Adhyaya 33
આ અધ્યાયમાં પ્રહ્લાદ વિષ્ણુના પારષદોની વાતો સાંભળી દ્વારકાનું માહાત્મ્ય વિસ્તારે જાણવા વિનંતી કરે છે. ત્યારે બ્રહ્મા અને મહેશ કહે છે કે દ્વારકા સર્વ તીર્થો અને મોક્ષદાયક ક્ષેત્રોમાં રાજકેન્દ્ર સમાન શ્રેષ્ઠ છે; પ્રયાગ અને કાશી જેવા પ્રસિદ્ધ યાત્રાધામોની તુલનામાં પણ તેની મહિમા વિશેષ રીતે ગવાય છે. પછી દિશાનુસાર ક્રમબદ્ધ રીતે વર્ણન આવે છે કે કરોડો નદીઓ અને તીર્થો દ્વારકાની આસપાસ નિવાસ કરે છે, ભક્તિપૂર્વક સેવા કરે છે અને વારંવાર શ્રીકૃષ્ણના દર્શન કરે છે. ત્યારબાદ વારાણસી, અવંતી, મથુરા, અયોધ્યા, કુરુક્ષેત્ર, પુરુષોત્તમ, ભૃગુક્ષેત્ર/પ્રભાસ, શ્રીરંગ વગેરે મુખ્ય ક્ષેત્રોની યાદી, તેમજ શાક્ત, સૌર અને ગાણપત્ય પવિત્ર સ્થાનોનો ઉલ્લેખ થાય છે; સાથે કૈલાસ, હિમવત, શ્રીશૈલ વગેરે પર્વતો દ્વારકાને ઘેરીને સ્થિત હોવાનું પણ કહેવામાં આવ્યું છે. અંતે આ સર્વ સમાગમ શ્રદ્ધા અને ભક્તિના બળથી થાય છે એમ નિષ્કર્ષ આપવામાં આવે છે; અને ગુરુ કન્યા રાશિમાં હોય ત્યારે દેવતા અને ઋષિઓ આનંદથી દર્શન માટે દ્વારકામાં આવે છે એવો સમયસંકેત પણ દર્શાવવામાં આવે છે. આમ દ્વારકાને સર્વતીર્થ-સમન્વયનું કેન્દ્રરૂપે પ્રતિપાદિત કરવામાં આવે છે.
Shlokas
Verse 1
श्रीप्रह्लाद उवाच । श्रुत्वा ब्रह्ममहेशानौ यदुक्तं विष्णुपार्षदैः । द्वारकायास्तु माहात्म्यं तद्वर्णयितुमूचतुः
શ્રી પ્રહ્લાદે કહ્યું—વિષ્ણુના પારષદોએ જે કહ્યું તે સાંભળીને બ્રહ્મા અને મહેશ ત્યારે દ્વારકાના માહાત્મ્યનું વર્ણન કરવા લાગ્યા।
Verse 2
श्रीब्रह्मेशानावूचतुः । भोभोः क्षेत्राणि तीर्थानि सरांसि सागरादयः । प्रयागादीनि तीर्थानि काश्याद्या मुक्तिदायकाः
શ્રી બ્રહ્મા અને ઈશાન બોલ્યા—હો હો! પવિત્ર ક્ષેત્રો, તીર્થો, સરોવરો, સાગરો વગેરે; પ્રયાગાદિ તીર્થો અને કાશી વગેરે સ્થાનો મોક્ષદાયક છે।
Verse 3
भवतां तीर्थराजानां महाराजस्त्वियं शुभा । द्वारका सेवनीया वै स्थीयतां स्वेच्छया बहिः
હે તીર્થરાજોના મહારાજો! આ શુભ દ્વારકા તમારી અધિરાજ્ઞી છે. દ્વારકાની નિશ્ચયે સેવા કરવી જોઈએ; તેથી તમારી ઇચ્છા મુજબ બહાર જ રહો।
Verse 4
श्रीप्रह्लाद उवाच । महेशवचनं श्रुत्वा सर्वेषामुत्सवोऽभवत् । प्रदक्षिणां ततः कृत्वा द्वारकां प्रणिपत्य च । आवासं चक्रिरे तत्र क्षेत्रतीर्थानि हर्षतः
શ્રી પ્રહ્લાદ બોલ્યા—મહેશના વચન સાંભળતાં સર્વમાં ઉત્સવ-આનંદ થયો. પછી પ્રદક્ષિણા કરીને અને દ્વારકાને પ્રણામ કરીને, તે ક્ષેત્રો અને તીર્થો હર્ષપૂર્વક ત્યાં જ નિવાસ કરવા લાગ્યા।
Verse 5
भागीरथी प्रयागं च यमुना च सरस्वती । सरयूगंडकी पुण्या गोमती पूर्ववाहिनी
ત્યાં ભાગીરથી (ગંગા), પ્રયાગ, યમુના અને સરસ્વતી; તેમજ પુણ્ય સરયૂ, ગંડકી અને પૂર્વવાહિની ગોમતી પણ હતાં।
Verse 6
अन्याश्च सरितः सर्वाः सिन्धुशोणौ नदौ तथा । पंचाशत्कोटिभिस्तीर्थैर्दिग्भागे ह्युत्तरे स्थिताः । लंपटाः कृष्णसेवायां पश्यतो द्वारकां मुहुः
અને અન્ય સર્વ નદીઓ પણ—સિંધુ અને શોણ સહિત—પચાસ કરોડ તીર્થો સાથે ઉત્તર દિશાભાગમાં સ્થિત રહી. કૃષ્ણસેવામાં આસક્ત થઈ તેઓ વારંવાર દ્વારકાનું દર્શન કરતા રહ્યા।
Verse 7
मन्दाकिनी तथा पुण्या नदी भागीरथी च या । महानदी नर्मदा च शिप्रा प्राची सरस्वती
મંદાકિની તથા પવિત્ર ભાગીરથી નદી; મહાનદી અને નર્મદા; શિપ્રા, પ્રાચી અને સરસ્વતી—આ પણ તીર્થોમાં ઉપસ્થિત હતાં.
Verse 8
चक्षुर्भद्रा तथा सीता नद्योऽन्याः पापनाशिनी । वर्तंते पूर्वदिग्भागे तीर्थैश्च षष्टिकोटिभिः
ચક્ષુર્ભદ્રા તથા સીતા અને અન્ય પાપનાશિની નદીઓ—પૂર્વ દિશાભાગે સાઠ કરોડ તીર્થો સાથે વિરાજમાન હતાં.
Verse 9
पयोष्णी तपती पुण्या विदर्भा च पयस्विनी । गोदावरी महापुण्या भीमा कृष्णानदी तथा
પયોષ્ણી અને પવિત્ર તપતી; વિદર્ભા અને પયસ્વિની; મહાપુણ્યા ગોદાવરી; તેમજ ભીમા અને કૃષ્ણા નદી પણ—(એકત્રિત હતાં)।
Verse 10
कावेरीप्रमुखाः पुण्या अन्यैश्चैवाघनाशिनीः । स्वतीर्थसहिता भक्त्या नवनवतिकोटिभिः
કાવેરી-પ્રમુખ પવિત્ર નદીઓ અને અન્ય અઘનાશિની પ્રવાહો—પોતપોતાના તીર્થો સાથે, ભક્તિભાવથી નવ્વાણું કરોડની સંખ્યામાં આવ્યા.
Verse 11
स्थिता दक्षिणदिग्भागे द्वारकासेवनोत्सुकाः । क्रीडंति गोमतीनीरे तीरे च कृष्णसन्निधौ
તેઓ દક્ષિણ દિશાભાગે સ્થિત રહી દ્વારકાની સેવામાં ઉત્સુક હતાં. ગોમતીના જળમાં અને તટ પર, શ્રીકૃષ્ણના સાન્નિધ્યમાં, તેઓ ક્રીડા કરતાં હતાં.
Verse 12
सप्तद्वीपेषु याः संति तथाऽन्या वै सरिद्वराः । सागराश्च तथा सप्त पश्चिमायां दिशि स्थिताः
સપ્તદ્વીપોમાં જે શ્રેષ્ઠ નદીઓ છે, તેમજ અન્ય ઉત્તમ સરિતાઓ પણ, અને તેમ જ સાત સમુદ્રો—આ બધાં પશ્ચિમ દિશામાં સ્થિત કરાયા।
Verse 13
क्रीडंति चक्रतीर्थे वै तीर्थैश्च शतकोटिभिः । पश्यंति च मुहुः कृष्णं पश्चिमाभिमुखं सदा
તેઓ ચક્રતીર્થમાં નિશ્ચયે દિવ્ય આનંદથી ક્રીડા કરે છે, શતકોટિ તીર્થો સાથે; અને વારંવાર સદા પશ્ચિમાભિમુખ શ્રીકૃષ્ણનું દર્શન કરે છે।
Verse 14
विदिशासु च सर्वासु तीर्थसंख्या न विद्यते । पुष्करादीनि तीर्थानि विशाला विरजा गया
બધી દિશાઓમાં તીર્થોની સંખ્યા ગણતરીમાં આવતી નથી; પુષ્કર આદિ તીર્થો, તેમજ વિશાલા, વિરજા અને ગયા પણ (છે)।
Verse 15
शतैककोटिभिस्तीर्थैर्गोमत्युदधिसंगमे । वर्त्तंते कृष्णसेवायां सोत्सवानि द्विजोत्तमाः
ગોમતી અને સમુદ્રના સંગમે, શત-એક-કોટિ તીર્થોની વચ્ચે, શ્રેષ્ઠ દ્વિજ ઉત્સવો સહિત શ્રીકૃષ્ણસેવામાં સતત રત રહે છે।
Verse 16
वाराणसी पूरैशान्यामवन्ती पूर्वदिक्स्थिता । आग्नेय्यां दिशि कांती च दक्षिणे मथुरा स्थिता
ઈશાન્ય દિશામાં વારાણસી સ્થિત છે, પૂર્વ દિશામાં અવંતી; આગ્નેય દિશામાં કાંતી, અને દક્ષિણમાં મથુરા સ્થિત છે।
Verse 17
नैरृत्यां च तथा माया अयोध्या पश्चिमे स्थिताः । वायव्यां तु कुरुक्षेत्रं हरिक्षेत्रं तथोत्तरे
નૈઋત્ય દિશામાં માયા છે, પશ્ચિમમાં અયોધ્યા સ્થિત છે. વાયવ્યમાં કુરુક્ષેત્ર છે અને ઉત્તરમાં હરિક્ષેત્ર છે.
Verse 18
शिवक्षेत्रं च ऐशान्यामैंद्र्यां च पुरुषोत्तमः । आग्नेय्यां च भृगुक्षेत्रं प्रभासं दक्षिणाश्रितम्
ઈશાન ખૂણે શિવક્ષેત્ર છે, અને ઐન્દ્ર દિશામાં પુરુષોત્તમ છે. આગ્નેયમાં ભૃગુક્ષેત્ર છે, તથા દક્ષિણમાં પ્રભાસ સ્થાપિત છે.
Verse 19
श्रीरंगं नैरृते भागे लोहदंडं तु पश्चिमे । नारसिंहानि वायव्ये कोकामुख्यं तथोत्तरे
નૈઋત્ય ભાગમાં શ્રીરંગ છે, પશ્ચિમમાં લોહદંડ છે. વાયવ્યમાં નારસિંહના તીર્થો છે, અને ઉત્તરમાં કોકામુખ્ય છે.
Verse 20
कामाख्या रेणुकादीनि शाक्तेयानि च सर्वशः । क्षेत्रराजानि सर्वाणि यथास्थाने वसंति हि
કામાખ્યા, રેણુકા વગેરે તથા સર્વ શાક્ત પીઠો—આ બધા ક્ષેત્રરાજો પોતાના પોતાના સ્થાને જ નિવાસ કરે છે.
Verse 21
उत्तरे चैव सौराणि गाणपत्यानि कृत्स्नशः । क्षेत्राण्युत्तरतः संति रुक्मिण्याः सन्निधौ द्विजाः
ઉત્તરમાં સૌર અને ગાણપત્યના સર્વ તીર્થક્ષેત્રો પણ છે. હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, ઉત્તર ભાગે આ ક્ષેત્રો રુક્મિણીના સાન્નિધ્યમાં સ્થિત છે.
Verse 22
धेनुकं नैमिषारण्यं दंडकं सैंधवं तथा । दशारण्यमर्बुदं च नरनारायणाश्रमम्
ધેનુક, નૈમિષારણ્ય, દંડક તથા સૈંધવ; દશારણ્ય, અર્બુદ અને નર-નારાયણનું પાવન આશ્રમ પણ (ત્યાં છે)।
Verse 23
यथादिशं वसंति स्म द्वारकायाः समन्ततः । मेर्वाद्याः पर्वताः सौम्ये द्वारकासेवनोत्सुकाः
હે સૌમ્યે! મેરુ આદિ પર્વતો પોતાની પોતાની દિશામાં દ્વારકાની ચારે બાજુ વસે છે, દ્વારકા-સેવામાં ઉત્સુક રહે છે।
Verse 24
कैलासाद्याश्च ऐशान्यामैन्द्र्यां हिमवदादयः । श्रीशैलाद्याश्च आग्नेय्यां सिंहाद्र्याद्या यमे तथा
ઈશાન દિશામાં કૈલાસ આદિ, પૂર્વમાં હિમવત્ આદિ; આગ્નેયમાં શ્રીશૈલ આદિ, અને દક્ષિણમાં સિંહાદ્રિ આદિ (સ્થિત છે)।
Verse 25
नैरृत्यां वाममार्गाद्या महेन्द्रऋषभादयः । अन्ये च पुण्यशैलाश्च सलोकालोक मानसाः । द्वारकां परितः संति पर्य्युपासंति प्रत्यहम्
નૈઋત્યમાં વામમાર્ગ આદિ, તેમજ મહેન્દ્ર, ઋષભ આદિ (પર્વતો છે)। અન્ય પુણ્યશૈલો પણ—લોકાલોક અને માનસ સહિત—દ્વારકાની ચારે બાજુ રહી રોજે રોજ તેની પર્યુપાસના કરે છે।
Verse 26
एवं ब्रह्मादयो देवा ऋषयः सनकादयः । क्षेत्रतीर्थादिभिर्युक्ता अन्यैः पुण्यतमैस्तथा
આ રીતે બ્રહ્મા આદિ દેવો અને સનક આદિ ઋષિઓ—ક્ષેત્ર, તીર્થ આદિ સહિત—અને અન્ય પરમ પવિત્ર (સન્નિધિઓ) સાથે (ત્યાં વિદ્યમાન છે)।
Verse 27
श्रद्धया परया भक्त्या कन्याराशिस्थिते गुरौ । आयांति द्वारकां द्रष्टुं ब्राह्म्याद्याश्च प्रहर्षिताः
પરમ શ્રદ્ધા અને ભક્તિ સાથે—જ્યારે ગુરુ કન્યા રાશિમાં સ્થિત હોય—ત્યારે બ્રાહ્મી આદિ દેવીઓ હર્ષિત થઈ દ્વારકાના દર્શન કરવા આવે છે।
Verse 33
इति श्रीस्कान्दे महा पुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहिताया सप्तमे प्रभासखण्डे चतुर्थे द्वारकामाहात्म्ये द्वारकामाहात्म्यवर्णनपूवकं द्वारकायां सर्वतीर्थक्षेत्रादिकृतनिवास वर्णनंनाम त्रयस्त्रिंशत्तमोऽध्यायः
આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એક્યાસી હજાર શ્લોકોની સંહિતાના પ્રભાસખંડના સાતમા વિભાગમાં, દ્વારકામાહાત્મ્યના ચોથા ભાગમાં ‘દ્વારકાના માહાત્મ્યવર્ણનપૂર્વક દ્વારકામાં સર્વ તીર્થ-ક્ષેત્રાદિના નિવાસનું વર્ણન’ નામનો ત્રેત્રીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।