Adhyaya 44
આ અધ્યાય દ્વારકા-માહાત્મ્યમાં સ્કંદપુરાણની ઉપસંહારરૂપ ફલશ્રુતિ અને સમાપન-ચોકઠું રજૂ કરે છે. સૂત પ્રથમ સ્કંદથી ભૃગુ, અંગિરસ, ચ્યવન, ઋચીક વગેરે અધિકૃત પરંપરા જણાવે છે અને પુરાણજ્ઞાનનું પ્રમાણ ગુરુ-શિષ્ય પરંપરામાં સ્થિત છે એમ સ્થાપિત કરે છે. પછી શ્રવણ અને પઠનના ફળો—પાપક્ષય, આયુષ્યવૃદ્ધિ, વર્ણાશ્રમધર્મમાં કલ્યાણ, પુત્ર-ધન-દાંપત્યસિદ્ધિ, સ્વજનોનો મિલાપ, અને શ્લોકના એક પાદમાત્ર શ્રવણથી પણ શુભગતિ—એ રીતે વર્ણવાય છે. પછી નૈતિક-શિક્ષાત્મક ભાર: પાઠક/વક્તાનું પૂજન બ્રહ્મા-વિષ્ણુ-રુદ્રપૂજન સમાન કહેવાય છે; ગુરુ એક અક્ષર પણ શીખવે તો તેનો ઋણ અપરિહાર્ય છે, તેથી દાન, સત્કાર, અન્ન-વસ્ત્રાદિથી શ્રદ્ધાપૂર્વક સેવા કરવી. અંતે વ્યાસ-પ્રસંગમાં ઋષિઓ સૂતની પ્રશંસા કરે છે કે તેણે સૃષ્ટિ, પ્રતિસૃષ્ટિ, વંશો, મન્વંતરો, લોકવિન્યાસ વગેરે પુરાણવિષયો સમ્યક્ કહ્યા; તેને વસ્ત્રાભૂષણોથી સન્માનિત કરી આશીર્વાદ આપે છે અને પોતાના કર્મકાંડમાં પરત ફરે છે—આ રીતે ગ્રંથસમાપ્તિ અને કૃતજ્ઞતા-પરંપરા દૃઢ થાય છે.
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । एतत्पुराणमखिलं पुरा स्कन्देन भाषितम् । भृगवे ब्रह्मपुत्राय तस्माल्लेभे तथांऽगिराः
સૂત બોલ્યા—આ સમગ્ર પુરાણ પ્રાચીનકાળે સ્કંદે બ્રહ્મપુત્ર ભૃગુને કહેલું; તેમાંથી જ અંગિરાએ પણ તેને પ્રાપ્ત કર્યું।
Verse 2
ततश्च च्यवनः प्राप ऋचीकश्च ततो मुनिः । एवं परंपरा प्राप्तं सर्वेषु भुवनेष्वपि
પછી ચ્યવનને તે પ્રાપ્ત થયું અને ત્યારબાદ મુનિ ઋચીકને. આ રીતે પરંપરાથી તે સર્વ લોકોમાં પણ પ્રસરી ગયું।
Verse 3
स्कान्दं पुराणमेतच्च कुमारेण पुरोद्धृतम् । यः शृणोति सतां मध्ये नरः पापाद्विमुच्यते
આ સ્કંદપુરાણ દિવ્ય યુવાન કુમારે પ્રથમ પ્રગટ કર્યું. જે સજ્જનોની વચ્ચે તેને શ્રવણ કરે છે, તે પાપમાંથી મુક્ત થાય છે.
Verse 4
इदं पुराणमायुष्यं चतुर्वर्णसुखप्रदम् । निर्मितं षण्मुखेनेह नियतं सुमहात्मना
આ પુરાણ આયુષ્યવર્ધક છે અને ચારેય વર્ણોને સુખ-કલ્યાણ આપનારું છે. અહીં મહાત્મા ષણ્મુખ (ષડાનન) એ તેને રચી નિયમપૂર્વક સ્થાપિત કર્યું.
Verse 5
एवमेतत्समाख्यातमाख्यानं भद्रमस्तु वः
આ રીતે આ આખ્યાન યથાવત્ વર્ણવાયું. આપ સૌને મંગળ થાઓ.
Verse 6
मण्डितं सप्तभिः खण्डैः स्कान्दं यः शृणुयान्नरः । न तस्य पुण्यसंख्यानं कर्तुं शक्येत केनचित्
સાત ખંડોથી શોભિત સ્કંદપુરાણ જે મનુષ્ય શ્રવણ કરે છે, તેના પુણ્યની ગણતરી કોઈ કરી શકતું નથી.
Verse 7
य इदं धर्ममाहात्म्यं ब्राह्मणाय प्रयच्छति । स्वर्गलोके वसेत्तावद्यावदक्षरसंख्यया
જે આ ‘ધર્મમાહાત્મ્ય’ બ્રાહ્મણને દાન આપે છે, તે તેમાંના અક્ષરોની સંખ્યા જેટલા સમય સુધી સ્વર્ગલોકમાં વસે છે.
Verse 8
यथा हि वर्षतो धारा यथा वा दिवि तारकाः । गंगायां सिकता यद्वत्तद्वत्संख्या न विद्यते
જેમ વરસતી વરસાદની ધારાઓ, જેમ આકાશના તારાઓ, અને જેમ ગંગાની રેતીના કણો ગણાઈ શકતા નથી—તેમ જ તે પુણ્યની કોઈ ગણતરી નથી।
Verse 9
यो नरः शृणुयाद्भक्त्या दिनानि च कियन्ति वै । सर्वार्थसिद्धो भवति य एतत्पठते नरः
જે મનુષ્ય ભક્તિપૂર્વક જેટલા દિવસો શક્ય હોય તેટલા દિવસો આ સાંભળે, તે સર્વ હેતુઓમાં સિદ્ધિ પામે; અને જે આ પાઠ કરે, તે પણ સર્વ કાર્યમાં સફળ થાય।
Verse 10
पुत्रार्थी लभते पुत्रान्धनार्थी लभते धनम् । लभते पतिकामा या पतिं कन्या मनोरमम्
પુત્રની ઇચ્છાવાળો પુત્રો મેળવે છે, ધનની ઇચ્છાવાળો ધન મેળવે છે; અને પતિ ઇચ્છતી કન્યા મનોહર પતિને પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 11
समागमं लभन्ते च बान्धवाश्च प्रवासिभिः । स्कान्दं पुराणं श्रुत्वा तु पुमानाप्नोति वाञ्छितम्
પ્રવાસમાં ગયેલા બંધુઓ સાથે પણ સ્વજનોનું પુનર્મિલન થાય છે; અને સ્કંદપુરાણનું શ્રવણ કરવાથી મનુષ્ય ઇચ્છિત ફળ પામે છે।
Verse 12
शृण्वतः पठतश्चैव सर्वकामप्रदं नृणाम्
જે સાંભળે છે અને જે પાઠ કરે છે—તેમને આ સર્વ કામનાઓ પ્રદાન કરે છે।
Verse 13
पुण्यं श्रुत्वा पुराणं वै दीर्घमायुश्च विन्दति । महीं विजयते राजा शत्रूंश्चाप्यधितिष्ठति
આ પુણ્યદાયક પુરાણનું શ્રવણ કરવાથી મનુષ્ય નિશ્ચયે દીર્ઘ આયુષ્ય પામે છે. રાજા પૃથ્વી જીતે છે અને શત્રુઓને પણ વશમાં કરે છે.
Verse 14
वेदविच्च भविद्विप्रः क्षत्रियो राज्यमाप्नुयात् । धनं धान्यं तथा वैश्यः शूद्रः सुखमवाप्नुयात्
બ્રાહ્મણ વેદવિદ્ બને છે, ક્ષત્રિય રાજ્યાધિકાર પામે છે. વૈશ્ય ધન અને ધાન્યની સમૃદ્ધિ મેળવે છે, અને શૂદ્ર સુખ પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 15
अध्यायमेकं शृणुयाच्छ्लोकं श्लोकार्धमेव वा । यः श्लोकपादं शृणुयाद्विष्णुलोकं स गच्छति
કોઈ એક અધ્યાય, એક શ્લોક અથવા શ્લોકનો અર્ધો પણ સાંભળે—જે શ્લોકનો એક પાદ પણ શ્રવણ કરે છે, તે વિષ್ಣુલોકને પામે છે.
Verse 16
श्रुत्वा पुराणमेतद्धि वाचकं यस्तु पूजयेत् । तेन ब्रह्मा च विष्णुश्च रुद्रश्चैव प्रपूजितः
આ પુરાણનું શ્રવણ કરીને જે તેના વાચકનું પૂજન કરે છે, તેના દ્વારા બ્રહ્મા, વિષ್ಣુ અને રુદ્ર—ત્રણે પણ પૂજિત થાય છે.
Verse 17
एकमप्यक्षरं यस्तु गुरुः शिष्ये निवेदयेत् । पृथिव्यां नास्ति तद्द्रव्यं यद्दत्त्वा ह्यनृणी भवेत्
ગુરુ જો શિષ્યને એક અક્ષર પણ ઉપદેશે, તો પૃથ્વી પર એવું કોઈ ધન નથી કે જે આપીને મનુષ્ય તે ઋણથી સાચે ઉઋણી બની શકે.
Verse 18
अतः संपूजनीयस्तु व्यासः शास्त्रोपदेशकः । गोभू हिरण्यवस्त्राद्यैर्भोजनैः सार्वकामिकैः
અતએવ શાસ્ત્રોપદેશક વ્યાસજી યોગ્ય રીતે પૂજનીય છે. ગાય, ભૂમિ, સોનું, વસ્ત્ર વગેરે દાન તથા સર્વકામના તૃપ્તિકારક ભોજનથી તેમનો સત્કાર કરવો જોઈએ।
Verse 19
य एवं भक्तियुक्तस्तु श्रुत्वा शास्त्रमनुत्तमम् । पूजयेदुपदेष्टारं स शैवं पदमाप्नुयात्
જે ભક્તિયુક્ત થઈ આ અનુત્તમ શાસ્ત્રોપદેશ સાંભળી ઉપદેશકનું પૂજન કરે છે, તે શૈવ પદ—શિવનું પરમ સ્થાન—પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 20
पुराणश्र वणादेव अनेकभवसंचितम् । पापं प्रशममायाति सर्वतीर्थफलं लभेत्
માત્ર પુરાણ-શ્રવણથી જ અનેક જન્મોમાં સંચિત પાપ શમન પામે છે અને સર્વ તીર્થોનું ફળ પ્રાપ્ત થાય છે।
Verse 21
अमृतेनोदरस्थेन म्रियन्ते सर्वदेवताः । कण्ठस्थितविषेणापि यो जीवति स पातु वः
અમૃત પણ જો ઉદરમાં જ અટકી રહે તો સર્વ દેવતાઓ મરી જાય; પરંતુ કંઠમાં વિષ સ્થિત હોવા છતાં જે જીવિત રહે છે—એ નীলકંઠ શિવ તમારું રક્ષણ કરે।
Verse 22
व्यास उवाच । इत्युक्त्वोपरते सूते शौनकादि महर्षयः । संपूज्य विधिवत्सूतं प्रशस्याथाभ्यनन्दयन्
વ્યાસે કહ્યું—સૂતજી આમ કહીને વિરામ પામ્યા ત્યારે, શૌનક આદિ મહર્ષિઓએ વિધિપૂર્વક સૂતજીનું પૂજન કર્યું, પ્રશંસા કરી અને આનંદથી અનુમોદન કર્યું।
Verse 23
ऋषय ऊचुः । कथितो भवता सर्गः प्रतिसर्गस्तथैव च । वंशानुवंशचरितं पुराणानामनुक्रमः
ઋષિઓએ કહ્યું—આપે સર્ગ અને પ્રતિસર્ગ, તેમજ વંશ-ઉપવંશનું ચરિત અને પુરાણોનો અનુક્રમ યથાવત્ વર્ણવ્યો છે।
Verse 24
मन्वन्तरप्रमाणं च ब्रह्माण्डस्य च विस्तरः । ज्योतिश्चक्रस्वरूपं च यथावदनुवर्णितम्
આપે મન્વંતરોનું પ્રમાણ, બ્રહ્માંડનો વિસ્તાર અને જ્યોતિષ્ચક્રનું યથાર્થ સ્વરૂપ પણ યથાવત્ વર્ણવ્યું છે।
Verse 25
धन्याः स्म कृतकृत्याः स्म वयं तव मुखाम्बुजात् । स्कान्दं महापुराण हि श्रुत्वा सूतातिहर्षिताः
અમે ધન્ય છીએ, કૃતકૃત્ય છીએ; આપના મુખકમળમાંથી સ્કાન્દ મહાપુરાણ સાંભળી, હે સૂત, અમે અત્યંત હર્ષિત થયા છીએ।
Verse 26
वयं महर्षयो विप्राः प्रदद्मोऽद्य तवाऽशिषः । व्यासशिष्य महाप्राज्ञ चिरं जीव सुखी भव
અમે બ્રાહ્મણ મહર્ષિઓ આજે તમને આશીર્વાદ આપીએ છીએ—હે વ્યાસશિષ્ય, હે મહાપ્રાજ્ઞ, દીર્ઘાયુ થાઓ અને સુખી રહો।
Verse 27
इति दत्त्वाऽशिषस्तस्मै दत्त्वा वासोविभूषणम् । विसृज्य लोमशं सूतं यज्ञकर्माण्यथाचरन्
આ રીતે તેને આશીર્વાદ આપી, વસ્ત્રો અને આભૂષણો પણ આપી, તેમણે લોમહર્ષણ સૂતને આદરપૂર્વક વિદાય કર્યો; ત્યારબાદ યજ્ઞકર્મો આચર્યા।
Verse 44
इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे चतुर्थे द्वारकामाहात्म्ये स्कन्दमहापुराणश्रवणपठनपुस्तकप्रदानपौराणिकव्यासपूजनमाहात्म्यवर्णनपूर्वकं समस्तस्कान्दमहा पुराणग्रन्थसमाप्त्युपसंहारसूतसत्कारवृत्तान्तवर्णनंनाम चतुश्चत्वारिंशत्तमोऽध्यायः
આ રીતે શ્રીસ્કંદમહાપુરાણની એકાશી સહસ્ર શ્લોકોની સંહિતાના સાતમા પ્રભાસખંડના ચોથા વિભાગ ‘દ્વારકા-માહાત્મ્ય’માં—સ્કંદમહાપુરાણના શ્રવણ-પઠનની મહિમા, ગ્રંથદાન, પૌરાણિક વ્યાસપૂજન, તેમજ સમગ્ર સ્કંદપુરાણની સમાપ્તિ-ઉપસંહાર અને સૂતસત્કારના વર્તાંતનું વર્ણન કરતો ચુંમાલીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।