Adhyaya 13

Verse 1

श्रीप्रह्लाद उवाच । इति कृष्णवचः श्रुत्वा गोप्यः संहृष्टमानसाः । तस्मिन्मयसरे स्नात्वा विमुक्ताऽशेषबन्धनाः

શ્રીપ્રહ્લાદ બોલ્યા—કૃષ્ણના વચનો સાંભળી ગોપીઓ હૃદયથી હર્ષિત થઈ. તે માયાસરમાં સ્નાન કરીને તેઓ સર્વ બંધનોમાંથી સંપૂર્ણ મુક્ત થઈ ગઈ.

Verse 2

कृष्णदर्शनसंजातपरमानन्दसंप्लुताः । ऊचुश्च वचनं गोप्यो मधुरं माधवं प्रति

કૃષ્ણદર્શનથી ઉપજેલા પરમાનંદમાં તરબોળ ગોપીઓએ માધવ પ્રત્યે મધુર વચનો કહ્યાં.

Verse 3

गोप्य ऊचुः । धन्यः स दैत्यप्रवरो मयो येन कृतं सरः । यस्मिंस्त्वं देवतैः सार्द्धं समेष्यसि जगत्पते

ગોપીઓ બોલી—ધન્ય છે તે દાનવોમાં શ્રેષ્ઠ મય, જેણે આ સરોવર બનાવ્યું. હે જગત્પતે, આ જ સ્થાને તમે દેવતાઓ સાથે સમવેત થશો.

Verse 4

यदि तुष्टोऽसि भगवन्ननुग्राह्या वयं यदि । अस्माकमपि वार्ष्णेय कारयस्व सरोत्तमम्

હે ભગવન, જો તમે પ્રસન્ન હો અને અમે તમારા અનુગ્રહને યોગ્ય હોઈએ, તો હે વાર્ષ્ણેય, અમારા માટે પણ એક ઉત્તમ સરોવર બનાવડાવો.

Verse 5

कीर्त्तनान्मृत्युलोकेऽस्मिंस्तव संदर्शनेन हि । अहर्निशं तव ध्यानाद्यास्यामः परमां गतिम्

આ મૃત્યુ-લોકમાં તમારા કીર્તનથી અને નિશ્ચયે તમારા દર્શનથી પણ, અમે અહોરાત્ર તમારા ધ્યાન દ્વારા પરમ ગતિને પ્રાપ્ત કરીશું.

Verse 6

श्रीकृष्ण उवाच । करिष्ये वः प्रियं साध्व्यो यूयं मम परिग्रहाः । अनुग्राह्या मया नित्यं भक्तिग्राह्योऽस्मि सर्वदा

શ્રીકૃષ્ણ બોલ્યા—હે સાધ્વી સ્ત્રીઓ, હું તમારું પ્રિય કાર્ય કરીશ; તમે મારા પોતાના છો. તમે સદા મારા અનુગ્રહને પાત્ર છો, કારણ કે હું સર્વકાળે માત્ર ભક્તિથી જ વશ થાઉં છું.

Verse 7

प्रह्लाद उवाच । इत्युक्त्वा भगवान्कृष्णो गोपीनां हितकाम्यया । सरसः सन्निधौ तस्य सरस्त्वन्यच्चकार ह

પ્રહ્લાદ બોલ્યા—આમ કહીને, ગોપીઓના હિતની ઇચ્છાથી ભગવાન કૃષ્ણે તે સરોવરનાં સન્નિધિમાં જ બીજું સરોવર રચ્યું.

Verse 8

तदगाधं स्वच्छजलं नलिनीदलशोभितम् । हंससारसयुग्मैश्च चक्रवाकैश्च शोभितम्

તે સરોવર અગાધ હતું, તેનું જળ નિર્મળ હતું; કમળપાંદડાંથી શોભિત અને હંસ, સારસ-યુગલ તથા ચક્રવાક પક્ષીઓથી સુશોભિત હતું.

Verse 9

कुमुदोत्पलकह्लारपद्मिनीखण्डमण्डितम् । सेवितं द्विजमुख्यैश्च सिद्धविद्याधरैस्तथा

તે કુમુદ, ઉત્પલ, કહ્લાર અને પદ્મિનીના ખંડોથી મંડિત હતું; તેમજ શ્રેષ્ઠ દ્વિજોએ અને તેમ જ સિદ્ધો તથા વિદ્યાધરોએ તેને સેવ્યું હતું.

Verse 10

सेवितं यदुनारीभिस्तथा यदुकुमारकैः । दिवारात्रौ सुसंपूर्णं सर्वैर्जानपदैर्जनैः

તે સ્થાન યદુવંશની સ્ત્રીઓ તથા યદુકુમારો દ્વારા સતત સેવિત હતું; દિવસ-રાત સર્વ જનપદના લોકોથી તે સંપૂર્ણ ભરેલું રહેતું હતું.

Verse 11

तं दृष्ट्वा जलकल्लोलैः सुसंपूर्णं जलाशयम् । हर्षाद्गोपीजनं कृष्णः प्रोवाच वचनं तदा

જળના કલ્લોલોથી પરિપૂર્ણ તે જળાશયને જોઈ, હર્ષિત શ્રીકૃષ્ણે ત્યારે ગોપીજનસમક્ષ આ વચન ઉચ્ચાર્યાં।

Verse 12

पश्यध्वं गोपिकाः शुभ्रं सरः सरं समीपतः । स्वच्छमिष्टजलापूर्णं सज्जनानां यथा मनः

“હે ગોપિકાઓ! નજીકથી આ ઉજ્જ્વળ સરોવર જુઓ—તે સ્વચ્છ છે, ઇષ્ટ મીઠા જળથી પરિપૂર્ણ છે, જેમ સજ્જનોનું મન।”

Verse 13

कारणाद्भवतीनां च यस्मात्कृतमिदं सरः । भवतीनां तथा नाम्ना ख्यातमेतद्भविष्यति

“કારણ કે આ સરોવર તમારાં હિતાર્થે જ બનાવાયું છે, તેથી તે તમારાં જ નામથી જગતમાં પ્રસિદ્ધ થશે।”

Verse 14

गोर्वाचावाचकः शब्दो भवतीभिर्मया सह । गोप्रचारेति वै नाम्नां ख्यातिं लोके गमिष्यति

“‘ગો’ શબ્દ વાણીનો વાચક છે; અને તમારાં સાથે મારી કારણે આ સ્થાન ‘ગોપ્રચાર’ નામે લોકમાં ખ્યાતિ પામશે।”

Verse 15

युष्माकं प्रियकामार्थं यस्मात्कृतमिदं सरः । तस्माद्गोपीसर इति ख्यातिं लोके गमिष्यति

તમારી પ્રિય તથા અભિષ્ટ ઇચ્છાઓ પૂર્ણ થાય તે હેતુથી આ સરોવર રચાયું છે; તેથી તે લોકમાં ‘ગોપી-સર’ નામે પ્રસિદ્ધ થશે.

Verse 16

गोप्य ऊचुः । अनुग्राह्या यदि वयमस्मन्नाम्ना कृतं सरः । अन्यत्किमपि वार्ष्णेय प्रार्थयामो वदस्व नः

ગોપીઓએ કહ્યું—જો અમે ખરેખર તમારી કૃપાના પાત્ર હોઈએ અને આ સરોવર અમારા નામે રચાયું હોય, તો હે વાર્ષ્ણેય! અમે એક બીજો વર માગીએ છીએ—અમને કહો (કે તમે આપશો).

Verse 17

श्रीकृष्ण उवाच । प्रार्थ्यतां यदभिप्रेतं यद्वो मनसि वर्तते । भक्त्या समागता यूयं नास्त्यदेयं ततो मया

શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું—તમને જે અભિપ્રેત છે, જે તમારા મનમાં વસે છે તે માગો. તમે ભક્તિથી આવ્યા છો; તેથી તમારા માટે મારી પાસે અદેય કંઈ નથી.

Verse 18

गोप्य ऊचुः । यदि तुष्टोऽसि भगवन्यदि देयो वरो हि नः । तस्मात्त्वया सदा कृष्ण नरयानेन माधव

ગોપીઓએ કહ્યું—હે ભગવાન, જો તમે પ્રસન્ન હો અને અમને વર આપવાનો હોય, તો હે કૃષ્ણ, હે માધવ! તમે સદા માનવ (દૃશ્ય) રૂપે અહીં આવો.

Verse 19

अत्रागत्य नभस्येऽस्मिन्स्नातव्यं नियमेन हि । यत्र त्वं तत्र देवाश्च यज्ञास्तीर्थानि केशव

આ નભસ્ય માસમાં અહીં આવી નિયમપૂર્વક સ્નાન કરવું જોઈએ. હે કેશવ! જ્યાં તમે હો, ત્યાં જ દેવો, યજ્ઞો અને તીર્થો પણ હોય છે.

Verse 20

यत्र त्वं तत्र दानानि व्रतानि नियमाश्च ये । ओंकारश्च वषट्कारः स्वाहाकारः स्वधा तथा

જ્યાં તમે છો ત્યાં જ દાન, વ્રત અને સર્વ નિયમ-ધર્મો છે; ત્યાં જ ઓંકાર, વષટ્કાર તથા સ્વાહા અને સ્વધા એવા પવિત્ર ઉચ્ચારો પણ છે।

Verse 21

भूर्भुवःस्वर्महर्ल्लोको जनः सत्यं तपस्तथा । त्वन्मयं हि जगत्सर्वं सदेवासुरमानुषम्

ભૂઃ, ભુવઃ, સ્વઃ, મહર્લોક, જનলোক, સત્યલોક અને તપોલોક—આ બધા લોકોમાં તમે જ વ્યાપ્ત છો; દેવ-અસુર-માનવ સહિત આ સમગ્ર જગત તમારું જ સ્વરૂપ છે।

Verse 22

तस्मात्त्वयि जगन्नाथे ह्यत्र स्नाते जनार्दने । स्नातमत्र त्रिभुवनं भविष्यति न संशयः

અતએવ, હે જગન્નાથ જનાર્દન! તમે અહીં સ્નાન કરો ત્યારે, આ જ સ્થાને ત્રિભુવન સ્નાત થયું એમ થાય—એમાં શંકા નથી।

Verse 23

त्रैलोक्यपावनी गंगा तव पादजलं हि तत् । लक्ष्मीर्वक्षःस्थलस्थाने मुखे देवी सरस्वती

ત્રિલોકને પાવન કરનારી ગંગા ખરેખર તમારાં પાદપ્રક્ષાલનનું જળ છે; તમારાં વક્ષસ્થળ પર લક્ષ્મી બિરાજે છે અને તમારાં મુખમાં દેવી સરસ્વતી (દિવ્ય વાણી) વસે છે।

Verse 24

सर्वभूतमयश्चात्र ततस्त्वं जगदीश्वर । यद्ददासि मनुष्याणां भविष्याणां कलौ युगे । तद्वदस्व महाबाहो कृपां कृत्वा जगत्पते

અને અહીં તમે સર્વભૂતમય સ્વરૂપે હાજર છો, હે જગદીશ્વર—હે મહાબાહો જગત્પતે! કૃપા કરીને કહો: કલિયુગમાં ભવિષ્યના મનુષ્યોને તમે શું પ્રદાન કરશો?

Verse 25

यात्रायामागतानां च अथ षण्मासवासिनाम् । सदैवात्र स्थितानां च यत्फलं तद्वदस्व नः

અહીં યાત્રાએ આવેલા, છ માસ અહીં વસેલા, તથા સદૈવ અહીં સ્થિત રહેલા—એ સૌને જે પુણ્યફળ મળે છે તે અમને કહો।

Verse 26

श्रीकृष्ण उवाच । यत्फलं हि मनुष्याणां स्नातानां गोपिकासरे । तच्छृणुध्वमसंदिग्धं प्रसन्ने मयि गोपिकाः

શ્રીકૃષ્ણ બોલ્યા—હે ગોપિકાઓ! હું પ્રસન્ન હોઉં ત્યારે ગોપિકાસરમાં સ્નાન કરનાર મનુષ્યોને જે ફળ મળે છે, તે નિઃસંદેહ સાંભળો।

Verse 27

सोपस्करां सवत्सां च वस्त्रालंकारभूषिताम् । यथोक्तदक्षिणोपेतां ब्राह्मणाय कुटुंबिने

ઉપસ્કરসহિત, વાછરડાંসহિત, વસ્ત્ર અને આભૂષણોથી શોભિત, તથા શાસ્ત્રોક્ત દક્ષિણાસહિત ગાય ગૃહસ્થ બ્રાહ્મણને દાન કરવી જોઈએ।

Verse 28

सदाचाराय शुद्धाय दरिद्रायानुकारिणे । गां दत्त्वा फलमाप्नोति स्नानमात्रेण तत्फलम्

સદાચારિ, શુદ્ધ અને દરિદ્ર પ્રત્યે કરુણાશીલ વ્યક્તિને ગાય દાન આપવાથી જે ફળ મળે—આ તીર્થમાં માત્ર સ્નાનથી જ એ જ ફળ પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 29

यावत्पदानि मनुजः कृष्णेन सह गच्छति । कुलानि देव्यस्तावंति वसंति हरिमन्दिरे

હે દેવી! મનુષ્ય શ્રીકૃષ્ણ સાથે જેટલા પગલાં ચાલે છે, એટલી પેઢીઓ સુધી તેનું કુળ હરિના દિવ્ય મંદિરમાં (ધામમાં) વસે છે।

Verse 30

कृष्णेन सह गच्छन्ति गीतवादित्रनिस्वनैः । स्तुवन्तो विविधैः स्तोत्रैर्गोविंदं गोपिकासरे

તેઓ ગીતો અને વાદ્યોના નાદ વચ્ચે શ્રીકૃષ્ણ સાથે જાય છે અને ગોપિકાસરમાં વિવિધ સ્તોત્રોથી ગોવિંદની સ્તુતિ કરે છે।

Verse 31

न मातुर्जठरे तेषां यातना जायते नृणाम् । सर्वान्कामानवाप्यांते वैष्णवं लोकमाप्नुयुः

એ લોકોને માતાના ગર્ભમાં પણ કોઈ યાતના થતી નથી. સર્વ કામનાઓ પ્રાપ્ત કરીને તેઓ વૈષ્ણવ લોક—વિષ્ણુધામ—ને પામે છે।

Verse 32

अर्घ्यं दत्त्वा विधानेन स्नानं कुर्याद्विचक्षणः । मंत्रेणानेन वै साध्व्यः श्रद्धया परया युतः

વિધિ પ્રમાણે અર્ઘ્ય અર્પણ કરીને, વિવેકી ભક્તે આ જ મંત્રથી પરમ શ્રદ્ધાસહિત સ્નાન કરવું જોઈએ।

Verse 33

नमस्ते गोपरूपाय विष्णवे परमात्मने । गोप्रचारे जगन्नाथ गृहाणार्घ्यं नमोऽस्तु ते

ગોપરૂપ ધારણ કરનાર પરમાત્મા વિષ્ણુને નમસ્કાર. હે જગન્નાથ, ગોચરમાં વિહરનાર, આ અર્ઘ્ય સ્વીકારો; તમને ફરી નમસ્કાર।

Verse 34

अर्घ्यं दत्त्वा विधानेन मृदमालिप्य पाणिना । स्नायाच्छ्रद्धासमायुक्तस्तर्पयेत्पितृदेवताः

વિધિ પ્રમાણે અર્ઘ્ય અર્પણ કરીને અને હાથથી પવિત્ર મૃત્તિકાનો લેપ કરીને, શ્રદ્ધાસહિત સ્નાન કરવું અને પિતૃદેવતાઓને તર્પણ કરવું।

Verse 35

श्राद्धं कुर्य्यात्ततो भक्त्या एकचित्तः समाहितः । यथोक्तदक्षिणा दद्याद्रजतं रुक्ममेव च

ત્યારબાદ ભક્તિપૂર્વક એકચિત્ત અને સમાહિત થઈ શ્રાદ્ધ કરવું, અને શાસ્ત્રોક્ત દક્ષિણા આપવી—ચાંદી તથા સોનું પણ।

Verse 36

विशेषतः प्रदातव्यं तांबूलं कज्जलं तथा । दुकूलानि च देयानि तथा कौसुंभकानि च

વિશેષ કરીને તાંબૂલ અને કાજળ આપવું; તેમજ સુક્ષ્મ દુકૂલ વસ્ત્રો દાન કરવા, અને કૌસુંભક (કુસુંભ-રંગિત) વસ્ત્રો પણ।

Verse 37

दंपत्योर्वाससी चैव भूषणानि स्वशक्तितः । गावो देया द्विजातिभ्यो वृषभाश्च धुरंधराः । दीनांधकृपणानां च दानं देयं स्वशक्तितः

પોતાની શક્તિ મુજબ દંપતિ માટે વસ્ત્રો અને આભૂષણો આપવાં; દ્વિજોને ગાયો દાન કરવી, અને ભાર વહન કરનારા બળવાન વૃષભ પણ; તેમજ પોતાની સમર્થ્ય પ્રમાણે દીન, અંધ અને દરિદ્રોને પણ દાન આપવું।

Verse 38

एवं कृत्वा नरः सम्यगुत्तमां गतिमाप्नुयात् । प्रयांति परमं लोकं पितरस्त्रिकुलोद्भवाः

આ રીતે સમ્યક રીતે કરવાથી મનુષ્ય ઉત્તમ ગતિ પામે છે; અને ત્રિકુલોદ્ભવ પિતૃઓ પરમ લોકને પ્રાપ્તિ કરે છે।

Verse 39

लभते पुत्रकामस्तु पुत्रानिष्टान्मनोरमान्

પુત્રની ઇચ્છા ધરાવનાર પ્રિય અને મનોહર પુત્રોને પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 40

यं यं कामयते कामं स्वर्गमोक्षादिकं नरः । तत्सर्वं समवाप्नोति यः स्नाति गोपिकासरे

મનુષ્ય જે જે ઇચ્છા કરે—સ્વર્ગ, મોક્ષ વગેરે—ગોપિકાસર (ગોપીઓનું પવિત્ર સરોવર)માં સ્નાન કરનાર તે બધું પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 41

यावल्लोका भविष्यंति तावत्स्थास्यति वै सरः । यावत्सरो यशस्तावद्भवतीनां भविष्यति

જ્યાં સુધી લોકો રહેશે, ત્યાં સુધી આ સરોવર નિશ્ચિતપણે રહેશે; અને જ્યાં સુધી આ સરોવર રહેશે, ત્યાં સુધી તમારું યશ પણ ટકી રહેશે.

Verse 42

यावत्कीर्तिर्मनुष्येषु तावत्स्वर्गे महीयते । विमुक्ताः सकलात्पापाद्यास्यंति परमां गतिम्

મનુષ્યોમાં જેટલા સમય સુધી તમારું કીર્તિ ગવાશે, તેટલા સમય સુધી સ્વર્ગમાં તમારો માન વધશે. સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈ તમે પરમ ગતિને પામશો.

Verse 43

तत्पुण्यं गोपीसर इदं जलैः पूर्णं सदैव हि । अवगाह्यं मया गोप्यो नभस्ये नियमेन हि

આ પુણ્યમય ગોપીસર સદૈવ જળથી પરિપૂર્ણ છે. હે ગોપીઓ, મારા વચન મુજબ नभस्य (ભાદ્રપદ) માસમાં નિયમપૂર્વક તેમાં અવગાહન (સ્નાન) કરવું જોઈએ.

Verse 44

भवत्यः पतिभावेन ब्रह्मभावेन वा पुनः । चिंतयंत्यः परं मां हि परागतिमवाप्स्यथ

તમે મને પતિભાવથી અથવા ફરી બ્રહ્મભાવથી (પરબ્રહ્મરૂપે) ચિંતવો; મને પરમ માની ધ્યાન કરશો તો તમે પરમ ગતિને પામશો.

Verse 45

प्रह्लाद उवाच । अनुज्ञाता भगवता ततस्ता गोपकन्यकाः । नमस्कृत्य च गोविंदं ययुः सर्वा यथागता

પ્રહ્લાદ બોલ્યા—પછી ભગવાનની અનુમતિ મેળવી તે ગોપકન્યાઓ ગોવિંદને નમસ્કાર કરીને, જેમ આવી હતી તેમ સર્વે પાછી ગઈ।

Verse 46

भगवानपि गोविंद उद्धवेन समन्वितः । विसृज्य गोपिकाः कृष्णः स्वकं मंदिरमाविशत्

અને ભગવાન ગોવિંદ પણ ઉદ્ધવ સાથે હતા; ગોપીઓને વિદાય આપી શ્રીકૃષ્ણ પોતાના સ્વમંદિરમાં પ્રવેશ્યા।