Adhyaya 18

Verse 1

श्रीप्रह्लाद उवाच । पूजयेद्गणनाथं तं रुक्मिणं रुक्मभूषितम् । दुर्वाससं च कृष्णं च बलभद्रं च भक्तितः

શ્રી પ્રહ્લાદે કહ્યું—ભક્તિપૂર્વક તે ગણનાથને, સુવર્ણાભૂષણોથી શોભિત રુક્મીને, તેમજ દુર્વાસા, શ્રીકૃષ્ણ અને બલભદ્રને પણ પૂજવા જોઈએ।

Verse 2

यजत्येको महायज्ञैः संपूर्णवरदक्षिणैः । एकः पश्यति देवेशं कृष्णं तुल्यफलौ हि तौ

એક વ્યક્તિ સંપૂર્ણ અને ઉત્તમ દક્ષિણાઓ સાથે મહાયજ્ઞ કરે છે; બીજો દેવેશ શ્રીકૃષ્ણના દર્શન કરે છે—ખરેખર બંનેનું ફળ સમાન છે।

Verse 3

वापीकूपतडागानि करोत्येकः समाहितः । एकः पश्यति देवेशं कृष्णं तुल्यफलौ हि तौ

એક વ્યક્તિ એકાગ્રતાથી વાપી, કૂવો અને તળાવ બનાવે છે; બીજો દેવેશ શ્રીકૃષ્ણના દર્શન કરે છે—બંનેનું ફળ સમાન છે।

Verse 4

गोभूतिलहिरण्यादि ददात्येको दिनेदिने । एकः पश्यति देवेशं कृष्णं तुल्यफलौ हि तौ

એક વ્યક્તિ રોજ ગાય, જમીન, તલ, સોનું વગેરે દાન કરે છે; બીજો દેવેશ શ્રીકૃષ્ણના દર્શન કરે છે—બંનેનું ફળ સમાન છે।

Verse 5

प्राणायामादिसंयुक्तो जपध्यानपरायणः । एकः पश्यति देवेशं कृष्णं तुल्यफलौ हि तौ

એક વ્યક્તિ પ્રાણાયામ વગેરે સાધનાઓથી યુક્ત થઈ જપ-ધ્યાનમાં પરાયણ રહે છે; બીજો દેવેશ શ્રીકૃષ્ણના દર્શન કરે છે—બંનેનું ફળ સમાન છે।

Verse 6

जाह्नव्यादिषु तीर्थेषु सुस्नात्वैकः समाहितः । एकः पश्यति देवेशं कृष्णं तुल्यफलौ हि तौ

એક મનથી જાહ્નવી વગેરે તીર્થોમાં સુસ્નાન કરનાર એક, અને દેવેશ શ્રીકૃષ્ણનું દર્શન કરનાર બીજો—બન્નેનું ફળ સમાન જ છે।

Verse 7

त्रिभिर्विक्रमणैर्येन विक्रांतं भुवनत्रयम् । त्रिविक्रमं च तं दृष्ट्वा मुच्यते पातकत्रयात्

જેણે ત્રણ મહાવિક્રમ પગલાંથી ત્રિભુવન વ્યાપી લીધું, તે ત્રિવિક્રમનું દર્શન કરતાં જ મનુષ્ય ત્રિવિધ પાપથી મુક્ત થાય છે।

Verse 8

ऋषय ऊचुः । कथं त्रैविक्रमी मृर्त्तिरागतेयं धरातले । कलान्यासाच्च कृष्णत्वं कदेयं प्राप्तवत्यथ

ઋષિઓએ કહ્યું—આ ત્રિવિક્રમ-મૂર્તિ ધરાતળ પર કેવી રીતે પ્રગટ થઈ? અને કયા કલાન્યાસથી તે પછી કૃષ્ણત્વને પ્રાપ્ત થઈ?

Verse 9

दैत्य संशयमस्माकं छेत्तुमर्हस्यशेषतः । दुर्वाससश्च कृष्णस्य संभवः कथ्यतामिति

દૈત્ય વિષે અમારો સંશય તમે સંપૂર્ણપણે દૂર કરો; અને દુર્વાસા તથા શ્રીકૃષ્ણનો સંભવ પણ કહો.

Verse 10

प्रह्लाद उवाच । तच्छ्रूयतां द्विजश्रेष्ठा यथा मूर्त्तिस्त्रिविक्रमी । दुर्वाससा समायुक्ता संभूता धरणीतले

પ્રહ્લાદે કહ્યું—હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો, સાંભળો; દુર્વાસા સાથે સંયુક્ત ત્રિવિક્રમ-મૂર્તિ ધરાતળ પર કેવી રીતે પ્રગટ થઈ તે કહું છું।

Verse 11

पूर्वं कृतयुगस्यांते बलिना च पुरंदरः । निर्जित्य भ्रंशितः स्थानात्तदर्थं मधुसूदनः

પૂર્વે કૃતયુગના અંતે બલિએ પુરંદર ઇન્દ્રને જીત્યો અને તેના સ્થાનથી પતિત કર્યો; તે હેતુસર ધર્મસ્થાપન માટે મધુસૂદન પ્રવર્ત્યા।

Verse 12

कश्यपाद्वामनो जज्ञे ततोऽभूच्च त्रिविक्रमः । त्रिभिः क्रमैर्मितांल्लोकानाक्रम्य मधुहा हरिः

કશ્યપમાંથી વામનનો જન્મ થયો; પછી તે જ ત્રિવિક્રમ બન્યા. મધુહા હરિએ ત્રણ પગલાંથી માપેલા લોકોને વટાવી વ્યાપી લીધા।

Verse 13

बलिं चकार भगवान्पातालतलवासि नम् । भक्त्या त्वनन्यया कृष्णो दैत्येन परितोषितः

ભગવાને બલિને પાતાળતલનો નિવાસી બનાવ્યો; છતાં દૈત્યની અનન્ય ભક્તિથી પ્રસન્ન થઈ કૃષ્ણ તેના પર સંપૂર્ણ સંતોષ પામ્યા।

Verse 14

स्वयं चैवाऽवसत्तत्र भक्त्या क्रीतो हरिस्तदा । अनुग्रहाय भगवान्द्वारपालो बभूव ह

ત્યાં હરી સ્વયં વસ્યા, જાણે ભક્તિથી ‘ખરીદાયેલા’ હોય. અનुग્રહ માટે ભગવાન (બલિના) દ્વારપાલ બન્યા।

Verse 15

दुर्वासाश्चापि भगवानात्रेयो मुनिसत्तमः । अटंस्तीर्थानि मोक्षार्थं मुक्तिक्षेत्रमचिंतयत्

અત્રિપુત્ર, મુનિશ્રેષ્ઠ ભગવાન દુર્વાસા પણ મોક્ષાર્થે તીર્થોમાં ભ્રમણ કરતા કરતા એક મુક્તિક્ષેત્રનું ચિંતન કરવા લાગ્યા।

Verse 16

एवं चितयमानः स ज्ञानदृष्ट्या महामुनिः । गोमत्या संगमो यत्र चक्रतीर्थेन भो द्विजाः

આ રીતે ચિંતન કરતાં તે મહામુનિએ જ્ઞાનદૃષ્ટિથી—હે દ્વિજોઃ—જ્યાં ગોમતીનો સંગમ ચક્રતીર્થ સાથે થાય છે તે સ્થાન જોયું.

Verse 17

तन्मुक्तिक्षेत्रमाज्ञाय गमनाय मतिं दधे । सोतीत्य नगरग्रामानुद्यानानि वनानि च

તેને મુક્તિ આપનાર ક્ષેત્ર જાણીને તેણે જવાની મતિ બાંધી. તે નગર-ગામ, ઉદ્યાનો અને વનોને વટાવી આગળ વધ્યો.

Verse 18

आनर्त्तविषयं प्राप्य दैत्यभूमिं विवेश ह । निःस्वाध्यायवषट्कारां वेदध्वनिविवर्ज्जिताम्

આનર્ત પ્રદેશમાં પહોંચી તે દૈત્યશાસિત ભૂમિમાં પ્રવેશ્યો; ત્યાં સ્વાધ્યાય અને વષટ્કાર નહોતા, અને વેદધ્વનિ પણ ન હતી.

Verse 19

कुशेन दैत्यराजेन सेवितां पालितां तथा । बहुम्लेच्छ समाकीर्णामधर्मोपार्जकैर्जनैः

તે ભૂમિ દૈત્યરાજ કુશ દ્વારા સેવિત અને પાલિત હતી; અનેક મ્લેચ્છો તથા અધર્મથી ઉપાર્જન કરનાર લોકોથી તે છલકાતી હતી.

Verse 20

प्रत्यासन्नामिति ज्ञात्वा चक्रतीर्थमगाद्द्विजः । स्नात्वा च संगमे पुण्ये मोक्ष्येऽहं च कृताह्निकः

તે નજીક છે એમ જાણી તે દ્વિજ ચક્રતીર્થે ગયો. ‘પવિત્ર સંગમમાં સ્નાન કરીને, નિત્યકર્મ પૂર્ણ કરી, હું મુક્ત થઈ જઈશ,’ એમ તેણે વિચાર્યું.

Verse 21

इति कृत्वा स नियमं ययौ शीघ्रं मुनिस्तदा । स्नात्वा शीघ्रं प्रयास्यामि दैत्यभूमिं विहाय च

આવો નિયમ કરીને તે મુનિ ત્યારે શીઘ્ર ચાલ્યા ગયા. 'સ્નાન કરીને હું આ દૈત્યભૂમિ છોડીને જલ્દી જતો રહીશ,' એવો તેમણે નિશ્ચય કર્યો.

Verse 22

इत्येवं चिंतयन्मार्गे शीघ्रमेव जगाम सः । दृष्ट्वा च संगमं पुण्यं गोमत्या सागरस्य च

માર્ગમાં આવું વિચારતા તે ઝડપથી આગળ વધ્યા. અને તેમણે ગોમતી તથા સાગરના પવિત્ર સંગમના દર્શન કર્યા.

Verse 23

निधाय वाससी तत्र मृदमालभ्य गोमयम् । शिखां च बद्ध्वा करयोः कृत्वा च नियतः कुशान्

ત્યાં વસ્ત્રો મૂકીને, માટી અને ગોબરનો લેપ કરીને, શિખા બાંધીને અને સંયમિત થઈને હાથમાં દર્ભ ધારણ કર્યા.

Verse 24

यावत्स्नाति च विप्रोऽसौ दृष्टो दैत्यैर्दुरात्मभिः । ब्रुवंतः कोऽयमित्येवं हन्यतांहन्यतामिति

જ્યારે તે બ્રાહ્મણ સ્નાન કરી રહ્યા હતા, ત્યારે દુરાત્મા દૈત્યોએ તેમને જોયા. 'આ કોણ છે?' એમ બોલતા તેઓ બૂમો પાડવા લાગ્યા, 'આને મારો, આને મારો!'

Verse 25

अस्माभिः पालिते देशे कः स्नाति मनुजाधमः । ब्रुवंत इति जघ्नुस्ते जानुभिर्मुष्टिभिस्तथा

'અમારા દ્વારા રક્ષિત દેશમાં આ કયો નીચ મનુષ્ય સ્નાન કરી રહ્યો છે?' એમ બોલતા તેમણે તેને ઢીંચણ અને મુક્કાઓથી માર્યો.

Verse 26

ब्राह्मणोऽहं न हंतव्यः श्रुत्वा चाऽतीव पीडितः । तं दृष्ट्वा हन्यमानं तु ब्राह्मणं तैर्दुरात्मभिः

“હું બ્રાહ્મણ છું; મને મારવો ન જોઈએ”—એવું રડીને કહ્યા છતાં તેને અત્યંત પીડવામાં આવ્યો. તે દુષ્ટાત્માઓ દ્વારા બ્રાહ્મણને માર ખાતો જોઈને…

Verse 27

निवारयामास च तान्रुरुर्नाम महासुरः । जगृहुस्तस्य वस्त्राणि कुशांस्ते चिक्षिपुर्जले

ત્યારે રુરુ નામના મહાસુરે તેમને અટકાવ્યા. તેમણે તેના વસ્ત્રો ઝૂંટી લીધા અને તે દુષ્ટોએ કુશા ઘાસને જળમાં ફેંકી દીધું.

Verse 28

चकर्षुश्चरणौ गृह्य शपंतो दुष्टचेतसः । पदे गृहीत्वा तमृषिं नीत्वा सीम्नि व्यसर्जयन्

દુષ્ટચિત્ત લોકો શાપ આપતા આપતા તેના પગ પકડીને ઘસડતા ગયા. તે ઋષિને પગથી પકડી સીમા સુધી લઈ જઈ ત્યાં છોડીને ગયા.

Verse 29

तं तदा मूर्छितप्रायं दृष्ट्वोचुः कुपिताश्च ते । अत्रागतो यदि पुनर्हनिष्यामो न संशयः । आनर्त्तविषयांस्तान्वै दृष्ट्वा तत्र जलाशयम्

તેને ત્યારે બેહોશ થવા જેવો જોઈ તેઓ ક્રોધથી બોલ્યા—“જો એ ફરી અહીં આવશે તો અમે એને મારી નાખીશું; શંકા નથી.” પછી તેણે આનર્ત્ત પ્રદેશ અને ત્યાંનું જળાશય જોઈને…

Verse 30

प्राणसंशयमापन्नस्ततश्चिंतापरोऽभवत् । शप्येहं यदि दैतेयांस्तपसः किं व्ययेन मे

પ્રાણનો સંકટ આવી પડતાં તે ચિંતામાં લીન થયો—“જો હું આ દૈત્યોને શાપ આપું, તો ક્રોધમાં મારા તપનો વ્યય થાય; તેનો લાભ શું?”

Verse 31

अथवा नियमभ्रष्टस्त्यक्ष्ये चेदं कलेवरम् । मम पक्षं च कः कुर्य्यात्को मे दास्यति जीवितम्

અથવા જો હું નિયમભ્રષ્ટ થઈ જાઉં, તો આ દેહ જ ત્યજી દઉં. ત્યારે મારી બાજુ કોણ લેશે, અને મને જીવન કોણ આપશે?

Verse 32

चक्रतीर्थे च कः स्नानं कारयिष्यति मामिह । को वा दैत्यगणानेताञ्छक्तो जेतुं महामृधे । तं विना पुण्डरीकाक्षं भक्तानामभयप्रदम्

અને અહીં ચક્રતીર્થમાં મને સ્નાન કોણ કરાવશે? અથવા મહાયુદ્ધમાં આ દૈત્યગણને કોણ જીતવા સમર્થ છે—ભક્તોને અભય આપનાર પુણ્ડરીકાક્ષ વિના?

Verse 33

ब्रह्मादीनां च नेतारं शरणागतवत्सलम् । चक्रहस्तं विना मेद्य कोन्यः शर्म्मप्रदो भवेत्

બ્રહ્મા આદિ દેવોના પણ નેતા, શરણાગતવત્સલ, ચક્રહસ્ત પ્રભુ વિના—મને શાંતિ અને કલ્યાણ આપનાર બીજો કોણ થઈ શકે?

Verse 34

इति ध्यात्वा च सुचिरं ज्ञात्वा पातालवासि नम् । आत्रेयो विष्णुशरणं जगाम धरणीतलम्

આ રીતે લાંબા સમય સુધી ધ્યાન કરીને, પાતાળવાસીને ઓળખીને, આત્રેયે વિષ્ણુની શરણ લઈ ધરણીના તળ પર ગમન કર્યું.

Verse 35

उपवासैः कृशो दीनो भूतलं प्रविवेश ह । स दैत्त्यराजभवनं गन्धर्वाप्सरसावृतम्

ઉપવાસોથી કૃશ અને દીન બની તે ભૂતલમાં પ્રવેશ્યો. પછી ગંધર્વો અને અપ્સરાઓથી ઘેરાયેલા દૈત્યરાજના મહેલ સુધી પહોંચ્યો.

Verse 36

शोभितं सुरमुख्येन विष्णुना प्रभविष्णुना । दुर्वासाः प्रविवेशाथ प्रहृष्टेनांतरात्मना

દેવોમાં શ્રેષ્ઠ, પ્રભાથી દીપ્ત એવા વિષ્ણુથી શોભિત તે સ્થાને દુર્વાસા ઋષિ હર્ષિત અંતઃકરણથી પ્રવેશ્યા।

Verse 37

दुर्वाससमथायांतं दृष्ट्वा दैत्यपतिस्तदा । प्रत्युत्थायार्हयांचक्रे स्वासने संन्यवेशयत्

દુર્વાસા ઋષિ આવતાં જોઈ દૈત્યપતિ તરત ઊભો થયો, યથોચિત સન્માન કર્યું અને પોતાના આસન પર બેસાડ્યા।

Verse 38

मधुपर्कं च गां चैव दत्त्वार्घ्यं पार्श्वतः स्थितः । प्रोवाच प्रणतो ब्रह्मन्कथमत्रागतो भवान्

મધુપર્ક, ગાય અને અર્ઘ્ય અર્પણ કરીને બાજુમાં વિનયથી ઊભો રહી, પ્રણામ કરી બોલ્યો—“હે બ્રાહ્મણ, તમે અહીં કેવી રીતે આવ્યા?”

Verse 39

सुखोपविष्टः स ऋषिस्तत्रापश्यत्त्रिविक्रमम् । दैत्येन्द्रद्वारदेशे तु तिष्ठन्तमकुतोभयम्

સુખથી બેઠેલા ઋષિએ ત્યાં ત્રિવિક્રમને જોયા—દૈત્યેન્દ્રના દ્વારપ્રદેશે નિર્ભય અને નિઃશંક ઊભેલા।

Verse 40

तं दृष्ट्वा देवदेवेशं श्रीवत्सांकं चतुर्भुजम् । रुरोद स ऋषिश्रेष्ठस्त्राहित्राहीत्युवाच च

દેવદેવેશ, શ્રીવત્સચિહ્નિત ચતુર્ભુજ પ્રભુને જોઈ તે ઋષિશ્રેષ્ઠ રડી પડ્યા અને બોલ્યા—“ત્રાહિ ત્રાહિ, મને બચાવો!”

Verse 41

संसारभयभीतानां दुःखितानां जनार्दन । शत्रुभिः परिभूतानां शरणं भव केशव

હે જનાર્દન! સંસારભયથી ભીત, દુઃખિત અને શત્રુઓથી પીડિત જન માટે—તમે શરણ બનો, હે કેશવ।

Verse 42

मम दुःखाभितप्तस्य शत्रुभिः कर्षितस्य च । पराभूतस्य दीनस्य क्षुधया पीडितस्य च

અને હું—દુઃખથી દગ્ધ, શત્રુઓ દ્વારા ઘસેડાયેલો, પરાજિત અને દીન, તથા ભૂખથી પીડિત—

Verse 43

अपूर्णनियमस्याऽथ क्लेशितत्य च दानवैः । ब्रह्मण्यदेव विप्रस्य शरणं भव केशव

અને મારા માટે—જેનાં નિયમો અધૂરા રહી ગયા છે અને જે દાનવો દ્વારા ક્લેશિત થયો છે—હે બ્રાહ્મણ્યદેવ! આ વિપ્રનું શરણ બનો, હે કેશવ।

Verse 44

इत्युक्त्वा दर्शयामास शरीरं दैत्यताडितम् । तद्ब्राह्मणावमानं च दृष्ट्वा चुक्रोध वामनः

એવું કહી તેણે દૈત્યો દ્વારા માર ખાધેલું પોતાનું શરીર બતાવ્યું. તે બ્રાહ્મણનો અપમાન જોઈ વામન ક્રોધિત થયા.

Verse 45

केनापमानितो ब्रह्मन्नियमः केन खण्डितः । कथयस्व महाभाग धर्मपाले मयि स्थिते

હે બ્રાહ્મણ! તારો નિયમ કોના દ્વારા અપમાનિત થયો, કોના દ્વારા ખંડિત થયો? હે મહાભાગ! કહો; ધર્મપાલક હું અહીં હાજર છું.

Verse 46

दुर्वासा उवाच । मुक्तितीर्थमहं ज्ञात्वा ज्ञानेन मधुसूदन । चक्रतीर्थं गतः स्नातुं यात्रायां हर्षसंयुतः

દુર્વાસા બોલ્યા—હે મધુસૂદન! મુક્તિતીર્થને યથાર્થ જ્ઞાનથી જાણી, યાત્રામાં હર્ષયુક્ત થઈ હું ચક્રતીર્થમાં સ્નાન કરવા ગયો।

Verse 47

अकृतस्नान एवाऽहं दृष्टो दैत्यैर्दुरासदैः । गले गृहीतः कृष्णाहं मुष्टिभिस्ताडितस्तथा

હું હજી સ્નાન કર્યા વિના જ હતો કે તે દુર્જેય દૈત્યો મને જોઈ ગયા. હે કૃષ્ણ! તેમણે ગળે પકડીને મને મુઠ્ઠીઓથી પણ માર્યો।

Verse 48

बलाद्गृहीत्वा वासांसि कुशांश्चैवाक्षतैः सह । जले क्षिप्त्वा चरणयोर्गृहीत्वा मां समाकृषन्

તેમણે બળપૂર્વક મારા વસ્ત્રો અને અક્ષતসহ કૂશા લઈ, તેને જળમાં ફેંકી દીધા; પછી મારા પગ પકડીને મને ઘસડતા લઈ ગયા।

Verse 49

सीमांते मां तु प्रक्षिप्य प्रोचुस्ते दानवाधमाः । हनिष्यामो यदि पुनरागंतासि न संशयः

સીમાએ મને ફેંકી દેીને તે અધમ દાનવો બોલ્યા—તું ફરી પાછો આવશે તો અમે તને મારી નાખીશું; તેમાં શંકા નથી।

Verse 50

स्नातोऽहं चक्रतीर्थे तु करिष्ये भोजनं विभो । तस्मात्स्नापय गोविंद नियमं सफलं कुरु

હે વિભો! ચક્રતીર્થમાં સ્નાન કરીને હું ભોજન કરીશ. તેથી હે ગોવિંદ! મને સ્નાન કરાવો અને મારા નિયમ-વ્રતને સફળ કરો।

Verse 51

तव प्रसादात्स्नात्वाऽहं भुक्त्वा च प्रीतमानसः । प्रतिज्ञां सफलां कृत्वा विचरिष्ये महीमिमाम्

તમારા પ્રસાદથી હું સ્નાન કરીને, પછી પ્રસન્ન હૃદયથી ભોજન કરીશ. મારી પ્રતિજ્ઞા સફળ કરીને હું ફરી આ ધરતી પર વિચરીશ.