Adhyaya 20

Verse 1

प्रह्लाद उवाच । ब्रह्मघोषध्वनिं श्रुत्वा दानवो दुर्मुखस्तदा । क्रोधसंरक्तनयनो दुर्वाससमथाब्रवीत्

પ્રહ્લાદ બોલ્યા—બ્રહ્મઘોષનો ધ્વનિ સાંભળી તે સમયે દાનવ દુર્મુખ ક્રોધથી લાલ આંખોવાળો બની મુનિ દુર્વાસાને બોલ્યો.

Verse 2

हन्यमानस्त्वमस्माभिर्यदि मुक्तोसि वै द्विज । कस्मात्पुनः समायातो मरणाय च दुष्टधीः

અમારા પ્રહારોથી પીડાતાં પણ તું, હે દ્વિજ, ખરેખર છૂટ્યો હોય તો, દुष્ટબુદ્ધિથી મરણને મળવા ફરી કેમ આવ્યો?

Verse 3

इत्युक्त्वा मुष्टिना हन्तुं प्राद्रवद्दानवाधमः । प्राह प्रधावमानं तं दुर्वासा मुनिसत्तमः

આવું કહી તે અધમ દાનવ મુઠ્ઠીથી મારવા દોડી આવ્યો. તેને દોડતો જોઈ મુનિશ્રેષ્ઠ દુર્વાસાએ તેને કહ્યું.

Verse 5

तस्य क्रुद्धो जगन्नाथो दुर्वाससः कृते तदा । चक्रेण क्षुरधारेण शिरश्चिच्छेद लीलया

ત્યારે દુર્વાસાના હિતાર્થે જગન્નાથ ક્રોધિત થયા અને ક્ષુરધાર ચક્રથી લીલામાત્રે તેનું શિર છેદી નાખ્યું.

Verse 6

प्रह्लाद उवाच । दुर्मुखं निहतं दृष्ट्वा दानवो दुःसहस्तदा । आक्रोशदुच्चैर्दितिजाञ्छीघ्रमागम्यतामिति

પ્રહ્લાદ બોલ્યા—દુર્મુખને હત થયેલો જોઈ દાનવ દુઃસહે ત્યારે ઊંચા સ્વરે દિતિજ દૈત્યોને પોકારી કહ્યું—“ઝડપે આવી જાઓ!”

Verse 7

श्रुत्वा दैत्यगणाः सर्वे दुर्मुखं निहतं तदा । दुर्वाससं पुनस्तत्र परित्रातं च विष्णुना

દુર્મુખ હત થયો છે એમ સાંભળીને સર્વ દૈત્યગણોએ એ પણ જાણ્યું કે ત્યાં વિષ્ણુએ દુર્વાસા મુનિને ફરીથી રક્ષ્યા છે.

Verse 8

कूर्मपृष्ठो गोलकश्च क्रोधनो वेददूषकः । यज्ञघ्नो यज्ञहंता च धर्मान्तकस्तपस्विहा

તેમામાં કૂર્મપૃષ્ઠ, ગોલક, વેદદૂષક ક્રોધન, યજ્ઞઘ્ન અને યજ્ઞહંતા—યજ્ઞોના સંહારક—તથા તપસ્વીહંતા ધર્માંતક પણ હતા.

Verse 9

एते चान्ये च बहवो विविधायुधपाणयः । क्रोधसंरक्तनयनाः शपन्तो ब्राह्मणं तथा

આ અને બીજા અનેક, વિવિધ શસ્ત્રો હાથમાં ધારણ કરીને, ક્રોધથી લાલ થયેલી આંખોવાળા, તે બ્રાહ્મણને પણ તેમ જ શાપ આપવા લાગ્યા.

Verse 10

परिक्षिप्य तदात्रेयं विष्णुं संकर्षणं तथा । तोमरैर्भिन्दिपालैश्च मुशलैश्च भुशुंडिभिः

પછી તેમણે તે આત્રેય મુનિને, તેમજ વિષ્ણુ અને સંકર્ષણને પણ ઘેરીને, તોમર, ભિંદિપાલ, મુશલ અને ભુશુંડી જેવા શસ્ત્રોથી પ્રહાર કર્યો.

Verse 11

अस्त्रैर्नानाविधैश्चापि युयुधुः क्रोधमूर्छिताः । दानवैः संवृतो विष्णुः समन्ताद्घोरदर्शनैः

ક્રોધથી ઉન્મત્ત થઈ તેઓ નાનાવિધ શસ્ત્રોથી યુદ્ધ કરવા લાગ્યા. ઘોર દર્શન દાનવોએ વિષ્ણુને ચારે તરફથી ઘેરી લીધો.

Verse 12

संकर्षणश्च शुशुभे चंद्रादित्यौ घनैरिव । गृहीत्वा धनुषी दिव्ये शीघ्रं संयोज्य चाशुगान्

સંકર્ષણ મેઘોમાંથી પ્રગટતા ચંદ્ર-સૂર્ય સમાન તેજસ્વી થયો. તેણે દિવ્ય ધનુષો ધારણ કરી ત્વરિત બાણો જોડીને તૈયાર કર્યા.

Verse 13

स्पर्शं मा कुरु पापिष्ठ ब्राह्मणं मां कृताह्निकम् । तं दृष्ट्वा दानवं विष्णुर्ब्राह्मणं हन्तुमुद्यतम्

“મને સ્પર્શ ન કર, હે મહાપાપી! હું નિત્યકર્મ પૂર્ણ કરેલો બ્રાહ્મણ છું.” તે દાનવ બ્રાહ્મણને મારવા ઉદ્યત છે એમ જોઈ વિષ્ણુ હસ્તક્ષેપ કરવા તત્પર થયા.

Verse 14

दानवान्विद्रुतान्दृष्ट्वा विष्णुना निहतान्परान् । गोलकः कूर्मपृष्ठश्च मानं कृत्वा न्यवर्तताम्

વિષ્ણુએ મારેલા અને ભાગતા દાનવોને જોઈ ગોલક અને કૂર્મપૃષ્ઠે અહંકાર દબાવી પરિસ્થિતિ વિચારી ફરી પાછા વળ્યા.

Verse 15

संकर्षणं गोलकश्च ह्याजघान त्रिभिः शरैः । अनन्तं व्यथितं दृष्ट्वा गोलकः क्रोधमूर्छितः

ગોલકે સંકર્ષણને ત્રણ બાણોથી ઘાયલ કર્યો. અનંત (બલરામ) વ્યથિત થયો એમ જોઈ ગોલક ક્રોધથી ઉન્મત્ત બન્યો.

Verse 16

उत्पत्य तरसा मूर्ध्नि दुर्वाससमताडयत् । स मुष्टिघाताभिहतश्चुक्रोश पतितः क्षितौ

તેણે વેગથી ઉછળીને દુર્વાસાના મસ્તક પર પ્રહાર કર્યો. મુક્કાના મારથી ઘાયલ થઈને તેઓ બૂમ પાડીને પૃથ્વી પર પડી ગયા.

Verse 17

संकर्षणस्तु पतितं दृष्ट्वा मूर्ध्नि प्रताडितम् । दृष्ट्वा चुकोप भगवांस्तिष्ठतिष्ठेति चाब्रवीत् । संगृह्य मुशलं वीरो जघान समरे रिपुम्

સંકર્ષણે તેમને મસ્તક પર માર વાગવાથી પડેલા જોઈને ક્રોધ કર્યો. 'ઊભો રહે! ઊભો રહે!' એમ કહીને તે વીરે મુશળ ધારણ કરીને યુદ્ધમાં શત્રુ પર પ્રહાર કર્યો.

Verse 18

मुशलेनाहतो मूर्ध्नि गोलको विकलेन्द्रियः । संभिन्नमस्तकश्चैव पपात च ममार च

મસ્તક પર મુશળનો પ્રહાર થવાથી ગોલકની ઇન્દ્રિયો શિથિલ થઈ ગઈ. તેનું માથું ફાટી ગયું, તે નીચે પડ્યો અને મૃત્યુ પામ્યો.

Verse 19

गोलकं पतितं दृष्ट्वा क्रन्दंतं ब्राह्मणं तथा । कूर्मपृष्ठं च भगवान्विष्णुर्हन्तुं मनो दधे । नाराचेन सुतीक्ष्णेन जघान हृदये रिपुम्

ગોલકને પડેલો અને બ્રાહ્મણને રડતો જોઈને ભગવાન વિષ્ણુએ કૂર્મપૃષ્ઠને મારવાનો નિશ્ચય કર્યો. તેમણે અત્યંત તીક્ષ્ણ નારાચ બાણ વડે શત્રુના હૃદયમાં પ્રહાર કર્યો.

Verse 20

स विष्णुबाणाभिहतस्त्यक्तशस्त्रः पलायितः । तस्मिन्प्रभिन्नेऽतिबले गते वै कूर्मपृष्ठके । अभज्यत बलं सर्वं विद्रुतं च दिशो दश

વિષ્ણુના બાણથી ઘાયલ થઈને તે શસ્ત્રો છોડીને ભાગી ગયો. તે મહાબલી કૂર્મપૃષ્ઠ પરાજિત થઈને જતો રહ્યો ત્યારે આખું સૈન્ય ભાંગી પડ્યું અને દશે દિશાઓમાં નાસી ગયું.

Verse 21

तत्प्रभग्रं बलं सर्वं निहतं गोलकं तथा । द्वारस्थः कथयामास दैत्यराज्ञे कुशाय सः

અગ્રમોરચાની સમગ્ર સેના અને ગોલક પણ નાશ પામ્યા. ત્યારબાદ દ્વારપાલ જઈ દૈત્યરાજ કુશને તે સમાચાર નિવેદિત કર્યા.

Verse 22

गोलकं निहतं श्रुत्वा दैत्यानन्यांश्च दैत्यराट् । योधानाज्ञापयामास सन्नद्धान्स्वबलस्य च

ગોલકના વધનો સમાચાર સાંભળીને દૈત્યરાજે અન્ય દાનવોને તથા પોતાની સેના ના યોદ્ધાઓને શસ્ત્રસજ્જ થઈ તૈયાર થવાની આજ્ઞા આપી.

Verse 23

आज्ञां कुशस्य ते लब्ध्वा दैत्याः पंचजनादयः । युद्धायाभिमुखाः सर्वे रथैर्नागैश्च निर्ययुः

કુશની આજ્ઞા પ્રાપ્ત કરીને પંચજન આદિ દૈત્ય સૌ યુદ્ધાભિમુખ થઈ રથો અને ગજરાજો સાથે નીકળી પડ્યા.

Verse 24

अनीकं दशसाहस्रं कूर्मपृष्ठस्य निर्ययौ । अयुते द्वे रथानां तु नागानामयुतं तथा

કૂર્મપૃષ્ઠમાંથી દસ હજારની એક અણીક નીકળી; અને વીસ હજાર રથો તથા તેવી જ રીતે દસ હજાર હાથીઓ પણ આગળ વધ્યા.

Verse 25

दशायुतानि चाश्वानामुष्ट्राणां च तथैव च । बकश्च निर्ययौ दैत्यो बहुसैन्यसमन्वितः

ઘોડા એક લાખ હતા અને ઊંટ પણ એટલાં જ. તેમજ બહુ સૈન્યથી સંયુક્ત દૈત્ય બક પણ નીકળી પડ્યો.

Verse 26

तथा दीर्घनखो दैत्यः स्वेनानीकेन संवृतः । मंत्रिपुत्रो महामायो दैत्यराज कुशस्य वै । निर्ययौ विघसो दैत्यः प्रघसश्च महाबलः

તેમ જ દીર્ઘનખ નામનો દૈત્ય પોતાના જ સૈન્યથી ઘેરાયેલો બહાર નીકળ્યો. દૈત્યરાજ કુશનો મંત્રિપુત્ર મહામાય પણ પ્રસ્થાન કર્યો; અને વિઘસ દૈત્ય તથા મહાબલી પ્રઘાસ પણ નીકળ્યા.

Verse 27

ऊर्द्ध्वबाहुर्वक्रशिराः कञ्चुकश्च शिवोलुकैः । ब्रह्मघ्नो यज्ञहा दैत्यो राहुर्बर्बरकस्तथा

ઊર્ધ્વબાહુ અને વક્રશિરા, તેમજ કંચુક શિવોલુકો સાથે બહાર નીકળ્યા. એ જ રીતે બ્રહ્મઘ્ન અને યજ્ઞહા દૈત્ય, તથા રાહુ અને બર્બરક પણ પ્રસ્થાન કર્યા.

Verse 28

सुनामा वसुनामा च मंत्रिणौ बुद्धिसत्तमौ । सेनापतिश्चोग्रदंष्टस्तस्य भ्राता महाहनुः

સુનામા અને વસુનામા—બે મંત્રી, બુદ્ધિમાં શ્રેષ્ઠ—ત્યાં હાજર હતા. સેનાપતિ ઓગ્રદંષ્ટ્ર હતો અને તેનો ભાઈ મહાહનુ હતો.

Verse 29

एते चान्ये च बहवो दैत्याः क्रोधसमन्विताः । महता रथघोषेण निर्ययुर्युद्धकांक्षिणः

આ અને અન્ય અનેક દૈત્ય ક્રોધથી ભરાઈ, રથોના મહાઘોષ સાથે, યુદ્ધની ઇચ્છાથી બહાર નીકળ્યા.

Verse 30

स्नात्वा शुक्लांबरधरः शुक्लमालाविभूषितः । कुशः शंभुं महादेवं भवानीपतिमव्ययम् । आर्चयमास भूतेशं परमेण समाधिना

સ્નાન કરીને, શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કરી અને શ્વેત માળાથી વિભૂષિત થઈ, કુશે ભવાનીપતિ અવ્યય મહાદેવ શંભુ—ભૂતેશ—ની પરમ સમાધિથી આરાધના કરી.

Verse 31

पंचामृतेन संस्नाप्य तथा गन्धैर्वि लिप्य च । अर्चयामास दैत्येन्द्रो ह्यनेककुसुमोत्करैः

દૈત્યેન્દ્રે દેવને પંચામૃતથી સ્નાન કરાવી, સુગંધિત દ્રવ્યોનો લેપ કર્યો અને અનેક પુષ્પરાશિઓથી ભક્તિપૂર્વક અર્ચના કરી।

Verse 32

गीतवादित्रशब्दैश्च तथा मंगलवाचकैः । पूजयित्वा महादेवं ब्राह्मणान्स्वस्ति वाच्य च

ગીત-વાદ્યોના નાદ અને મંગલવચનો વચ્ચે તેણે મહાદેવની પૂજા કરી; પછી બ્રાહ્મણોને સન્માન આપી સ્વસ્તિવાચન કરાવ્યું।

Verse 33

भूषयित्वा भूषणैश्च मणिवज्रविभूषणैः । मुकुटेनार्कवर्णेन ज्वलद्भास्कररोचिषा

મણિ અને વજ્રજડિત આભૂષણોથી પોતાને શોભાવી, તેણે સૂર્યવર્ણ મુકુટ ધારણ કર્યો, જે પ્રજ્વલિત ભાસ્કરની કાંતિથી ઝળહળતો હતો।

Verse 34

भ्राजमानो दैत्यराजो हारेणाऽतीव शोभितः । संनह्य च महाबाहुः सारथिं समुदैक्षत

હારથી અત્યંત શોભિત અને તેજસ્વી દૈત્યરાજ શસ્ત્ર ધારણ કરી સન્નદ્ધ થયો; પછી તે મહાબાહુએ પોતાના સારથી તરફ નજર કરી।

Verse 35

सुनामानं वसुं चैव मंत्रिणौ वाक्यमब्रवीत् । कश्चायमसुरान्हंति किमर्थं ज्ञायतामिति

તેણે પોતાના બે મંત્રીઓ—સુનામા અને વસુ—ને કહ્યું: “અસુરોને મારનાર આ કોણ છે, અને શા માટે? તપાસ કરીને જાણો।”

Verse 36

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा रुरुर्वचनमब्रवीत् । गतेह्नि ब्राह्मणः स्नातुं गोमत्याः संगमे किल

તેનું વચન સાંભળી રુરુ બોલ્યો—“પૂર્વકાળે એક બ્રાહ્મણ ખરેખર ગોમતીના સંગમે સ્નાન કરવા ગયો હતો.”

Verse 37

आगतः प्रतिषिद्धः सन्दैत्यैस्तत्र मही पते । तेन विष्णुः समानीतः संकर्षणसमन्वितः

તે ત્યાં આવ્યો, પરંતુ હે ભૂપતિ, દૈત્યો એ તેને રોક્યો; તેથી સંકર્ષણ સહિત વિષ્ણુને ત્યાં લાવવામાં આવ્યા.

Verse 38

सोऽस्मान्हंति महाराज ब्रह्मण्यो जगदीश्वरः । तेन ते बहवो दैत्या हताः केचित्पलायिताः

“હે મહારાજ! બ્રાહ્મણોના રક્ષક જગદીશ્વર અમને સંહાર કરે છે. તેના દ્વારા તારા ઘણા દૈત્યો મારાયા અને કેટલાક ભાગી ગયા.”

Verse 39

सुनामोवाच । स्नात्वा गच्छतु विप्रोऽसौ वासुदेवसमन्वितः । राजन्वृथा विग्रहेण किं कार्यं कथयस्व नः

સુનામ બોલ્યો—“એ બ્રાહ્મણ વાસુદેવ સહિત સ્નાન કરીને જઈ શકે. હે રાજન, વ્યર્થ વિગ્રહથી શું કામ? અમને કહો.”

Verse 40

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा कुशः क्रोधसमन्वितः । कथं गोलकहंतारं न हनिष्यामि केशवम्

એ વચન સાંભળી કુશ ક્રોધથી ભરાઈ બોલ્યો—“ગોલકના હંતાર કેશવને હું કેમ ન મારું?”

Verse 41

एतावदुक्त्वा स क्रुद्धो ययौ दैत्यपतिस्तदा । ततो वादित्र शब्दैश्च भेरीशब्दैः समन्वितः

આટલું કહીને દૈત્યોનો અધિપતિ ક્રોધિત થઈ આગળ વધ્યો. ત્યારબાદ વાદ્યોના નાદ સાથે ભેરીઓનો ગಂಭીર ઘોષ પણ એકસાથે ગુંજ્યો.

Verse 42

ददर्श तत्र देवेशं सहस्रशिरसं प्रभुम् । तथा विष्णुं चक्रपाणिं दुर्वाससमकल्मषम्

ત્યાં તેણે દેવેશ્વરને જોયા—સહસ્રશિરા પ્રભુને. તેમજ ચક્રપાણિ વિષ્ણુને પણ જોયા; તેઓ નિર્મળ અને પવિત્ર, તપસ્વી દુર્વાસા સમ તેજસ્વી હતા.

Verse 43

ईश्वरांशं च तं दृष्ट्वा न हन्तव्योऽयमीश्वरः । विष्णुमुद्दिश्य तान्सर्वान्प्रेरयामास दानवान्

તેણે તેમને ઈશ્વરનો અંશ જાણીને વિચાર્યું, “આ પ્રભુ વધ્ય નથી.” છતાં વિષ્ણુને લક્ષ્ય કરીને તેણે બધા દાનવોને ઉશ્કેર્યા.

Verse 44

नागैः पर्वतसंकाशै रथैर्जलदसन्निभैः । अश्वैर्महाजवैश्चैव परिवव्रुः समंततः

પર્વત સમાન વિશાળ હાથીઓથી, વાદળોના સમૂહ જેવા રથોથી અને મહાવેગી બળવાન ઘોડાઓથી તેઓ ચારેય તરફથી ઘેરી વળ્યા.

Verse 45

ततो युद्धं समभवद्देवयोर्दानवैः सह । आच्छादितौ तौ ददृशुर्दैत्यैर्देवगणास्तदा

પછી તે બે દેવો અને દાનવો વચ્ચે ભયંકર યુદ્ધ થયું. ત્યારે દેવગણોએ જોયું કે દૈત્યો ચારેય તરફથી ઘેરી લેતાં તે બંને ઢંકાઈ ગયા—જાણે અદૃશ્ય થઈ ગયા હોય.

Verse 46

ततो गृहीत्वा मुशलं हलं च बलवान्हली । जघान दैत्यप्रवरान्कालानलयमोपमान्

ત્યારે બલવાન હલી (સંકર્ષણ) એ મુશળ અને હળ ધારણ કરીને, યુગાંતકાળની અગ્નિ સમાન ભયંકર દૈત્યપ્રવરોનો સંહાર કર્યો।

Verse 47

ते हन्यमाना दैतेया बलेन बलशालिना । सर्वतो विद्रुता भग्नाः कुशमेव ययुस्तदा

તે મહાબલીના બળથી ઘાયલ થયેલા દૈત્યોએ સર્વ દિશામાં પલાયન કર્યું; પરાજિત અને ભંગાયેલા થઈને ત્યારે તેઓ કુશ-દેશ (દ્વીપ) તરફ જ ગયા।

Verse 48

बकश्च यज्ञकोपश्च ब्रह्मघ्नो वेददूषकः । महामखघ्नो जंभश्च राहुर्वक्रशिरास्तथा

બક, યજ્ઞકોપ, બ્રહ્મઘ્ન, વેદદૂષક, મહામખઘ્ન, જંભ, રાહુ તથા વક્રશિરા—

Verse 49

एते चान्ये च बहवः प्रवरा दानवोत्तमाः । क्रोधसंरक्तनयना बिभिदुस्ते जनार्द्दनम्

આ અને આવા અનેક દાનવોમાં શ્રેષ્ઠ વીરો, ક્રોધથી લાલ થયેલી આંખો સાથે, જનાર્દન પર તૂટી પડ્યા અને પ્રહાર કરવા લાગ્યા।

Verse 50

ततः क्रोधसमायुक्तौ संकर्षणजनार्दनौ । चक्रलांगलघातेन जघ्नतुर्दानवोत्तमान्

ત્યારે ધર્મસંમત ક્રોધથી યુક્ત સંકર્ષણ અને જનાર્દને ચક્ર અને હળના પ્રહારોથી દાનવોત્તમોનો સંહાર કર્યો।

Verse 51

चक्रेण च शिरः कायाच्चिच्छेदाशु बकस्य वै । चूर्णयामास मुशली यज्ञहंतारमेव च

ચક્રથી તેણે બકનું શિર શરીરથી તત્ક્ષણે કાપી નાખ્યું; અને મુશલધારીએ યજ્ઞહંતારને પણ ચૂર્ણ કરી દીધો।

Verse 52

राहुं जघान चक्रेण तथान्यान्मुशलेन च । ते हता हन्यमानाश्च भग्ना जग्मुर्दिशो दश

ચક્રથી તેણે રાહુને સંહાર્યો અને અન્યને મુશલથી પણ; તેઓ મારાતા-મારાતા ભંગાઈ દસેય દિશાઓમાં ભાગી ગયા।

Verse 53

कुशः स्वां वाहिनीं दृष्ट्वा विद्रुतां निहतां तथा । क्रोधसंरक्तनयनः प्राह याहीति सारथिम्

કુશે પોતાની સેના વિખેરાઈ અને નાશ પામેલી જોઈ, ક્રોધથી લાલ થયેલી આંખો સાથે સારથિને કહ્યું—“આગળ હાંકો!”

Verse 54

स तयोरंतिकं गत्वा नाम विश्राव्य चात्मनः । उवाच कस्त्वं दैतेयान्मम हंसि गदाधर

તે તેમની નજીક જઈ પોતાનું નામ જાહેર કરીને બોલ્યો—“હે ગદાધર, તું કોણ છે કે મારા દૈત્ય યોદ્ધાઓને મારે છે?”

Verse 55

श्रीवासुदेव उवाच । यस्माद्विमुक्तिदं पुण्यं गोमत्युदधिसंगमम् । रुद्धं दुरात्मभिः पापैस्तस्मात्ते निहता मया

શ્રી વાસુદેવે કહ્યું—ગોમતી અને સમુદ્રનો આ પવિત્ર સંગમ મુક્તિદાયક છે; દુષ્ટાત્મા પાપીઓએ તેને રોક્યો હતો, તેથી તેઓ મારા દ્વારા નાશ પામ્યા।

Verse 56

कुश उवाच । मां न जानासि चात्रस्थं कथं जीवन्प्रयास्यसि । युध्यस्व त्वं स्थिरो भूत्वा ततस्त्यक्ष्यसि जीवितम्

કુશે કહ્યું—હું અહીં ઊભો છું છતાં તું મને ઓળખતો નથી; તો જીવતો કેમ જઈશ? સ્થિર રહી યુદ્ધ કર; ત્યાર પછી તું પ્રાણ ત્યજશે.

Verse 57

इत्युक्त्वा पंचविंशत्या ताडयामास केशवम् । अनंतं चाष्टभिर्बाणैर्हत्वाऽत्रेयं निरीक्ष्य तम् । ईश्वरांशं च तं दृष्ट्वा प्राह याहीति मा चिरम्

એવું કહી તેણે પચ્ચીસ બાણોથી કેશવને આઘાત કર્યો. અને અનંતને આઠ બાણોથી વિદ્ધ કરીને, તે આત્રેયને નિહાળી—તેને ઈશ્વરાંશ જાણીને—કહ્યું, “જાઓ, વિલંબ ન કરો.”

Verse 58

स बाणैर्भिन्नसर्वांगः शार्ङ्गं हि धनुषां वरम् । विकृष्य घातयामास चतुर्भिश्चतुरो हयान्

બાણોથી સર્વાંગ વિદ્ધ થયેલો હોવા છતાં તેણે ધનુષોમાં શ્રેષ્ઠ શારઙ્ગ ખેંચ્યું અને ચાર બાણોથી ચારેય ઘોડાઓને પાડી દીધા.

Verse 59

सारथेस्तु शिरः कायादर्द्धचंद्रेण पत्त्रिणा । चिच्छेद धनुरेकेन ध्वजमेकेन चिच्छिदे

અર્ધચંદ્રાકાર બાણથી તેણે સારથીનું માથું ધડથી અલગ કર્યું; એક બાણથી ધનુષ કાપ્યું અને એક બાણથી ધ્વજ પણ છિન્ન કર્યો.

Verse 60

स च्छिन्नधन्वा विरथो हताश्वो हतसारथिः । प्रगृह्य च महाखङ्गमुवाच वचनं तदा

ધનુષ કાપી નાખવામાં આવતાં તે વિરથ, અશ્વવિહિન અને સારથિવિહિન થયો; ત્યારે મહાખડ્ગ હાથમાં લઈ તેણે તે વચન કહ્યું.

Verse 61

यदि त्वां पातयिष्यामि कीर्तिर्मे ह्यतुला भवेत् । पातितोऽहं त्वया वीर यास्यामि परमां गतिम्

જો હું તને પાડી દઈશ તો મારી કીર્તિ અતુલનીય થશે. હે વીર, જો હું તારા દ્વારા પડાયો તો હું પરમ ગતિ પામીશ.

Verse 62

तिष्ठतिष्ठ हरे स्थाने शरणं मे सदाशिवः । धावंतमतिसंक्रुद्धं खङ्गहस्तं निरीक्ष्य तम् । चक्रेण शितधारेण शिरश्चिच्छेद लीलया

"ઉભો રહે, ઉભો રહે, હે હરિ! તારા સ્થાને જ રહે, સદાશિવ જ મારું શરણ છે." હાથમાં ખડગ લઈને અત્યંત ક્રોધમાં દોડતા તેને જોઈને, હરિએ તીક્ષ્ણ ધારવાળા ચક્રથી લીલાપૂર્વક તેનું મસ્તક છેદી નાખ્યું.

Verse 63

तं छिन्नशिरसं भूमौ पतितं वीक्ष्य दानवम् । अथोवाह रथेनाजौ दैत्यः खंजनकस्तथा

તે દાનવને કપાયેલા મસ્તક સાથે જમીન પર પડેલો જોઈને, ખંજનક નામના દૈત્યે તેને રથ દ્વારા યુદ્ધભૂમિ પરથી લઈ લીધો.

Verse 64

अपयाते कुशे दैत्ये विष्णुः संकर्षणस्तदा । दुर्वाससा च सहितः संन्यवर्तत हर्षितः

જ્યારે દૈત્ય કુશ જતો રહ્યો, ત્યારે વિષ્ણુ અને સંકર્ષણ, દુર્વાસા ઋષિ સાથે હર્ષિત થઈને પાછા ફર્યા.

Verse 65

शिवालये तु पतितं कुशं निक्षिप्य दानवः । स्नानगन्धार्चनैर्धूपैर्गीतवाद्यैरतोषयत्

તે દાનવે પડેલા કુશને શિવાલયમાં મૂકીને, સ્નાન, ગંધ, પૂજા, ધૂપ અને ગીત-વાદ્યો દ્વારા (શિવજીને) પ્રસન્ન કર્યા.

Verse 66

अवाप जीवितं सद्यः प्रसादाच्छंकरस्य च । उत्थितः स तदा दैत्यो ब्रुवञ्छिवशिवेति च

શંકરના પ્રસાદથી તે દૈત્ય તત્ક્ષણે જીવિત થયો. પછી તે ઊઠીને “શિવ, શિવ” એમ ઉચ્ચારતો બોલ્યો.

Verse 67

तं पुनर्जोवितं दृष्ट्वा दैत्यं दैत्यगणस्तदा । उवाच सुमना वाक्यं वर्द्धस्व सुचिरं विभो

તે દૈત્યને ફરી જીવિત જોઈ દૈત્યગણએ શુભ વચન કહ્યાં— “હે વિભો, તું દીર્ઘકાળ સુધી વૃદ્ધિ પામ.”

Verse 68

स्नापयित्वा यदि पुनर्ब्राह्मणं विनिवर्त्तते । यथेष्टं गच्छतु तदा किं वृथा विग्रहेण ते

જો તે બ્રાહ્મણને સ્નાન કરાવી ફરી પાછો વળે, તો તેને જેમ ઇચ્છે તેમ જવા દો; તારે વ્યર્થ વિગ્રહ શા માટે?

Verse 69

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा कुशो वचनमब्रवीत् । गच्छ प्रेषय तौ शीघ्रं विप्रत्राणकरावुभौ

તે વચન સાંભળી કુશે કહ્યું— “જા; બ્રાહ્મણના રક્ષક એવા તે બેને તુરંત મોકલ.”

Verse 70

स च राज्ञा समादिष्ट सुमना मुनिसत्तमाः । उवाच विष्णुमानम्य नमस्कृत्य हलायुधम्

રાજાની આજ્ઞાથી મुनિશ્રેષ્ઠ સુમનાએ વિષ્ણુને પ્રણામ કરીને અને હલાયુધ (બલરામ) ને નમસ્કાર કરી કહ્યું.

Verse 71

कुशेन प्रेषितश्चास्मि समीपे ते जनार्दन । किं तवापकृतं नाथ येन दैत्याञ्जिघांससि

હે જનાર્દન! કુશે મને તમારી પાસે મોકલ્યો છે. હે નાથ! તેમણે તમારું શું બગાડ્યું છે કે તમે દૈત્યોનો સંહાર કરવા ઈચ્છો છો?

Verse 72

दुर्वाससं स्नापयित्वा गच्छ मुक्तोऽसि मानद । अमरत्वं महादेवात्प्राप्तं विद्धि कुशेन हि

દુર્વાસા ઋષિને સ્નાન કરાવીને જાઓ, હે માનદ! તમે મુક્ત છો. મહાદેવ પાસેથી કુશ દ્વારા જ અમરત્વ પ્રાપ્ત થયું છે, તેમ જાણો.

Verse 73

श्रीविष्णुरुवाच । मुक्तितीर्थमिदं रुद्धं भवद्भिः पापकर्मभिः । तस्माद्धनिष्ये सर्वांश्च दानवान्नात्र संशयः

શ્રી વિષ્ણુ બોલ્યા: 'તમે પાપકર્મીઓએ આ મુક્તितीર્થને રોકી રાખ્યું છે. તેથી હું સર્વ દાનવોનો સંહાર કરીશ, તેમાં કોઈ શંકા નથી.'

Verse 74

दुर्वाससश्च ये दर्भास्तिलाश्चैवाक्षतैः सह । पुनस्तानानयध्वं हि क्षिप्ता ये वरुणालये

દુર્વાસા ઋષિના જે દર્ભ, તલ અને અક્ષત વરુણાલય (સમુદ્ર)માં ફેંકી દેવામાં આવ્યા હતા, તેને ફરીથી પાછા લઈ આવો.

Verse 75

सवाहनपरीवाराः सजातिकुलबांधवाः । पुण्यतीर्थमिदं हित्वा प्रविशध्वं धरातले

તમારા વાહનો, પરિવારો, જ્ઞાતિ અને કુળના બંધુઓ સહિત આ પુણ્યતીર્થનો ત્યાગ કરીને રસાતળમાં પ્રવેશ કરો.

Verse 76

सुमनास्तद्वचः श्रुत्वा क्रोधसंरक्तलोचनः । युध्यध्वमिति तं चोक्त्वा नैतदेवं भविष्यति

સુમનાસ તે વચન સાંભળી ક્રોધથી લાલ થયેલી આંખો સાથે તેને કહ્યું—“યુદ્ધ કર!” અને જાહેર કર્યું—“આવું થવાનું નથી.”

Verse 77

कुशाय कथयामास यदुक्तं शार्ङ्गधन्विना । क्रुद्धस्तद्वचनं श्रुत्वा मंत्रिणा समुदीरितम्

શારઙ્ગધારી (વિષ્ણુ)એ જે કહ્યું હતું તે કુશને જણાવાયું. મંત્રીએ કહેલા તે વચન સાંભળી કુશ ક્રોધિત થયો.

Verse 78

रथमारुह्य वेगेन ययौ योद्धुमरिंदमः । संस्मृत्य मनसा देवं पिनाकिं वृषभध्वजम्

શત્રુદમન કરનાર રથ પર ચઢી વેગથી યુદ્ધ કરવા નીકળ્યો; અને મનમાં પિનાકધારી, વૃષભધ્વજ દેવ (શિવ)નું સ્મરણ કરતો રહ્યો.

Verse 79

ततः प्रववृते युद्धं सुमहल्लोमहर्षणम् । अन्येषां दानवानां च केशवस्य कुशस्य च

પછી કેશવ અને કુશ વચ્ચે, તેમજ અન્ય દાનવો વચ્ચે પણ, અતિ મહાન અને રોમાંચક યુદ્ધ શરૂ થયું.

Verse 80

यज्ञघ्नो गदया गुर्व्या संकर्षणमताडयत् । संकर्षणहतः शीर्ष्णि मुसलेन पपात ह

યજ્ઞઘ્ને ભારે ગદાથી સંકર્ષણ પર પ્રહાર કર્યો; પરંતુ સંકર્ષણે મુસલ (હલ-આયુધ)થી તેના મસ્તક પર ઘા મારી તેને ધરાશાયી કર્યો.

Verse 81

कञ्चुकं च जघानाशु चक्रेण भगवान्हरिः । उल्मुकश्चाथ निहतो ब्रह्मघ्नश्च निपातितः

ભગવાન હરિએ તત્કાળ પોતાના ચક્રથી કંચુકનો વધ કર્યો. ત્યારબાદ ઉલ્મુક હણાયો અને બ્રહ્મઘ્ન પણ ધરાશાયી થયો.

Verse 82

एते चान्ये च बहवो घातिताः केशवेन हि । दानवान्पतितान्दृष्ट्वा कुशः परमकोपितः

કેશવ દ્વારા આ અને અન્ય અનેક દાનવો હણાયેલા જોઈને, પડેલા દાનવોને નિહાળીને કુશ અત્યંત ક્રોધિત થયો.

Verse 83

जघान युधि संरब्धः परमास्त्रेण केशवम् । भगवान्क्रोधसंयुक्तश्चक्रेण चाहरच्छिरः

યુદ્ધમાં આવેશમાં આવીને તેણે કેશવ પર પરમાસ્ત્રથી પ્રહાર કર્યો. ત્યારે ક્રોધાયમાન ભગવાને ચક્ર વડે તેનું મસ્તક છેદી નાખ્યું.

Verse 84

तं छिन्नशिरसं भूमौ पातितं वीक्ष्य केशवः । चिच्छेद बाहू पादौ च खङ्गेन तिलशस्तथा

તેનું મસ્તક કપાયેલું અને તેને પૃથ્વી પર પડેલો જોઈને, કેશવે તલવારથી તેના હાથ અને પગના તલ જેવા ટુકડા કરી નાખ્યા.

Verse 85

खंडशो घातितं दृष्ट्वा केशवेन कुशं तदा । संगृह्य ते पुनर्देत्या निन्युः सर्वे शिवालयम्

ત્યારે કેશવ દ્વારા કુશના ટુકડે ટુકડા થયેલા જોઈને, તે સર્વે દૈત્યોએ તેના અંગો એકઠા કર્યા અને શિવાલયમાં લઈ ગયા.

Verse 86

प्रसादाच्छूलिनः सद्यो जीवितं प्राप्य दानवः । उत्थितः सहसा क्रुद्धः क्व विष्णुरिति चाब्रवीत्

શૂલધારી શિવના પ્રસાદથી દાનવને તરત જ જીવન મળ્યું; તે સહસા ઊઠી ક્રોધથી બોલ્યો—“વિષ્ણુ ક્યાં છે?”

Verse 87

गदामुद्यम्य संक्रुद्धो योद्धुमागाज्जनार्द्दनम् । तमुद्यतगदं दृष्ट्वा निहतं जीवितं पुनः

તે ક્રોધે ગદા ઉંચકી જનાર્દન સાથે યુદ્ધ કરવા આવ્યો; ઉંચકેલી ગદા જોઈ પ્રભુએ તેને પાડી દીધો, છતાં તે ફરી જીવતો થયો.

Verse 88

दुर्वाससमथोवाच किमिदं न म्रियेत यत् । मयाऽसकृच्छिरश्छिन्नं खंडशस्तिलशः कृतम्

ત્યારે દુર્વાસા બોલ્યા—“આ શું છે કે આ મરતું જ નથી? મેં વારંવાર તેનું શિર કાપ્યું છે અને તેને ખંડખંડ, તિલતિલ કરીને કરી નાખ્યું છે.”

Verse 89

जीवत्ययं पुनः कस्मात्कारणं कथ यस्व नः । इत्युक्तश्चिंतयामास ध्यानेन ऋषिसत्तमः

“આ ફરી કેમ જીવતો થાય છે? અમને કારણ કહો.” એમ કહેવાતા ઋષિશ્રેષ્ઠે ધ્યાન દ્વારા વિચાર કર્યો.

Verse 90

ज्ञात्वा तत्कारणं सर्वमुवाच मधुसूदनम् । महादेवेन तुष्टेन कुशोऽयममरः कृतः

સમગ્ર કારણ જાણી તેમણે મધુસૂદનને કહ્યું—“પ્રસન્ન મહાદેવે આ કુશને અમર કર્યો છે.”

Verse 91

खंडशश्च कृतश्चापि न च प्राणैर्वियुज्यते । ततः स विस्मयाविष्टो हंतव्योऽयं मया कथम्

ખંડખંડ કરાયો હોવા છતાં તે પ્રાણોથી વિયોગ પામતો નથી. તેથી આશ્ચર્યમાં મગ્ન થઈ (પ્રભુ વિચારે)—“આને હું કેવી રીતે વધ કરું?”

Verse 92

उपायं च करिष्यामि येनायं न भवे दिति । ततः स जीवितं प्राप्य प्रसादाच्छंकरस्य च । चर्मखङ्गमथादाय तिष्ठतिष्ठेति चाब्रवीत्

હું એવો ઉપાય કરીશ કે જેથી આ દિતી માટે ફરી ભયરૂપ ન બને. પછી શંકરના પ્રસાદથી જીવન પામી તેણે ચર્મઢાલ અને ખડ્ગ ઉઠાવી—“ઊભો રહો! ઊભો રહો!” એમ કહ્યું.

Verse 93

तमायांतं ततो दृष्ट्वा कुशं शिवपरिग्रहम् । जघान गदया गुर्व्या गदाहस्तं तदा कुशम्

ત્યારે શિવના આશ્રયમાં રહેલા ગદાધારી કુશને આગળ આવતો જોઈ તેણે ભારે ગદાથી તે કુશ પર પ્રહાર કર્યો.

Verse 94

स भिन्नमूर्द्धा न्यपतत्केशवेनाभिताडितः । भूमौ निपतितं वेगात्परिगृह्य कुशं हरिः

કેશવના પ્રચંડ પ્રહારે તેનું માથું ફાટી ગયું અને તે પડી ગયો. ત્યારબાદ હરિએ ઝડપથી ભૂમિ પર પડેલા કુશને પકડી લીધો.

Verse 95

गर्ते निक्षिप्य तद्देहं पूरयामास वै पुनः । लिंगं संस्थापयामास तस्योपरि जनार्द्दनः

તે દેહને ખાડામાં નાખીને તેણે ફરીથી તેને ભરાઈ દીધો. પછી જનાર્દને તેના ઉપર શિવલિંગની સ્થાપના કરી.

Verse 96

स लब्धसंज्ञो दनुजः शिवलिंगमपश्यत । आत्मोपरिस्थितं तच्च तदा चिन्तापरोऽभवत्

ચેતના પ્રાપ્ત થતાં દનુજે શિવલિંગનું દર્શન કર્યું. તે પોતાના ઉપર સ્થિત જોઈ તે ચિંતાભર્યા વિચારમાં ડૂબી ગયો.