Adhyaya 27
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વર દ્વાદશી-જાગરણનું પરમ મહાત્મ્ય વિધિપૂર્વક વર્ણવે છે. દ્વાદશીની રાત્રિએ હરિ/વિષ્ણુની પૂજા કરીને ભાગવતનું શ્રવણ કરતાં જાગરણ કરનાર ભક્તનું પુણ્ય મહાયજ્ઞોથી પણ અનેકગણું વધે છે; તેના બંધનો છૂટે છે અને તે શ્રીકૃષ્ણના ધામને પામે છે. ભાગવત-શ્રવણ અને વિષ્ણુ-જાગરણથી ભારે પાપસંચય પણ શમિત થાય છે અને સૂર્યમંડળની સીમા પાર કરવાની મુક્તિ-છબી દ્વારા મોક્ષનું સૂચન થાય છે. કાળગણનાની ચોકસાઈ પણ જણાવાય છે—એકાદશી જ્યારે દ્વાદશીમાં પ્રવેશે, તથા શુભ સંયોગોમાં, જાગરણ અને ઉપાસના વિશેષ ફળદાયી ગણાય છે. દ્વાદશીના દિવસે વિષ્ણુને અને પિતૃઓને આપેલું દાન ‘મેરુ સમાન’ મૂલ્યવાન કહેવાય છે. મહાનદીના તટે તર્પણ અને શ્રાદ્ધ કરવાથી પિતૃઓ દીર્ઘકાળ તૃપ્ત થાય છે અને વરદાન આપે છે. દ્વાદશી-જાગરણના ફળને સત્ય, શૌચ, સંયમ, ક્ષમા જેવા ધર્મો, મહાદાનો અને પ્રસિદ્ધ તીર્થકર્મો સમાન ઠેરવી, જાગરણને સંક્ષિપ્ત પરંતુ સર્વસાધનસાર રૂપે પ્રતિષ્ઠિત કરવામાં આવ્યું છે. નારદના વચનથી ‘એકાદશી સમાન કોઈ વ્રત નથી’ એમ કહી, તેની ઉપેક્ષા દુઃખ વધારતી અને પાલન કલિયુગમાં ભક્તિમાર્ગનું શ્રેષ્ઠ ઉપાય છે એમ નિશ્ચિત કરાયું છે.
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । स्थित्वा द्वादशिजागरे क्रतु समे दुःखापहे पुण्यदे रम्यं भागवतं शृणोति पुरुषः कृत्वा हरेः पूजनम् । पुण्यं वाजिमखस्य कोटिगुणितं संप्राप्य भक्तोत्तमश्छित्त्वा पाशसमूह पक्षनिचयं प्राप्नोति कृष्णालयम्
ઈશ્વરે કહ્યું—દ્વાદશીની જાગરણવ્રત રાખીને, જે યજ્ઞસમાન, દુઃખહર અને પુણ્યદાયક છે; પછી હરિનું પૂજન કરીને રમ્ય ભાગવતનું શ્રવણ કરનાર ભક્તોત્તમ અશ્વમેધ યજ્ઞના પુણ્યથી પણ કરોડગણું પુણ્ય પામી, બંધનરૂપ પાશોના સમૂહને કાપીને શ્રીકૃષ્ણધામને પ્રાપ્ત થાય છે।
Verse 2
हत्यापापसमूहकोटिनिचयैर्गुर्वंगनाकोटिभिःस्तेयैर्लक्षगुणैर्गुरोर्वधकरैः संवेष्टितो यद्यपि । श्रुत्वा भागवतं छिनत्ति सकलं कृत्वा हरेर्जागरं मुक्तिं याति नरेन्द्र निर्मलवपुर्भित्त्वा रवेर्मंडलम्
હે નરેન્દ્ર! કોઈ મનુષ્ય હત્યાપાપોના કરોડો ઢગલાંથી, ગુરુપત્નીગમનના કરોડો અપરાધોથી, લાખગણાં ચોરીઓથી અને ગુરુવધ જેવા મહાપાતકથી ઘેરાયેલો હોય તોય; સંપૂર્ણ ભાગવતનું શ્રવણ કરીને અને હરિનું જાગરણ કરીને તે બધાં પાપો કાપી નાખે છે, નિર્મળ દેહવાળો બની સૂર્યમંડળને ભેદીને મુક્તિને પામે છે।
Verse 3
एकादशी द्वादशिसंप्रविष्टा कृता नभस्ये श्रवणेन युक्ता । विशेषतः सोमसुतेन संगमे करोति मुक्तिं प्रपितामहानाम्
જ્યારે એકાદશી વ્રત દ્વાદશી સુધી પ્રવેશીને, નભસ્ય (ભાદ્રપદ) માસમાં શ્રવણ નક્ષત્રયોગે કરવામાં આવે છે, ત્યારે વિશેષ કરીને સોમસુત-સંગમસ્થળે તે પ્રપિતામહો સુધી પિતૃઓને મુક્તિ આપે છે।
Verse 4
यद्दीयते द्वादशिवासरे शुभे विष्णुं समुद्दिश्य तथा पितॄणाम् । पर्य्याप्तमिष्ठैः क्रतुतीर्थदानैर्भक्त्या प्रदत्तं खलु मेरुतुल्यम्
શુભ દ્વાદશીના દિવસે શ્રી વિષ્ણુ તથા પિતૃઓને ઉદ્દેશીને જે દાન આપવામાં આવે, તે ભક્તિપૂર્વક અર્પિત થાય તો યજ્ઞ-તીર્થ-દાનાદિ ફળોથી પણ પર્યાપ્ત બની મેરુ સમાન મહાપુણ્ય થાય છે।
Verse 5
महानदीं प्राप्य दिनं च विष्णोस्तोयांजलिं यस्तुपितॄन्ददाति । श्राद्धं कृतं तेन समाः सहस्रं यच्छन्ति कामान्पितरः सुतृप्ताः
મહાનદી પાસે પહોંચી વિષ્ણુના પવિત્ર દિવસે જે પિતૃઓને જલાંજલિ (તર્પણ) આપે છે, તેના દ્વારા સહસ્ર વર્ષ સમાન શ્રાદ્ધ કરાયું એમ માનવામાં આવે છે; અને તૃપ્ત પિતૃઓ ઇચ્છિત વર આપે છે।
Verse 6
शरणागतानां परिपालनेन ह्यन्नप्रदानेन शृणुष्व पुत्र । ऋणप्रदाने द्विजदेवतानां तद्वै फलं जागरणेन् विष्णोः
હે પુત્ર, સાંભળ—શરણાગતનું રક્ષણ, અન્નદાન અને દેવતુલ્ય દ્વિજોના (બ્રાહ્મણોના) ઋણનું પરતદાન—આ બધાથી જે ફળ મળે છે, તે જ પુણ્ય વિષ્ણુના જાગરણ (રાત્રિ જાગરણ)થી પ્રાપ્ત થાય છે।
Verse 7
यः स्वर्णधेनुं मधुनीरधेनुं कृष्णाजिनं रौप्यसुवर्णमेरु । ब्रह्मांडदानं प्रददाति याति स वै फलं जागरणेन विष्णोः
જે સ્વર્ણધેનુ, મધુ-નીરધેનુ, કૃષ્ણાજિન, રૌપ્ય-સુવર્ણમય મેરુ અથવા બ્રહ્માંડદાન સુધી દાન આપે છે—તે વિષ્ણુના જાગરણ (રાત્રિ જાગરણ)થી જ તે સમાન ફળ પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 8
सत्येन शौचेन दमेन यत्फलं क्षमादयादानबलेन षण्मुख । दशाश्वमेधैर्बहुदक्षिणैश्च तेषां फलं जागरणेन विष्णोः
હે ષણ્મુખ! સત્ય, શૌચ, દમ, ક્ષમા વગેરે તથા દાનબળથી જે પુણ્યફળ મળે છે, અને બહુ દક્ષિણાસહ દસ અશ્વમેધ યજ્ઞોનું જે ફળ—તે સર્વ ભગવાન વિષ્ણુના જાગરણથી જ પ્રાપ્ત થાય છે।
Verse 9
स्नानेन यत्प्राप्य नदीं वीरष्ठां यत्पिंडदानेन पितुर्गयायाम् । यद्धेमदानात्कुरुजांगले च तत्स्यात्फलं जागरणेन विष्णोः
વીરષ્ઠા નદીમાં સ્નાનથી જે ફળ મળે, ગયામાં પિતાને પિંડદાનથી જે પુણ્ય થાય, અને કુરુ-જાંગલમાં સુવર્ણદાનથી જે ફળ—એ જ ફળ વિષ્ણુના જાગરણથી પ્રાપ્ત થાય છે।
Verse 10
हत्यायुतानां यदि संचितानिस्तेयानि रुक्मस्य तथामितानि । निहंत्यनेकानि पुराकृतानि श्रीजागरे ये प्रपठंति गीतम्
જો કોઈએ દસહજારો હત્યાપાપો અને અપરિમિત સોનાની ચોરીઓ પણ સંગ્રહ કરી હોય, તો પણ શ્રીજાગરણમાં પ્રભુની સ્તુતિગીતનું પાઠ કરનારાના અનેક પૂર્વકૃત પાપો નાશ પામે છે।
Verse 11
मार्गं न ते सौरपुरस्य दूतान्वनांतरं षण्मुख किंचिदन्यत् । स्वप्ने न पश्यंति च ते मनुष्या येषां गता जागरणेन निद्रा
હે ષણ્મુખ! જેમની નિદ્રા જાગરણથી દૂર થઈ ગઈ છે, તે મનુષ્યો સ્વપ્નમાં પણ યમપુરીના દૂતોને નથી જોતા, ન તો કોઈ અન્ય ભયંકર વનપથને।
Verse 12
काषायवस्त्रैश्च जटाभरैश्च पूर्ताग्निहोत्रैः किमु चान्य मन्त्रैः । धर्मार्थकामवरमोक्षकरीं च भद्रामेकां भजस्व कलिकालविनाशिनीं च
કાષાય વસ્ત્રો, જટાભાર, પૂર્તકર્મ, અગ્નિહોત્ર કે અન્ય મંત્રોની શું જરૂર? ધર્મ-અર્થ-કામ અને પરમ મોક્ષ આપનાર તથા કલિકાળના દોષોનો નાશ કરનાર તે એક જ મંગલ વ્રતનું ભજન કર।
Verse 13
इत्युक्तपूर्वं किल नारदेन श्रेयोर्थबुद्ध्या विनतासुताय । कृष्णात्परं नान्यदिहास्ति दैवं व्रतं तदह्नः परमं न किंचित्
આ રીતે નારદે પૂર્વે વિનતાપુત્ર ગરુડને પરમ કલ્યાણની બુદ્ધિથી કહ્યું હતું—‘અહીં કૃષ્ણથી પરે બીજું કોઈ દૈવ નથી, અને તે દિવસના વ્રતથી શ્રેષ્ઠ બીજું વ્રત કશું નથી।’
Verse 14
भोभोः सुराः शृणुत नारद इत्यवोचद्भोभोः खगेन्द्रऋषिसिद्धमुनीन्द्रसंघाः । उत्क्षिप्य बाहुमथ भक्तजनेन चोक्तं नैकादशीव्रतसमं व्रतमस्ति किंचित्
‘સાંભળો, હે દેવો!’ એમ નારદે કહ્યું. ‘સાંભળો, હે ગરુડ, ઋષિ, સિદ્ધ અને મહામુનિઓના સમૂહો!’ પછી હાથ ઊંચો કરી ભક્તજનના વચન મુજબ તેમણે ઘોષણા કરી—‘એકાદશી વ્રત સમાન બીજું કોઈ વ્રત નથી।’
Verse 15
पक्षीन्द्र पापपुरुषा न हरिं भजंति तद्भक्तिशास्त्रनिरता न कलौ भवंति । कुर्वंति मूढमनसो दशमीविमिश्रामेकादशीं शुभदिनं च परित्यजंति
હે પક્ષિરાજ, પાપી પુરુષો હરિનું ભજન કરતા નથી અને કલિયુગમાં તેની ભક્તિશાસ્ત્રોમાં પણ રત થતા નથી. મોહગ્રસ્ત મનથી તેઓ દશમી ભેળવી એકાદશીને કલુષિત કરે છે અને તે શુભ દિવસ ત્યજી દે છે.
Verse 16
आर्त्तः सदा चैव सदा च रोगी पापी सदा चैव सदा च दुःखी । सदा कुलघ्नोऽथ सदा च नारकी विद्धं मुरारेर्दिनमाश्रयेत्तु यः
જે મુરારી (પ્રભુ)ના ‘વિદ્ધ’ દિવસનો આશ્રય લે છે, તે સદા પીડિત, સદા રોગી, સદા પાપી, સદા દુઃખી બને છે; સદા કુલઘ્ન અને સદા નરકગામી થાય છે.
Verse 27
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहिताया सप्तमे प्रभासखंडे चतुर्थे द्वारकामाहात्म्ये द्वादशीजागरणस्य सर्वतोवरेण्यत्ववर्णनंनाम सप्तविंशतितमोऽध्यायः
આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એકાશી હજાર શ્લોકોની સંહિતાના સાતમા પ્રભાસખંડના ચોથા દ્વારકામાહાત્મ્યમાં ‘દ્વાદશી જાગરણની સર્વતોવરેણ્યતા વર્ણન’ નામનો સત્તાવીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.