Adhyaya 19

Verse 1

प्रह्लाद उवाच । तच्छ्रुत्वा देवदेवेशश्चिंतयित्वा पुनःपुनः उवाच वचनं तत्र दुर्वाससमकल्मषम्

પ્રહ્લાદ બોલ્યા—આ સાંભળી દેવોના દેવેશ્વરે વારંવાર વિચાર કર્યો અને ત્યાં દુર્વાસાને નિષ્કલંક વચન કહ્યું.

Verse 2

श्रीभगवानुवाच । पराधीनोऽस्मि विप्रेन्द्र भक्त्या क्रीतोऽस्मि नान्यथा । बलेरादेशकारी च दैत्येन्द्रवशगो ह्यहम्

શ્રીભગવાન બોલ્યા—હે વિપ્રેન્દ્ર, હું ભક્તના અધિન છું; ભક્તિથી જ હું ‘ખરીદાયો’ છું, અન્યથા નહીં. હું બલિની આજ્ઞા પાલન કરું છું, કારણ કે મારા વ્રતથી હું દૈત્યેન્દ્રના વશમાં છું.

Verse 3

तस्मात्प्रार्थय विप्रेन्द्र दैत्यं वैरोचनिं बलिम् । अस्यादेशात्करिष्यामि यदभीष्टं तवाधुना

અતએવ, હે વિપ્રેન્દ્ર, વિરોચનપુત્ર દૈત્ય બલિને પ્રાર્થના કર. તેની આજ્ઞાથી હું અત્યારે જ તારો અભીષ્ટ પૂર્ણ કરીશ.

Verse 4

तच्छ्रुत्वा वचनं विप्रो बलिं प्रोवाच सत्वरम् । यज्वनां त्वं वरिष्ठश्च दातॄणां त्वं मतोऽधिकः

એ વચન સાંભળી બ્રાહ્મણે તરત જ બલિને કહ્યું—“યજ્ઞ કરનારાઓમાં તમે શ્રેષ્ઠ છો અને દાતાઓમાં તમે સર્વાધિક મહાન ગણાય છો.”

Verse 5

पारावारः कृपायाश्च दयां कुरु ममोपरि । प्रेषयस्व महाभाग देवं दैत्यविनिग्रहे

તમે કરુણાના તટવિહિન સાગર છો—મારા ઉપર દયા કરો. હે મહાભાગ, દૈત્યવિનિગ્રહ માટે દેવને પ્રેષિત કરો.

Verse 6

संपूर्णनियमः स्नातस्त्वत्प्रसादाद्भवाम्यहम् । तच्छुत्वा वचनं दैत्यो नातिहृष्टमनास्तदा । दुर्वाससमुवाचेदं नैतदेवं भविष्यति

“તમારા પ્રસાદથી હું સર્વ નિયમો પૂર્ણ કરીને વિધિપૂર્વક સ્નાન કરીશ.” આ વચન સાંભળી દૈત્ય (બલી) બહુ પ્રસન્ન ન થયો. પછી તેણે દુર્વાસાને કહ્યું—“આ રીતે આ બનશે નહીં.”

Verse 7

अन्यत्प्रार्थय विप्रेन्द्र यत्ते मनसि वर्त्तते । तद्दास्यामि न सन्देहो यद्यपि स्यात्सुदुर्लभम्

“હે વિપ્રેન્દ્ર, તારા મનમાં જે હોય તેમાંથી બીજું કંઈક માગ. તે અતિ દુર્લભ હોય તોય હું નિશ્ચયે આપીશ—સંદેહ નથી.”

Verse 8

आत्मानमपि दास्यामि नाहं त्यक्ष्ये हरिं द्विज । बहुभिः सुकृतैः प्राप्तं कथं त्यक्ष्यामि केशवम्

“હે દ્વિજ, હું મારું સ્વયં અસ્તિત્વ પણ અર્પી દઉં, પરંતુ હરિને ત્યજીશ નહીં. અનેક પુણ્યોથી પ્રાપ્ત થયેલા કેશવને હું કેવી રીતે છોડું?”

Verse 9

दुर्वासा उवाच । नातिलुब्धं हि मां विद्धि किमन्यत्प्रार्थयाम्यहम् । रक्ष मे जीवितं दैत्य प्रेषयस्व जनार्द्दनम्

દુર્વાસાએ કહ્યું—“મને અતિ લોભી ન માન; હું બીજું શું માગું? હે દૈત્ય, મારું જીવન રક્ષા કર; જનાર્દનને પ્રેષિત કર.”

Verse 10

बलिरुवाच । जानासि त्वं यथा विप्र हिरण्याक्षं निपातितम् । भूत्वा यज्ञवराहस्तु दधारोर्वीं बलाद्दिवि

બલિ બોલ્યો—હે વિપ્ર! તું જાણે છે કે હિરણ્યાક્ષ કેવી રીતે નિપાતિત થયો; યજ્ઞવરાહરૂપ ધારણ કરીને તેણે બળપૂર્વક પૃથ્વીને ઉઠાવી આકાશમાં ધારણ કરી.

Verse 11

यथा च दैत्यप्रवरमवध्यं दैत्यदानवैः । हतवान्हिरण्यकशिपुं नृसिंहः सर्वगः प्रभुः

અને તેમ જ, દૈત્ય-દાનવોમાં પણ અવધ્ય ગણાતા દૈત્યપ્રવર હિરણ્યકશિપુને સર્વવ્યાપી પ્રભુ નૃસિંહે સંહાર્યો.

Verse 12

तथैव वृत्रं नमुचिं रक्षो लंकेश संज्ञकम् । जघान मायया विष्णुः सुरार्थं सुरसत्तमः

એ જ રીતે દેવોના હિતાર્થે, દેવશ્રેષ્ઠ વિષ્ણુએ પોતાની દિવ્ય માયા-યુક્ત યુક્તિથી વૃત્ર, નમુચિ અને ‘લંકેશ’ નામના રાક્ષસનો સંહાર કર્યો.

Verse 13

प्रथमं वामनो भूत्वा ह्ययाचत पदत्रयम् । पुनस्त्रिविक्रमो भूत्वा भुवनानि जहार मे

પ્રથમ વામન બની તેણે ત્રણ પગલાં જેટલી ભૂમિ માગી; પછી ત્રિવિક્રમ બની તેણે મારા ભુવનો હરી લીધા.

Verse 14

मया पुण्यवशाद्विष्णुर्यदि प्राप्तः कथञ्चन । नाहं त्यक्ष्ये जगन्नाथं मायावामनकं प्रभुम्

મારા પુણ્યના પ્રભાવથી જો કોઈ રીતે વિષ્ણુ મને પ્રાપ્ત થયા હોય, તો હું જગન્નાથ—માયાવામનરૂપ ધારણ કરનાર પ્રભુને ક્યારેય ત્યજીશ નહીં.

Verse 15

दुर्वासा उवाच । नाहं भोक्ष्ये विना स्नानं गोमत्युदधिसंगमे । यदि न प्रेष्यसि हरिं ततस्त्यक्ष्ये कलेवरम्

દુર્વાસા બોલ્યા—ગોમતી નદી અને સમુદ્રના સંગમે સ્નાન કર્યા વિના હું ભોજન નહીં કરું. જો તું હરિને ન મોકલે, તો હું આ દેહ ત્યજી દઈશ.

Verse 16

बलिरुवाच । यद्भाव्यं तद्भवतु ते यज्जानासि तथा कुरु । ब्रह्मरुद्रेन्द्रनमितं नाहं त्यक्ष्ये पदद्वयम्

બલિ બોલ્યા—તારા માટે જે ભાવ્ય છે તે થાઓ; તું જેમ જાણે તેમ કર. પરંતુ બ્રહ્મા, રુદ્ર અને ઇન્દ્ર જે પદદ્વયને નમે છે, તે બે ચરણ હું કદી ત્યજીશ નહીં.

Verse 17

तदा विवदमानौ तौ दृष्ट्वा स जगदीश्वरः । ब्रह्मण्यदेवः कृपया ब्राह्मणं तमुवाच ह

બંનેને વાદવિવાદ કરતા જોઈ જગદીશ્વર, બ્રાહ્મણોના રક્ષક દેવ, કૃપાથી તે બ્રાહ્મણને બોલ્યા.

Verse 18

स्वस्थो भव द्विजश्रेष्ठ स्नापयिष्ये न संशयः । हत्वा दैत्यगणान्सर्वान्गोमत्युदधिसंगमे

હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, નિશ્ચિંત રહો; નિઃસંદેહ હું તમને સ્નાન કરાવીશ—ગોમતી અને સમુદ્રના સંગમે, સર્વ દૈત્યગણનો સંહાર કરીને.

Verse 19

प्रह्लाद उवाच । श्रुत्वा भगवतो वाक्यं ब्राह्मणं प्रति दैत्यराट् । दृढं जग्राह चरणौ पतित्वा पादयोस्तदा

પ્રહ્લાદ બોલ્યા—બ્રાહ્મણ પ્રત્યે ભગવાનના વચન સાંભળી દૈત્યરાજ ત્યારે તેમના ચરણોમાં પડી, તે બે ચરણોને દૃઢપણે પકડી રાખ્યા.

Verse 20

ततः समृद्धिमगमत्पादौ दत्त्वा बलेः प्रभुः । शंखचक्रगदापाणिर्विष्णुर्दुर्वाससाऽन्वितः

ત્યારે પ્રભુએ બલિને પોતાના ચરણ અર્પણ કરીને તે કાર્યમાં સમૃદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી. શંખ‑ચક્ર‑ગદા ધારણ કરનાર વિષ્ણુ દુર્વાસા સાથે પ્રસ્થાન કર્યા.

Verse 21

प्रस्थितौ तौ तदा दृष्ट्वा दुर्वाससजनार्द्दनौ । अनन्तः पुरुषो ऽगच्छन्मुशली च हलायुधः

દુર્વાસા અને જનાર્દન પ્રસ્થાન કરતા દેખાઈ, અનંત પુરુષ પણ આગળ વધ્યા; તેમજ હલાયુધ, ગદા‑ધારી મુશલી (બલરામ) પણ ગયા.

Verse 22

मुशली चाग्रतोऽगच्छत्ततो विष्णुस्त्रिविक्रमः । तयोरन्वगमद्विप्रा दुर्वासा भूतलाद्बहिः

મુશલી આગળ ગયા, પછી ત્રિવિક્રમ વિષ્ણુ ગયા. તેમના પાછળ બ્રાહ્મણ દુર્વાસા ગયા, જાણે ભૂતલની સીમા પાર કરીને ચાલતા હોય તેમ.

Verse 23

भित्त्वा रसातलं सर्वे समुत्तस्थुस्त्वरान्विताः । आविर्बभूवुस्तत्रैव गोमत्युदधिसंगमे

રસાતલને ભેદીને તેઓ સૌ ત્વરાથી ઉપર ઊઠ્યા અને ત્યાં જ ગોમતી‑સમુદ્રના સંગમે પ્રગટ થયા.

Verse 24

सन्नद्धौ दृढधन्वानौ संकर्षणजनार्दनौ । ऊचतुस्तौ तदा विप्रं कुरु स्नानं यदृच्छया

ત્યારે સન્નદ્ધ અને દૃઢ ધનુષ્યધારી સંકર્ષણ તથા જનાર્દને તે બ્રાહ્મણને કહ્યું—“યથેચ્છ સ્નાન કરો.”

Verse 25

तयोस्तु वचनं श्रुत्वा स्नानं चक्रे त्वरान्वितः । स्नात्वा चावश्यकं कर्म कर्तुमारभत द्विजः

તેમના વચન સાંભળી તેણે ત્વરાથી સ્નાન કર્યું. સ્નાન કરીને તે દ્વિજે નિત્ય આવશ્યક કર્મો કરવા આરંભ કર્યો.