Adhyaya 1

Verse 1

शौनक उवाच । कथं सूत युगे ह्यस्मिन्रौद्रे वै कलिसंज्ञके । बहुपाखंडसंकीर्णे प्राप्स्यामो मधुसूदनम्

શૌનક બોલ્યા—હે સૂત! આ રૌદ્ર ‘કલી’ નામના યુગમાં, અનેક પાખંડ માર્ગોથી ગૂંચવાયેલા જગતમાં, અમે મધુસૂદન ભગવાનને કેવી રીતે પ્રાપ્ત કરીશું?

Verse 2

युगत्रये व्यतिक्रान्ते धर्माचारपरे सदा । प्राप्ते कलियुगे घोरे क्व विष्णुर्भगवानिति

ત્રણ યુગો વીતી ગયા અને સદા ધર્માચાર જ મુખ્ય હતો; હવે ભયંકર કલિયુગ આવી પહોંચ્યો ત્યારે—ભગવાન વિષ્ણુ ક્યાં (કેવી રીતે) પ્રાપ્ત થાય?

Verse 3

सूत उवाच । दिवं याते महाराजे रामे दशरथात्मजे । दुष्टराजन्यभारेण पीडिते धरणीतले

સૂત બોલ્યા—દશરથનંદન મહારાજ રામ સ્વર્ગે ગયા પછી, દુષ્ટ રાજાઓના ભારથી ધરતીનું તળ પીડિત બન્યું।

Verse 4

देवानां कार्यसिद्ध्यर्थं भूभारहरणाय च । वसुदेवगृहे साक्षादाविर्भूते जनार्दने

દેવતાઓના કાર્યની સિદ્ધિ અને ભૂભાર હરણ માટે, વસુદેવના ગૃહમાં સ્વયં જનાર્દન સాక్షાત પ્રગટ થયા।

Verse 5

नंदव्रजं गते देवे पूतनाशोषणे सति । घातिते च तृणावर्ते शकटे परिवर्तिते

જ્યારે દેવ નંદના વ્રજમાં ગયા—પૂતનાનું પ્રાણશોષણ કરીને, તૃણાવર્તનો વધ કરીને, અને શકટને ઉલટાવીને—આ દિવ્ય લીલાઓ સંપન્ન થઈ।

Verse 6

दमिते कालिये नागे प्रलंबे च निषूदिते । धृते गोवर्धने शैले परित्राते च गोकुले

જ્યારે કાળિય નાગ દમિત થયો, પ્રલંબનો વધ થયો, ગોવર્ધન પર્વત ધારણ થયો અને ગોકુલનું પરિત્રાણ થયું—

Verse 7

सुरभ्या चाभिषिक्ते तु इन्द्रे च विमदीकृते । रासक्रीडारते देवे दारिते केशिदानवे

જ્યારે સુરભીએ ઇન્દ્રનો અભિષેક કર્યો અને તેનો અહંકાર શમ્યો; અને રાસક્રીડામાં રત દેવે કેશી દાનવને વિદાર્યો—

Verse 8

अक्रूरवचनाद्देवे मथुरायां गते हरौ । हते कुवलयापीडे मल्लराजे च घातिते

અક્રૂરના વચનથી દેવ હરિ મથુરામાં ગયા ત્યારે; કુવલયાપીડ વધ થયો અને મલ્લરાજ પણ ઘાતિત થયો—

Verse 9

पश्यतां देव दैत्यानां भोजराजे निपातिते । यदुपुर्यामभिषिक्त उग्रसेने नराधिपे

દેવો અને દૈત્યો જોતા જોતાં જ્યારે ભોજરાજ નિપાતિત થયો; અને યદુપુરીમાં ઉગ્રસેન નરાધિપનો અભિષેક થયો—

Verse 10

जरासंधबले रौद्रे यवने च हते क्षितौ । राजसूये क्रतुवरे चैद्ये चैव निपातिते

જ્યારે જરાસંધનું રૌદ્ર બળ પરાજિત થયું અને ધરતી પર યવન હત થયો; તથા શ્રેષ્ઠ રાજસૂય ક્રતુમાં ચૈદ્ય પણ નિપાતિત થયો—

Verse 11

निवृत्ते भारते युद्धे भारे च क्षपिते भुवः । यात्राव्याजसमानीते प्रभासं यादवे कुले

ભારતયુદ્ધ નિવૃત્ત થઈ અને ધરતીનો ભાર ક્ષીણ થયો ત્યારે, યાત્રાના બહાને યાદવકુળને પ્રભાસ-તીર્થમાં લાવવામાં આવ્યું।

Verse 12

मद्यपानप्रसक्ते तु परस्परवधो द्यते । कलहेनातिरौद्रेण विनष्टे यादवे कुले

જ્યારે તેઓ મદ્યપાનમાં આસક્ત થયા, ત્યારે પરસ્પરવધ ઊભો થયો; અતિ ભયંકર કલહથી યાદવકુળ વિનષ્ટ થયું।

Verse 13

गात्रं संत्यज्य चात्रैव गतेऽनंते धरातलात् । अश्वत्थमूललमाश्रित्य समासीने जनार्दने

અને અહીં જ, અનંત (શેષ) ધરાતલ છોડીને ગયા પછી, જનાર્દન અશ્વત્થ વૃક્ષના મૂળનો આશ્રય લઈને બેઠા।

Verse 14

व्याधप्रहारभिन्नांगे परित्यक्ते कलेवरे । स्वधामसंस्थिते देवे पार्थे च पुनरागते

શિકારીના પ્રહારથી અંગ ભિન્ન થઈ દેહ પરિત્યક્ત થયો ત્યારે; દેવ સ્વધામમાં સ્થિત થયા, અને પાર્થ પણ પુનઃ પરત આવ્યો।

Verse 15

यदुपुर्य्यां प्लावितायां सागरेण समंततः । शक्रप्रस्थं ततो गत्वा कारयित्वा हरेर्गृहम्

યદુપુરી ચારે તરફથી સાગરથી પ્લાવિત થઈ ત્યારે, તે શક્રપ્રસ્થ જઈને હરિનું ગૃહ નિર્માણ કરાવ્યું।

Verse 16

द्वापरे च व्यतिक्रांते धर्माधर्मविमिश्रिते । संप्राप्ते च महारौद्रे युगे वै कलिसंज्ञिते

દ્વાપર યુગ વીતી ગયા પછી ધર્મ અને અધર્મ મિશ્રિત થયા; ત્યારે ‘કલી’ નામનું અત્યંત રૌદ્ર યુગ આવી પહોંચ્યું.

Verse 17

क्षीयमाणे च सद्धर्मे विधर्मे प्रबले तथा । नष्टधर्मक्रियायोगे वेदवादबहिष्कृते । एकपादे स्थिते धर्मे वर्णाश्रमविवर्जिते

જ્યારે સદ્ધર્મ ક્ષીણ થાય અને વિધર્મ પ્રબળ બને; જ્યારે ધર્મક્રિયાઓની નિયમિત સાધના નષ્ટ થાય અને વેદવાણીનો અધિકાર ત્યજાય; જ્યારે ધર્મ એક પાદ પર સ્થિત રહે અને સમાજ વર્ણ-આશ્રમવ્યવસ્થાથી વિહોણો બને.

Verse 18

अस्मिन्युगे विलुलिते ह्यृषयो वनचारिणः । समेत्यामंत्रयन्सर्वे गर्गच्यवनभार्गवाः

આ યુગ ગૂંચવાઈ ગયેલાં સમયે વનવાસી ઋષિઓ સર્વે એકત્ર થયા અને પરામર્શ કરવા લાગ્યા—ગર્ગ, ચ્યવન અને ભાર్గવો સહિત.

Verse 19

असितो देवलो धौम्यः क्रतुरुद्दालकस्तथा । एते चान्ये च बहवः परस्परमथाब्रुवन्

અસિત, દેવલ, ધૌમ્ય, ક્રતુ તથા ઉદ્દાલક—આ અને અન્ય અનેક મુનિઓ ત્યારે પરસ્પર સંવાદ કરવા લાગ્યા.

Verse 20

पश्यध्वं मुनयः सर्वे कलिव्याप्तं दिगंतरम् । समंतात्परिधावद्भिर्दस्युभिर्बाध्यते प्रजा

“હે મુનિઓ, જુઓ—બધી દિશાઓ કલીથી વ્યાપ્ત છે; ચારે તરફ દોડતા દસ્યુઓથી પ્રજા પીડાય છે.”

Verse 21

अधर्मपरमैः पुंभिः सत्यार्जवनिराकृतैः । कथं स भगवान्विष्णुः संप्राप्यो मुनिसत्तमाः

અધર્મમાં પરાયણ, સત્ય અને સરળતા ત્યજી દેનારા મનુષ્યો દ્વારા તે ભગવાન વિષ્ણુ કેવી રીતે પ્રાપ્ત થાય, હે મુનિશ્રેષ્ઠો?

Verse 22

को वा भवाब्धौ पततस्तारयिष्यति संगतान् । न कलौ संभवस्तस्य त्रियुगो मधुसूदनः । तं विना पुंडरीकाक्षं कथं स्याम कलौ युगे

ભવસાગરમાં એકસાથે પડેલા અમને કોણ તારશે? કલિયુગમાં ત્રિયુગ-સ્વરૂપ મધુસૂદનનું પ્રાકટ્ય નથી. તે પુન્ડરીકાક્ષ પ્રભુ વિના કલિયુગમાં અમે કેવી રીતે ટકીશું?

Verse 23

तेषां चिंतयतामेवं दुःखितानां तपस्विनाम् । उवाच वचनं तत्र ऋषिरुद्दालकस्तदा

આ રીતે દુઃખિત તપસ્વીઓ વિચાર કરતા હતા ત્યારે ત્યાં ઋષિ ઉદ્દાલકે ત્યારે વચન કહ્યું.

Verse 24

उद्दालक उवाच । यावन्न कलिदोषेण लिप्यामो मुनिसत्तमाः । अपापा ब्रह्मसदनं गच्छामः परिसंगताः

ઉદ્દાલકે કહ્યું—હે મુનિશ્રેષ્ઠો, કલિદોષથી આપણે લિપ્ત થઈએ તે પહેલાં આવો; આપણે નિષ્પાપ રહી, એકત્રિત થઈ બ્રહ્માના સદનને જઈએ.

Verse 25

पृच्छामो लोकधातारं स्थितं विष्णुं कलौ युगे । यदि विष्णुः कलौ न स्याद्रुद्रेण ब्रह्मणाऽसह

આવો, લોકધાતાને પૂછીએ—કલિયુગમાં વિષ્ણુ કેવી રીતે સ્થિત રહેશે? જો કલિયુગમાં વિષ્ણુ ન હોય, તો રુદ્ર અને બ્રહ્મા સાથે…

Verse 26

तं विना पुंडरीकाक्षं त्यक्ष्यामः स्वकलेवरम् । विना भगवता लोके कः स्थास्यति कलौ युगे

તે પુંડરીકાક્ષ પ્રભુ વિના અમે આપણું દેહ જ ત્યજી દઈશું. લોકમાં ભગવાન વિના કલિયુગમાં કોણ સ્થિર રહી શકશે?

Verse 27

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य ऋषयः संशितव्रताः । साधुसाध्विति ते चोक्त्वा प्रस्थिता ब्रह्मणोंऽतिकम्

તેનું વચન સાંભળી દૃઢવ્રત ઋષિઓએ ‘સાધુ, સાધુ’ કહી પ્રશંસા કરી અને પછી બ્રહ્માજીના સાન્નિધ્ય તરફ પ્રસ્થાન કર્યું.

Verse 28

कथयन्तः कथां विष्णोः स्वरूपमनुवर्णनम् । तापसाः प्रययुः सर्वे संहृष्टा ब्रह्मणोंऽतिकम्

માર્ગમાં બધા તપસ્વીઓ આનંદિત થઈ વિષ્ણુની કથા કહેતા, તેમના સ્વરૂપનું અનુવર્ણન કરતા, બ્રહ્માજીના સાન્નિધ્ય તરફ આગળ વધ્યા.

Verse 29

ददृशुस्ते तदा देवमासीनं परमासने । पितामहभूतगणैर्मूर्तामूर्तैर्वृतं तथा

ત્યારે તેમણે પરમ આસન પર બિરાજમાન દેવને જોયા; પિતામહના ભૂતગણો—મૂર્ત અને અમૂર્ત—તેમને ચારે તરફથી ઘેરી રહ્યા હતા.

Verse 30

दृष्ट्वा चतुर्मुखं देवं दंडवत्प्रणताः क्षितौ । प्रणम्य देवदेवं तु स्तोत्रेण तुषुवुस्तदा

ચતુર્મુખ દેવને જોઈ તેઓ ધરતી પર દંડવત્ પ્રણામ કરીને પડ્યા. દેવોના દેવને નમસ્કાર કરી, ત્યારે સ્તોત્રથી તેમની સ્તુતિ કરી.

Verse 31

ऋषय ऊचुः । नमस्ते पद्मसंभूत चतुर्वक्त्राक्षयाव्यय । नमस्ते सृष्टिकर्त्रे तु पितामह नमोऽस्तु ते

ઋષિઓએ કહ્યું—હે કમલસમ્ભવ, હે ચતુર્મુખ, અક્ષય અને અવ્યય! તમને નમસ્કાર. હે સૃષ્ટિકર્તા પિતામહ, તમને પ્રણામ હો.

Verse 32

एवं स्तुतः सन्मुनिभिः सुप्रीतः कमलोद्भवः । पाद्यार्घ्येणाभिवन्द्यैतान्पप्रच्छ मुनिपुंगवान्

આ રીતે સન્મુનિઓની સ્તુતિથી પ્રસન્ન થયેલા કમલોદ્ભવ બ્રહ્માએ પાદ્ય અને અર્ઘ્યથી તેમનો સત્કાર કરીને, મુનિપુંગવે તેમને પ્રશ્ન કર્યો.

Verse 33

ब्रह्मोवाच । किमागमनकृत्यं वो ब्रूत तत्त्वेन पुत्रकाः । कुशलं वो महाभागाः पुत्रशिष्याग्निबन्धुषु

બ્રહ્માએ કહ્યું—હે પુત્રકો, સત્યરૂપે કહો કે તમારું આગમન શા માટે છે? હે મહાભાગો, પુત્રો, શિષ્યો, યજ્ઞાગ્નિ અને બંધુઓ સહિત તમે સૌ કુશળ તો છો ને?

Verse 34

ऋषय ऊचुः । भवत्प्रसादात्सकलं प्राप्तं नस्तपसः फलम् । यद्भवंतं प्रपश्यामः सर्वदेवगुरुं प्रभुम्

ઋષિઓએ કહ્યું—તમારા પ્રસાદથી અમારા તપનું સંપૂર્ણ ફળ પ્રાપ્ત થયું છે, કારણ કે અમે તમને—સમસ્ત દેવોના ગુરુ અને પરમ પ્રભુ—દર્શન કરીએ છીએ.

Verse 35

शृण्वेतत्कारणं शंभो एते प्राप्तास्तवांतिकम् । युगत्रये व्यतिक्रांते कृतादिद्वापरांतके

હે શંભો, અમે તમારા સાન્નિધ્યે કેમ આવ્યા છીએ તે કારણ સાંભળો. કૃતયુગથી આરંભ કરીને દ્વાપરયુગના અંત સુધી ત્રણ યુગો વીતી ગયા ત્યારે—

Verse 36

प्राप्ते कलियुगे घोरे क्व विष्णुः पृथिवीतले । यं दृष्ट्वा परमां मुक्तिं यास्यामो मुक्तबन्धनाः

ઘોર કલિયુગ આવી પહોંચ્યો ત્યારે પૃથ્વી પર વિષ્ણુ ક્યાં છે? જેમના દર્શનથી અમે બંધનમુક્ત થઈ પરમ મુક્તિ પામીએ.

Verse 37

ब्रह्मोवाच । मत्स्यकूर्मादिरूपैश्च भगवाञ्ज्ञायते मया । विष्णोः पारमिकां मूर्तिं न जानामि द्विजोत्तमाः

બ્રહ્માએ કહ્યું— મત્સ્ય, કૂર્મ આદિ રૂપોથી હું ભગવાનને ઓળખું છું; પરંતુ હે દ્વિજોત્તમો, વિષ્ણુની પરમ, અતીન્દ્રિય મૂર્તિ હું જાણતો નથી.

Verse 38

ऋषय ऊचुः । यदि त्वं न विजानासि तात विष्णोरवस्थितिम् । गत्वा प्रयागं तत्रैव संत्यक्ष्यामः कलेवरम्

ઋષિઓએ કહ્યું— હે તાત, જો તમે વિષ્ણુની સાચી સ્થિતિ ન જાણતા હો, તો અમે પ્રયાગ જઈ ત્યાં જ દેહત્યાગ કરીશું.

Verse 39

ब्रह्मोवाच । मा विषादं व्रजध्वं हि उपदेक्ष्यामि वो हितम् । इतो व्रजध्वं पातालं यत्रास्ते दैत्यसत्तमः

બ્રહ્માએ કહ્યું— નિરાશ ન થાઓ; હું તમારું હિત ઉપદેશીશ. અહીંથી પાતાળમાં જાઓ, જ્યાં દૈત્યોમાં શ્રેષ્ઠ નિવાસ કરે છે.

Verse 40

तं गत्वा परिपृच्छध्वं प्रह्लादं दैत्यसत्तमम् । स ज्ञास्यति हरेः स्थानं याथातथ्येन भो द्विजाः

ત્યાં જઈ દૈત્યોમાં શ્રેષ્ઠ પ્રહ્લાદને પૂછો. હે દ્વિજોઃ, તે હરિના ધામને યથાર્થ રીતે જાણે છે.

Verse 41

तच्छुत्वा वचनं तस्य ब्रह्मणः परमात्मनः । प्रणिपत्य च देवेशं प्रस्थितास्ते तपोधनाः

પરમાત્મા બ્રહ્માના તે વચન સાંભળી, તપોધન ઋષિઓએ દેવેશને પ્રણામ કરીને આગળ પ્રસ્થાન કર્યું।

Verse 42

जग्मुः संहृष्टमनसः स्तुवन्तो दैत्यसत्तमम् । धन्यः स दैत्यराजोऽयं यो जानाति जनार्द्दनम्

હર્ષિત મનથી તેઓ આગળ વધ્યા અને દૈત્યશ્રેષ્ઠની સ્તુતિ કરવા લાગ્યા—“જનાર્દનને જાણનાર આ દૈત્યરાજ ખરેખર ધન્ય છે!”

Verse 43

इति संचिंतयानास्ते प्राप्ता वै सुतलं द्विजाः

આ રીતે વિચારતા વિચારતા તે દ્વિજ ઋષિઓ ખરેખર સুতલ લોકે પહોંચ્યા।

Verse 44

गत्वा ते तस्य नगरं विविशुर्भवनोत्तमम् । दूरादेव स तान्दृष्ट्वा बलिर्वैरोचनिस्तदा । प्रत्युत्थायार्हयाञ्चक्रे प्रह्लादेन समन्वितः

તેણાના નગરમાં જઈ તેઓ ઉત્તમ ભવનમાં પ્રવેશ્યા. તેમને દૂરથી જ જોઈ વૈરોચની બલિ પ્રહ્લાદ સાથે ઊભો થઈ સામેથી મળ્યો અને વિધિપૂર્વક સન્માન કર્યું।

Verse 45

मधुपर्कं च गां चैव दत्त्वा चार्घ्यं तथैव च । उवाच प्रांजलिर्भूत्वा प्रहृष्टेनांतरात्मना

મધુપર્ક, ગાય તથા અર્ઘ્ય અર્પણ કરીને તે હાથ જોડીને, અંતરમાં આનંદિત થઈ બોલ્યો।

Verse 46

स्वागतं वो महाभागाः सुव्युष्टा रजनी मम । भवतो यत्प्रपश्यामि ब्रूत किं करवाणि च

હે મહાભાગ્યો, તમારું સ્વાગત છે. તમારું દર્શન થતાં મારી રાત્રી સફળ થઈ. કહો—હું તમારા માટે શું કરું?

Verse 47

एवं हि दैत्यराजेन सत्कृतास्ते द्विजोत्तमाः । ऊचुः प्रहृष्टमनसो दानवेन्द्रसुतं तदा

દૈત્યરાજ દ્વારા આ રીતે સન્માનિત થયેલા તે દ્વિજોત્તમો હર્ષિત મનથી ત્યારે દાનવેન્દ્રના પુત્રને બોલ્યા.

Verse 48

ऋषय ऊचुः । कार्यार्थिनस्तु संप्राप्ताः प्रह्लाद हरिवल्लभ । तदस्माकं महाबाहो भवांस्त्राता भवार्णवात्

ઋષિઓએ કહ્યું—હે હરિવલ્લભ પ્રહ્લાદ, અમે કાર્યસિદ્ધિ માટે આવ્યા છીએ. તેથી હે મહાબાહો, ભવસાગરથી તમે જ અમારા ત્રાતા થાઓ.

Verse 49

कथं दैत्य युगे ह्यस्मिन्रौद्रे वै कलिसंज्ञके । भविष्यामो विना विष्णुं भीतानामभयप्रदम्

હે દૈત્ય, ‘કલી’ નામના આ રૌદ્ર યુગમાં, ભયભીતોને અભય આપનાર વિષ્ણુ વિના અમે કેવી રીતે ટકી શકીશું?

Verse 50

अस्मिन्युगे ह्यधर्मेण जितो धर्मः सनातनः । अनृतेन जितं सत्यं विप्राश्च वृषलैर्जिताः

આ યુગમાં અધર્મે સનાતન ધર્મને જીત્યો છે; અસત્યે સત્યને દબાવ્યું છે; અને વિપ્રો પણ વૃષલો દ્વારા વશમાં કરાયા છે.

Verse 51

विटैर्जिता वेदमार्गाः स्त्रीभिश्च पुरुषा जिताः । ब्राह्मणाश्चापि वध्यन्ते म्लेच्छ राजन्यरूपिभिः

નીચ લોકો વેદમાર્ગને દબાવી દે છે, સ્ત્રીઓ પુરુષો પર પ્રભુત્વ કરે છે, અને રાજવેશ ધારણ કરેલા મ્લેચ્છો દ્વારા બ્રાહ્મણો પણ વધ થાય છે।

Verse 52

अस्मिन्विलुलितप्राये वर्णाश्रमविवर्जिते । अविलुप्ते वेदमार्गे क्व विष्णुर्भगवानिति

જ્યારે આ જગત લગભગ વિખેરાઈ ગયું હોય, વર્ણાશ્રમની વ્યવસ્થા ત્યજી દેવામાં આવી હોય, અને વેદમાર્ગ ઢંકાઈ ગયો હોય—ત્યારે ભગવાન વિષ્ણુ ક્યાં મળે?

Verse 53

विना ज्ञानाद्विना ध्यानाद्विना चेंद्रियनिग्रहात् । प्राप्यते भगवान्यत्र तद्गुह्यं कथयस्व नः

જ્ઞાન વિના, ધ્યાન વિના, અને ઇન્દ્રિયનિગ્રહ વિના પણ જ્યાં ભગવાન પ્રાપ્ત થાય છે—તે ગુહ્ય રહસ્ય અમને કહો।

Verse 54

दैत्यराज त्वमस्माकं सुहृन्मार्गप्रदर्शकः । कथयस्व महाभाग यत्र तिष्ठति केशवः

હે દૈત્યરાજ! તમે અમારા સુહૃદ અને માર્ગદર્શક છો. હે મહાભાગ! કહો, કેશવ ક્યાં નિવાસ કરે છે?

Verse 55

एवं स द्विजमुख्यैश्च संपृष्टो दैत्यसत्तमः । प्रणम्य ब्राह्मणान्सर्वान्भक्त्या संहृष्टमानसः

આ રીતે શ્રેષ્ઠ દ્વિજોએ પૂછતાં, દૈત્યોમાં શ્રેષ્ઠ તે—હર્ષિત મનથી—બધા બ્રાહ્મણોને ભક્તિપૂર્વક પ્રણામ કર્યો।

Verse 56

स नमस्कृत्य देवेभ्यो ब्रह्मणे परमात्मने । भगवद्भक्तिर्युक्तः सन्व्याहर्त्तुमुपचक्रमे

તે દેવો તથા પરમાત્મસ્વરૂપ બ્રહ્માને નમસ્કાર કરીને, ભગવદ્ભક્તિથી યુક્ત થઈ, ત્યાર પછી બોલવાનું આરંભ્યું।