि फलानि रसवन्ति च । दम्पत्योर्भोजनं दद्यान्मिष्टान्नेन द्विजोत्तमाः
વિશેષ કરીને રસભર્યા અને મધુર ફળો દાન કરવા જોઈએ; અને હે દ્વિજોત્તમો, દંપતીને મિષ્ટ તથા ઉત્તમ અન્નથી ભોજન કરાવવું જોઈએ।
Verse 13
विप्रपत्न्यस्तु संपूज्याः स्त्रियश्चान्याः स्वशक्तितः । कञ्चुकै रक्तवस्त्रैश्च रुक्मिणी प्रीयतामिति
બ્રાહ્મણ-પત્નીઓનું યથાવિધિ પૂજન કરવું જોઈએ અને અન્ય સ્ત્રીઓનું પણ પોતાની શક્તિ મુજબ; કંચુક અને લાલ વસ્ત્ર અર્પણ કરીને પ્રાર્થના કરવી—“રુક્મિણી પ્રસન્ન થાઓ।”
Verse 14
एवं कृते द्विजश्रेष्ठाः कृतकृत्यो भवेन्नरः । सर्वान्कामानवाप्नोति विष्णुलोकं स गच्छति
હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો, આ રીતે કરવાથી મનુષ્ય કૃતકૃત્ય બને છે; તે સર્વ કામનાઓ પ્રાપ્ત કરે છે અને વિષ್ಣુલોકમાં જાય છે।
Verse 15
वसते च सदा गेहे लक्ष्मीस्तस्य न संशयः । आरोग्यं मनसस्तुष्टिर्न चोद्वेगः कदाचन
તેના ગૃહમાં લક્ષ્મી સદા વસે છે—એમાં સંશય નથી; આરોગ્ય, મનની તૃપ્તિ રહે છે અને ક્યારેય ઉદ્વેગ થતો નથી।
Verse 16
पितॄणामक्षया तृप्तिः प्रजा भवति निश्चला । हीनसत्त्वो नैव भवेद्दीर्घायुश्च भवेन्नरः
તેના પિતૃઓને અક્ષય તૃપ્તિ મળે છે; તેની સંતતિ સ્થિર અને સુરક્ષિત રહે છે. તે હીનસત્ત્વ બનતો નથી અને મનુષ્ય દીર્ઘાયુ બને છે।
Verse 17
आढ्यो भवति सर्वत्र यः स्नातो रुक्मिणी ह्रदे । न लक्ष्म्या मुच्यते विप्रा नालक्ष्म्या व्रियते नरः
જે રુક્મિણી હ્રદમાં સ્નાન કરે છે, તે સર્વત્ર સમૃદ્ધ બને છે. હે વિપ્રો, તે કદી લક્ષ્મીથી વિયોગ પામતો નથી અને અલક્ષ્મી (દુર્ભાગ્ય) તેને કદી વશ કરતી નથી।
Verse 18
न वैरं कलहस्तस्य यः स्नातो रुक्मिणीह्रदे । गमनागमनं न स्यात्संसारभ्रमणं तथा
જે રુક્મિણી હ્રદમાં સ્નાન કરે છે, તેને ન વૈર રહે છે ન કલહ. તેના માટે ફરી ‘જવું-આવવું’ રહેતું નથી; એટલે સંસારભ્રમણ સમાપ્ત થાય છે।
Verse 19
दुःखशोकौ कुतस्तस्य यः स्नातो रुक्मिणीह्रदे । सर्वपापविनिर्मुक्तो महाभयविवर्जितः
જે રુક્મિણી હ્રદમાં સ્નાન કરે છે, તેને દુઃખ અને શોક ક્યાંથી થાય? તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈ મહાભયથી રહિત બને છે।
Verse 20
सर्वान्कामानिह प्राप्य याति विष्णुपदं नरः
અહીં (આ લોકમાં) સર્વ કામનાઓ પ્રાપ્ત કરીને મનુષ્ય વિષ્ણુના પરમ પદને પામે છે।