Adhyaya 43

Verse 1

प्रह्लाद उवाच । सावित्रीं च भवानीं च दुर्गां चैव सरस्वतीम् । योऽर्चयेत्तुलसीपत्रैः सर्वकामसमन्वितः

પ્રહ્લાદે કહ્યું—જે તુલસીપત્રોથી સાવિત્રી, ભવાની, દુર્ગા અને સરસ્વતીનું ભક્તિપૂર્વક અર્ચન કરે છે, તે સર્વ ઇચ્છિત કામનાઓથી યુક્ત થાય છે।

Verse 2

गृहीत्वा तुलसीपत्रं भक्त्या विष्णुं समर्चयेत् । अर्चितं तेन सकलं सदेवासुरमानुषम्

તુલસીપત્ર લઈને ભક્તિપૂર્વક વિષ્ણુનું સમ્યક્ અર્ચન કરવું; તે અર્ચનથી દેવ, અસુર અને માનવ સહિત સર્વ જગત જાણે અર્ચિત થાય છે।

Verse 3

चतुर्द्दश्यां महेशानं पौर्णमास्यां पितामहम् । येऽर्चयन्ति च सप्तम्यां तुलस्या च गणाधिपम्

જે ચતુર્દશીએ મહેશાનનું, પૂર્ણિમાએ પિતામહ (બ્રહ્મા)નું અને સપ્તમીએ તુલસીসহ ગણાધિપ (ગણેશ)નું અર્ચન કરે છે, તેઓ મહાપુણ્યના ભાગી બને છે।

Verse 4

शंखोदकं तीर्थवराद्वरिष्ठं पादोदकं तीर्थवराद्वरिष्ठम् । नैवेद्यशेषं क्रतुकोटितुल्यं निर्माल्यशेषं व्रतदानतुल्यम्

શંખનું જળ તીર્થોમાં શ્રેષ્ઠતમ છે અને ભગવાનના પાદોદક પણ તીર્થોમાં શ્રેષ્ઠતમ છે। નૈવેદ્યનો શેષ કરોડો યજ્ઞ સમાન છે, અને નિર્માલ્યનો શેષ વ્રત તથા દાન સમાન પુણ્યદાયક છે।

Verse 5

मुकुन्दाशनशेषं तु यो भुनक्ति दिनेदिने । सिक्थेसिक्थे भवेत्पुण्यं चान्द्रायणशताधिकम्

જે મનુષ્ય રોજેરોજ મુકુન્દને અર્પિત નૈવેદ્યનો શેષ પ્રસાદ ભોગવે છે, તે દરેક કૌરમાં સો ચાન્દ્રાયણ વ્રતો કરતાં પણ અધિક પુણ્ય પામે છે।

Verse 6

नैवेद्यशेषं तुलसीविमिश्रं विशेषतः पादजलेन विष्णोः । योऽश्नाति नित्यं पुरुषो मुरारेः प्राप्नोति यज्ञायुतकोटिपुण्यम्

જે વ્યક્તિ દરરોજ મુરારીને અર્પિત નૈવેદ્યશેષને તુલસી સાથે મિશ્રિત કરીને, ખાસ કરીને વિષ્ણુના પાદજલ (ચરણામૃત)થી સিক্ত કરી ભોગવે છે—તે અયુતકોટિ યજ્ઞ જેટલું પુણ્ય પામે છે।

Verse 7

यः श्राद्धकाले हरिभुक्तशेषं ददाति भक्त्या पितृदेवतानाम् । तेनैव पिंडात्सुतिलैर्विमिश्रादाकल्पकोटिं पितरः सुतृप्ताः

જે વ્યક્તિ શ્રાદ્ધકાળે હરિભુક્ત શેષને ભક્તિપૂર્વક પિતૃદેવતાઓને અર્પે છે, તે જ સૂક્ષ્મ તલમિશ્રિત પિંડથી તેના પિતૃઓ એક કરોડ કલ્પ સુધી પૂર્ણ તૃપ્ત રહે છે।

Verse 8

स्नानार्चनक्रियाकाले घंटावाद्यं करोति यः । पुरतो वासुदेवस्य गवां कोटिफलं लभेत्

જે વ્યક્તિ સ્નાન-અર્ચન ક્રિયાકાળે વાસુદેવના સમક્ષ ઘંટ વગાડે છે, તે એક કરોડ ગૌદાન જેટલું ફળ મેળવે છે।

Verse 9

सर्ववाद्यमयी घंटा केशवस्य सदा प्रिया । वादनाल्लभते पुण्यं यज्ञकोटिफलं नरः

સર્વ વાદ્યોનું સ્વરૂપ એવી ઘંટા કેશવને સદા પ્રિય છે; તેને વગાડવાથી મનુષ્યને એક કરોડ યજ્ઞફળ સમાન પુણ્ય મળે છે।

Verse 10

वादित्राणामभावे तु पूजाकाले च सर्वदा । घंटावाद्यं नरैः कार्य्यं सर्ववाद्यमयी यतः

અન્ય વાદ્યો ન હોય તો પણ, અને પૂજાકાળે સદા, લોકોએ ઘંટ વગાડવો જોઈએ; કારણ કે તે સર્વ વાદ્યોનું સમર્પિત સ્વરૂપ છે.

Verse 11

तुलसीकाष्ठसंभूतं चन्दनं यच्छते हरेः । निर्द्दहेत्पातकं सर्वं पूर्वजन्मशतार्जितम्

જે તુલસી-કાષ્ઠથી બનેલું ચંદન હરિને અર્પે છે, તે સૈકડો પૂર્વજન્મોમાં સંગ્રહિત સર્વ પાપોને દહન કરી નાખે છે.

Verse 12

ददाति पितृ पिंडेषु तुलसीकाष्ठचन्दनम् । पितॄणां जायते तृप्तिर्गयाश्राद्धेन वै तथा

જે પિતૃ-પિંડો પર તુલસી-કાષ્ઠનું ચંદન અર્પે છે, તેનાથી પિતૃઓને ગયામાં કરેલા શ્રાદ્ધ જેટલી તૃપ્તિ થાય છે.

Verse 13

सर्वेषामेव देवानां तुलसीकाष्ठचन्दनम् । पितॄणां च विशेषेण सदाऽभीष्टं हरेः कलौ

તુલસી-કાષ્ઠનું ચંદન સર્વ દેવોને પ્રિય છે, અને વિશેષ કરીને પિતૃઓને; કલિયુગમાં તો તે હરિને સદા અત્યંત અભિષ્ટ છે.

Verse 14

हरेर्भागवता भूत्वा तुलसीकाष्ठचन्दनम् । नार्पयति सदा विष्णोर्न ते भागवताः कलौ

જે પોતાને હરિનો ભક્ત કહ્યા છતાં વિષ્ણુને તુલસી-કાષ્ઠનું ચંદન નિયમિત અર્પણ કરતો નથી, તે કલિયુગમાં ખરેખર ભાગવત નથી.

Verse 15

शरीरं दह्यते यस्य तुलसीकाष्ठवह्निना । नीयमानो यमेनापि विष्णुलोकं स गच्छति

જેનુ શરીર તુલસીકાષ્ઠની અગ્નિથી દહન થાય છે, તે યમ દ્વારા લઈ જવાતો હોવા છતાં વિષ્ણુલોકને પામે છે.

Verse 16

यद्येकं तुलसीकाष्ठं मध्ये काष्ठस्य यस्य हि । दाहकाले भवेन्मुक्तः पापकोटिशतायुतैः

દાહકાળે કાષ્ઠોના મધ્યે જો તેના માટે તુલસીકાષ્ઠનો એક ટુકડો પણ મૂકાય, તો તે કરોડો-કરોડ પાપોથી મુક્ત થઈ મોક્ષ પામે છે.

Verse 17

दह्यमानं नरं दृष्ट्वा तुलसीकाष्ठवह्निना । जन्मकोटिसहस्रैस्तु तोषितस्तैर्जनार्दनः

તુલસીકાષ્ઠની અગ્નિથી દહાતો મનુષ્ય જોઈ જનાર્દન એવા પ્રસન્ન થાય છે, જાણે હજારો કરોડ જન્મોના પુણ્યથી તૃપ્ત થયા હોય।

Verse 18

दह्यमानं नरं सर्वे तुलसीकाष्ठवह्निना । विमानस्थाः सुरगणाः क्षिपंति कुसुमांजलीन्

જ્યારે તુલસીકાષ્ઠની અગ્નિથી મનુષ્યનું દહન થાય છે, ત્યારે વિમાનસ્થ દેવગણ તત્કાળ તેના પર પુષ્પાંજલિઓ વરસાવે છે.

Verse 19

नृत्यंत्योऽप्सरसो हृष्टा गीतं गायन्ति सुस्वरम् । ज्वलते यत्र दैत्येन्द्र तुलसीकाष्ठपावकः

હે દૈત્યેન્દ્ર! જ્યાં તુલસીકાષ્ઠનો પાવક અગ્નિ પ્રજ્વલિત થાય છે, ત્યાં હર્ષિત અપ્સરાઓ નૃત્ય કરે છે અને મધુર સ્વરે ગીત ગાય છે.

Verse 20

कुरुते वीक्षणं विष्णुः सन्तुष्टः सह शंभुना

સંતોષ પામેલા વિષ્ણુ શંભુ (શિવ) સાથે મળીને તે વિધિ અને અવસાન પામેલ પર કૃપાદૃષ્ટિ કરે છે।

Verse 21

गृहीत्वा तं करे शौरिः पुरुषं स्वयमग्रतः । मार्जते तस्य पापानि पश्यतां त्रिदिवौकसाम् । महोत्सवं च कृत्वा तु जयशब्दपुरःसरम्

શૌરી (કૃષ્ણ) સ્વયં તે પુરુષનો હાથ પકડી તેને આગળ લઈ જાય છે; ત્રિદિવવાસીઓ જોઈ રહ્યા હોય તેમ તેના પાપો મિટાવે છે; પછી ‘જય’ના નાદથી પૂર્વગામી મહોત્સવ કરે છે।

Verse 22

सूत उवाच । प्रह्लादेनोदितं श्रुत्वा माहात्म्यं द्वारकाभवम् । प्रहृष्टा ऋषयः सर्वे तथा दैत्येश्वरो बलिः

સૂત બોલ્યા—પ્રહ્લાદે પ્રગટ કરેલું દ્વારકા-માહાત્મ્ય સાંભળીને બધા ઋષિઓ હર્ષિત થયા; તેમજ દૈત્યેશ્વર બલિ પણ।

Verse 23

ततः सर्वेऽभिनन्द्यैनं प्रह्लादं दैत्यपुङ्गवम् । उद्युक्ता द्वारकां गत्वा द्रष्टुं कृष्णमुखाम्बुजम्

પછી સૌએ દૈત્યશ્રેષ્ઠ પ્રહ્લાદને અભિનંદન આપ્યું અને કૃષ્ણના કમલમુખના દર્શન માટે દ્વારકા જવા ઉદ્યત થયા।

Verse 24

ततस्ते बलिना सार्धं मुनयः संशितव्रताः । आगत्य द्वारकां स्नात्वा गोमत्यां विधिपूर्वकम्

પછી દૃઢવ્રતવાળા મુનિઓ બલિ સાથે દ્વારકામાં આવી, ગોમતીમાં વિધિપૂર્વક સ્નાન કર્યું।

Verse 25

कृष्णं दृष्ट्वा समभ्यर्च्य कृत्वा यात्रां यथाविधि । दत्त्वा दानानि बहुशः कृतकृत्यास्ततोऽभवन्

શ્રીકૃષ્ણનાં દર્શન કરીને, વિધિપૂર્વક તેમની પૂજા કરીને અને નિયમસર યાત્રા પૂર્ણ કરીને, તેમણે વારંવાર અનેક દાન આપ્યાં; ત્યારબાદ તેઓ કૃતકૃત્ય થયા।

Verse 26

जग्मुः स्वीयानि स्थानानि बलिः पातालमाययौ । प्रह्लादं च प्रणम्याशु मेने स्वस्य कृतार्थताम्

પછી સૌ પોતપોતાના સ્થાનો પર ગયા. બલિ પાતાળમાં ઉતરી ગયો; અને પ્રહ્લાદને તત્કાળ પ્રણામ કરીને તેણે પોતાને કૃતાર્થ માન્યો।

Verse 43

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे चतुर्थे द्वारकामाहात्म्ये द्वारकामाहात्म्यश्रवणादिफलश्रुतिवर्णनपुरःसरतुलसीपत्रकाष्ठमहिमवर्णनपूर्वकं प्रह्लादद्विजसंवाद समाप्त्यनंतरं बलिना सह द्विजकृतद्वारकायात्राविधिवर्णनंनाम त्रिचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીસ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતિસાહસ્રી સંહિતાના સાતમા પ્રભાસખંડના ચોથા દ્વારકા-માહાત્મ્ય વિભાગમાં ત્રિચત્વારિંશત્તમ અધ્યાય સમાપ્ત થયો—જ્યાં દ્વારકા-માહાત્મ્ય શ્રવણાદિ ફલશ્રુતિનું વર્ણન, પૂર્વે તુલસીપત્ર અને કાષ્ઠની મહિમા, અને પ્રહ્લાદ-બ્રાહ્મણ સંવાદ પૂર્ણ થયા પછી બલિસહિત બ્રાહ્મણકૃત દ્વારકા-યાત્રાવિધીનું નિરૂપણ છે।