Adhyaya 5

Verse 1

लोमश उवाच । विष्णौ गते तदा सर्वे देवाश्च ऋषिभिः सह । विनिर्जिता गणैः सर्वे ये च यज्ञोपजीविनः

લોમશ બોલ્યા—વિષ્ણુ પ્રસ્થાન કર્યા પછી, ઋષિઓ સાથે સર્વ દેવતાઓ ગણો દ્વારા સંપૂર્ણ રીતે પરાજિત થયા; અને યજ્ઞ પરથી જીવન ચલાવનારા સૌ પણ જીતાઈ ગયા.

Verse 2

भृगुं च पातयामास स्मश्रूणां लुंचनं कृतम् । द्विजांश्चोत्पाटयामास पूष्णो विकृतविक्रियान्

તેણે ભૃગુને પાડી દીધા અને તેમની દાઢી ઉખેડી નાખી. દ્વિજોને પણ ખેંચી કાઢ્યા; અને પૂષાના કાર્યો વિકૃત બની ગયા.

Verse 3

विडंबिता स्वधा तत्र ऋषयश्च विडंबिताः । ववृषुस्ते पुरीषेण वितानाग्नौ रुपान्विताः

ત્યાં સ્વધાનું ઉપહાસ થયું અને ઋષિઓ પણ અપમાનિત થયા. તે ગણો વિવિધ રૂપ ધારણ કરીને, યજ્ઞવિતાનની નીચે વેદી-અગ્નિ પર મલવર્ષા કરવા લાગ્યા.

Verse 4

अनिर्वाच्यं तदा चक्रुर्गणाः क्रोधसमन्विताः । अंतर्वेद्यंतरगतो दक्षो वै महतो भयात्

ત્યારે ક્રોધથી ભરેલા ગણોએ અવર્ણનીય કાર્યો કર્યા. મહાભયથી દક્ષ યજ્ઞવેદીના આંતરિક પરિસરમાં સરકી જઈ છુપાઈ ગયો.

Verse 5

तं निलीनं समाज्ञाय आनिनायरुषान्वितः । कपोलेषु गृहीत्वा तं खड्गेनोपहतं शिरः

તે છુપાયો છે એમ જાણી, (વીરભદ્ર) ક્રોધથી ભરાઈ તેને ખેંચી લાવ્યો. તેના ગાલ પકડી તેણે ખડ્ગથી તેના મસ્તક પર પ્રહાર કર્યો.

Verse 6

अभेद्यं तच्छिरो मत्वा वीरभद्रः प्रतापवान् । स्कंधं पद्भ्यां समाक्रम्य कधरेऽपीडयत्तदा

તે શિર અભેદ્ય છે એમ માની પ્રતિાપી વીરભદ્રે ખભાં પર પગ મૂકી ત્યારે ગળું દબાવી દીધું।

Verse 7

गंधरात्पाट्यमानाच्च शिरश्छिन्नं दुरात्मनः । दक्षस्य च तदा तेन वीरभद्रेण धीमता । तच्छिरः सुहुतं कुंडे ज्वलि

ગળેથી ખેંચાતાં જ દુષ્ટબુદ્ધિ દક્ષનું શિર ત્યારે ધીમાન વીરભદ્રે કાપી નાખ્યું; અને તે શિર જ્વલંત કુંડમાં આહુતિરૂપે અર્પણ થયું।

Verse 8

ये चान्य ऋषयो देवाः पितरो यक्षराक्षसाः । गणैरुपद्रुताः सर्वे पलायनपरा ययुः

અને અન્ય ઋષિઓ, દેવો, પિતરો, યક્ષ-રાક્ષસો—ગણોના ઉપદ્રવથી—બધા પલાયન માટે તત્પર થઈ ભાગી ગયા।

Verse 9

चंद्रादित्यगणाः सर्वे ग्रहनक्षत्रतारकाः । सर्वे विचलिता ह्यासन्गणैस्तेपि ह्युपद्रुताः

ચંદ્ર-સૂર્યના સર્વ ગણ—ગ્રહ, નક્ષત્ર અને તારાઓ—ગણોના ઉપદ્રવથી બધાં જ અસ્થિર થઈ ગયા।

Verse 10

सत्यलोकं गतो ब्रह्मा पुत्रशोकेन पीडितः । चिंतयामास चाव्यग्रः किं कार्यं कार्यमद्य वै

પુત્રશોકથી પીડિત બ્રહ્મા સત્યલોકમાં ગયા; અને અચંચળ મનથી વિચાર્યું—આજે શું કરવું, હવે કયું કર્તવ્ય બાકી છે?

Verse 11

मनसा दूयमानेन शंन लेभे पितामहः । ज्ञात्वा सर्वं प्रयत्नेन दुष्कृतं तस्य पापिनः

મનથી દગ્ધ થયેલા પિતામહ બ્રહ્માને શાંતિ ન મળી; કારણ કે તેણે તે પાપી દક્ષના સર્વ દુષ્કૃત્યો પ્રયત્નપૂર્વક નિશ્ચયથી જાણી લીધાં હતાં।

Verse 12

गमनाय मतिं चक्रे कैलासं पर्वतं प्रति । हंसारूढो महातेजाः सर्वदेवैः समन्वितः

તેણે કૈલાસ પર્વત તરફ જવાનો સંકલ્પ કર્યો; હંસ પર આરૂઢ મહાતેજસ્વી બ્રહ્મા સર્વ દેવો સાથે પ્રસ્થાન કર્યો।

Verse 13

प्रविष्टः पर्वतश्रेष्ठं स ददर्श सदाशिवम् । एकांतवासिनं रुद्रं शैलादेन समन्वितम्

તે શ્રેષ્ઠ પર્વતમાં પ્રવેશ કરીને તેણે સદાશિવને જોયા—એકાંતવાસી રુદ્રને, શૈલાદ (નંદી) સાથે સેવિત।

Verse 14

कपर्द्दिनं श्रिया युक्तं वेदांगानां च दुर्गमम् । तथाविधं समालोक्य ब्रह्म क्षोभपरोऽभवत्

જટાધારી પ્રભુને—દિવ્ય શ્રીથી યુક્ત અને વેદાંગોને પણ અગમ્ય—એવા જોઈ બ્રહ્મા અંતરમાં ક્ષોભિત થયો।

Verse 15

दंडवत्पतितो भूमौक्षमापयितुमुद्यतः । संस्पृशं स्तत्पदाब्जं च चतुर्मुकुटकोटिभिः । स्तुतिं कर्तुं समारेभे शिवस्य परमात्मनः

તે ભૂમિ પર દંડવત્ પડી ક્ષમા માગવા ઉદ્યત થયો; પોતાના ચાર મુખોના અસંખ્ય મુકુટોથી શિવના પાદપદ્મને સ્પર્શ કરી પરમાત્મા શિવની સ્તુતિ આરંભી।

Verse 16

ब्रह्मोवाच । नमो रुद्राय शांताय ब्रह्मणे परमात्मने । त्वं हि विश्वसृजां स्रष्टा धाता त्वं प्रपितामहः

બ્રહ્માએ કહ્યું—શાંત સ્વરૂપ રુદ્રને, બ્રહ્મને અને પરમાત્માને નમસ્કાર. વિશ્વસર્જકોમાં પણ તમે જ સ્રષ્ટા; તમે જ ધાતા, તમે જ સર્વના પ્રપિતામહ છો.

Verse 17

नमो रुद्राय महते नीलकंठाय वेधसे । विश्वाय विश्वबीजाय जगदानंदहेतवे

મહાન રુદ્રને, નીલકંઠને, વિધાતાને નમસ્કાર; વિશ્વસ્વરૂપને, વિશ્વબીજને અને જગતના આનંદના હેતુને નમસ્કાર.

Verse 18

ओंकारस्त्वं वषट्कारः सर्वारंभप्रवर्तकः । यज्ञोसि यज्ञकर्मासि यज्ञानां च प्रवर्तकः

તમે ઓંકાર છો, તમે વષટ્કાર છો; સર્વ આરંભને પ્રવર્તાવનાર તમે. તમે જ યજ્ઞ, તમે જ યજ્ઞકર્મ, અને યજ્ઞોને પ્રેરિત કરનાર પણ તમે જ.

Verse 19

सर्वेषां यज्ञकर्तॄणां त्वमेव प्रतिपालकः । शरण्योसि महादेव सर्वेषां प्राणिनां प्रभो । रक्ष रक्ष महादेव पुत्रशोकेन पीडितम्

યજ્ઞ કરનાર સૌનું પ્રતિપાલન તમે જ કરો છો. હે મહાદેવ, તમે શરણદાતા છો; હે પ્રભુ, તમે સર્વ પ્રાણીઓના સ્વામી છો. રક્ષા કરો, રક્ષા કરો, મહાદેવ—પુત્રશોકથી પીડિત મને બચાવો.

Verse 20

महादेव उवाच । श्रृणुष्वावहितो भूत्वा मम वाक्यं पितामह । दक्षस्य यज्ञभंगोयं न कृतश्च मया क्वचित्

મહાદેવે કહ્યું—હે પિતામહ, અવધાનપૂર્વક મારું વચન સાંભળો. દક્ષના યજ્ઞનો આ ભંગ ક્યારેય મારા દ્વારા કરવામાં આવ્યો નથી.

Verse 21

स्वीयेन कर्मणा दक्षो हतो ब्रह्मन्न संशयः

હે બ્રહ્મન્! પોતાના જ કર્મથી દક્ષનો વિનાશ થયો—એમાં કોઈ સંશય નથી.

Verse 22

परेषां क्लेशदं कर्म न कार्यं तत्कदाचन । परमेष्ठिन्परेषां यदात्मनस्तद्भविष्यति

બીજાને ક્લેશ આપતું કર્મ ક્યારેય કરવું નહીં. હે પરમેષ્ઠિન્! પર પ્રત્યે જે કરાય છે, તે જ પોતાના પર ફળે છે.

Verse 23

एवमुक्त्वा तदा रुद्रो ब्रह्मणा सहितः सुरैः । ययौ कनखलं तीर्थं यज्ञवाटं प्रजापतेः

એમ કહીને ત્યારે રુદ્ર બ્રહ્મા તથા દેવતાઓ સાથે કનખલ તીર્થે, પ્રજાપતિના યજ્ઞવાટમાં ગયા.

Verse 24

रुद्रस्तदा ददर्शाय वीरभद्रेण यत्कृतम् । स्वाहा स्वधा तथा पूषा भृगुर्मतिमतां वरः

ત્યારે રુદ્રે વીર્ભદ્રે શું કર્યું હતું તે જોયું—સ્વાહા, સ્વધા, પૂષા તથા બુદ્ધિમાનોમાં શ્રેષ્ઠ ભૃગુને જે થયું હતું તે.

Verse 25

तदान्य ऋषयः सर्वे पितरश्च तथाविधाः । येऽन्ये च बहवस्तत्र यक्षगंधर्वकिन्नराः

ત્યારે અન્ય બધા ઋષિઓ અને તે જ સભાના પિતૃગણ પણ, તેમજ ત્યાં રહેલા અનેક—યક્ષ, ગંધર્વ અને કિન્નર—પણ (આ આપત્તિમાં) ફસાયા.

Verse 26

त्रोटिता लुंचिताश्चैव मृताः केचिद्रणाजिरे

તે રણભૂમિસમાન સ્થાને કેટલાક તૂટી પડ્યા, કેટલાક ચીરાઈ ગયા, અને કેટલાક તો ત્યાં જ મૃત્યુ પામ્યા।

Verse 27

शंभुं समागतं दृष्ट्वा वीरभद्रो गणैः सह । दंडप्रणामसंयुक्तस्तस्थावग्रे सदाशिवम्

શંભુના આગમનને જોઈ, વીરભદ્ર ગણો સાથે દંડવત્ પ્રણામ કરીને સદાશિવના સમક્ષ ઊભો રહ્યો।

Verse 28

दृष्ट्वा पुरः स्थितं रुद्रो वीरभद्रं महाबलम् । उपाच प्रहसन्वाक्यं किं कृतं वीर नन्विदम्

આગળ ઊભેલા મહાબલી વીરભદ્રને જોઈ રુદ્ર હસતાં બોલ્યા—“હે વીર, આ શું કરાયું છે?”

Verse 29

दक्षमानय शीघ्रं भो येनेदं कृतमीदृशम् । यज्ञे विलक्षणं तात यस्येदं फलमीदृशम्

“દક્ષને તુરંત લઈ આવ, અરે! જેના કારણે આ બધું આ રીતે થયું છે. તાત, આ યજ્ઞ અતિ વિચિત્ર છે, જેના ફળે આવું પરિણામ આવ્યું છે.”

Verse 30

एवमुक्तः शंकरेण वीरभद्रस्त्वरान्वितः । कबंधमानयित्वाथ शंभोरग्रे तदाक्षिपत्

શંકરે એમ કહ્યે પછી વીરભદ્ર ઉતાવળથી કબંધ (માથાવિહિન ધડ) લઈ આવી શંભુના આગળ ફેંકી દીધો।

Verse 31

तदोक्तः शंकरेणैव वीरभद्रो महामनाः । शिरः केना पनीतं च दक्षस्यास्य दुरात्मनः

ત્યારે શંકરે મહામનાવાન વીરભદ્રને પૂછ્યું—“આ દુષ્ટાત્મા દક્ષનું શિર કોણે દૂર કર્યું?”

Verse 32

दास्यामि जीवनं वीर कुटिलस्यापि चाधुना । एवमुक्तः शंकरेण वीरभद्रोऽब्रवीत्पुनः

શિવે કહ્યું—“હે વીર, હવે આ કૂટિલને પણ હું જીવન આપું છું।” શંકરના આ વચન પછી વીરભદ્ર ફરી બોલ્યો.

Verse 33

मया शिरो हुतं चाग्नौ तदानीमेव शंकर । अवशिष्टं शिरःशंभो पशोश्च विकृताननम्

વીરભદ્ર બોલ્યો—“હે શંકર, તે જ ક્ષણે મેં તે શિર અગ્નિમાં હોમ કરી દીધું. હે શંભુ, જે બાકી છે તે યજ્ઞપશુનું વિકૃત મુખવાળું શિર છે.”

Verse 34

इति ज्ञात्वा ततो रुद्रः कबंधोपरि चाक्षिपत् । शिरः पशोश्च विकृतं कूर्चयुक्तं भयावहम्

આ જાણીને રુદ્રે તે કબંધ પર કૂર્ચযুক্ত, ભયાવહ અને વિકૃત પશ્વશિર મૂક્યું.

Verse 35

स दक्षो जीवितं लेभे प्रसादाच्छंकरस्य च । स दृष्ट्वाग्रे तदा रुद्रं दक्षो लज्जासमन्वितः । तुष्टाव प्रणतो भूत्वा शंकरं लोकशंकरम्

શંકરના પ્રસાદથી દક્ષને જીવન પ્રાપ્ત કર્યું. આગળ રુદ્રને જોઈ દક્ષ લજ્જિત થયો; પ્રણામ કરીને લોકશંકર શંકરની સ્તુતિ કરી.

Verse 36

दक्ष उवाच । नमामि देवं वरदं वरेण्यं नमामि देवेश्वरं सनातनम् । नमामि देवाधिपमीश्वरं हरं नमामि शंभुं जगदेकबंधुम्

દક્ષે કહ્યું— વર આપનાર, સર્વોત્તમ વંદનીય દેવને હું નમસ્કાર કરું છું. દેવોના સનાતન દેવેશ્વરને હું નમસ્કાર કરું છું. દેવાધિપતિ, ઈશ્વર હરને હું નમસ્કાર કરું છું. જગતના એકમાત્ર બંધુ શંભુને હું નમસ્કાર કરું છું.

Verse 37

नमामि विश्वेश्वरविश्वरूपं सनातनं ब्रह्म निजात्मरूपम् । नमामि सर्वं निजभावभावं वरं वरेण्यं नतोऽस्मि

વિશ્વેશ્વરને હું નમસ્કાર કરું છું, જેમનું સ્વરૂપ જ વિશ્વ છે— જે સનાતન બ્રહ્મ છે અને જેમનું સ્વરૂપ આત્મા છે. જે સર્વ છે અને દરેક ભાવસ્થિતિનો આંતરિક આધાર છે— તે પરમ, વંદનીય પ્રભુને હું પ્રણામ કરું છું.

Verse 38

लोमश उवाच । दक्षेण संस्तुतो रुद्रो बभाषे प्रहसन्रहः

લોમશે કહ્યું— દક્ષની સ્તુતિથી પ્રસન્ન થયેલા રુદ્રે એકાંતમાં મંદ સ્મિત અને સૌમ્ય હાસ્ય સાથે કહ્યું.

Verse 39

हर उवाच । चतुर्विधा भजंते मां जनाः सुकृतिनः सदा । आर्तो जिज्ञासुरर्थार्थी ज्ञानी च द्विजसत्तम

હરે કહ્યું— હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, પુણ્યવાન લોકો સદા ચાર રીતે મારી ભક્તિ કરે છે: આર્ત, જિજ્ઞાસુ, અર્થાર્થી અને જ્ઞાની.

Verse 40

तस्मान्मे ज्ञानिनः सर्वे प्रियाः स्युर्नात्र संशयः । विना ज्ञानेन मां प्राप्तुं यतंते ते हि बालिशः

અતએવ મારા માટે બધા જ જ્ઞાની પ્રિય છે— તેમાં શંકા નથી. જ્ઞાન વિના મને પ્રાપ્ત કરવા પ્રયત્ન કરનારાઓ ખરેખર બાળિશ છે.

Verse 41

केवलं कर्मणा त्वं हि संसारात्तर्तुमिच्छसि

તું ખરેખર માત્ર કર્મના બળે જ સંસાર-સાગર પાર કરવા ઇચ્છે છે.

Verse 42

न वेदैश्च न दानैश्च न यज्ञैस्तपसा क्वचित् । न शक्नुवंति मां प्राप्तुं मूढाः कर्म्मवशानराः

ન વેદોથી, ન દાનોથી, ન યજ્ઞોથી, ન તપથી—ક્યારેય—માત્ર કર્મના વશમાં રહેલા મોહગ્રસ્ત મનુષ્યો મને પ્રાપ્ત કરી શકતા નથી.

Verse 43

तस्माज्ज्ञानपरो भूत्वा कुरु कर्म्म समाहितः । सुखदुःखसमो भूत्वा सुखी भव निरंतरम्

અતએવ જ્ઞાનપરાયણ બની, ચિત્તને સમાહિત કરીને કર્મ કર. સુખ-દુઃખમાં સમ રહી, સતત અંતઃસુખમાં સ્થિત રહેજે.

Verse 44

लोमश उवाच । उपदिष्टस्तदा तेन शंभुना परमेष्ठिना । दक्षं तत्रैव संस्थापाय ययो रुद्रः स्वपर्वतम्

લોમશ બોલ્યા: ત્યારે પરમેષ્ઠી શંભુના ઉપદેશથી રુદ્રે ત્યાં જ દક્ષને સ્થાપિત કર્યો અને પછી પોતાના પર્વત-ધામે પ્રસ્થાન કર્યું.

Verse 45

ब्रह्मणापि तथा सर्वे भृग्वाद्याश्च महर्षयः । आश्वासिता बोधिताश्च ज्ञानिनश्चाभवन्क्षणात्

એ જ રીતે બ્રહ્માએ પણ ભૃગુ આદિ સર્વ મહર્ષિઓને આશ્વાસન આપી ઉપદેશ કર્યો; અને તેઓ ક્ષણમાં જ જ્ઞાની બની ગયા.

Verse 46

गतः पितामहो ब्रह्मा ततश्च सदनं स्वकम्

ત્યાર પછી પિતામહ બ્રહ્મા પોતાના સ્વધામે પ્રસ્થાન કર્યા।

Verse 47

दक्षोपि च स्वयं वाक्यात्परं बोधमुपागतः । शिवध्यानपरो भूत्वा तपस्तेपे महामनाः

દક્ષે પણ એ જ વચનો દ્વારા પરમ બોધ પ્રાપ્ત કર્યો। શિવધ્યાનપર બની તે મહામનાએ તપશ્ચર્યા કરી।

Verse 48

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन संक्षेव्यो भगवाञ्छिवः

અતએવ સર્વ પ્રયત્નથી ભગવાન શિવની ભક્તિપૂર્વક સેવા-પૂજા કરવી જોઈએ।

Verse 49

संमार्जनं च कुर्वंति नरा ये च शिवांगणे । ते वै शिवपुरं प्राप्य जगद्वंद्या भग्सि च

જે લોકો શિવના આંગણામાં ઝાડૂ મારી સ્વચ્છતા કરે છે, તેઓ શિવપુરને પામી જગતમાં વંદનીય બને છે।

Verse 50

ये शिवस्य प्रयच्छति दर्प्पणं सुमहाप्रभम् । भविष्यंति शिवस्याग्रे पार्षदत्वेन ते नराः

જે લોકો શિવને અતિ તેજસ્વી દર્પણ અર્પે છે, તેઓ શિવની સન્નિધિમાં પાર্ষદરૂપે થશે।

Verse 51

चामराणि प्रयच्छंति देवदेवस्य शूलिनः । चामरैर्वीज्यपानास्ते भविष्यंति जगत्त्रय

જે દેવોના દેવ ત્રિશૂલધારી શિવને ચામર અર્પે છે, તે ત્રિલોકમાં ચામરોથી વીંજાઈ રાજસેવા સમાન સન્માન પામે છે।

Verse 52

दीपदानं प्रयच्छंति महादेवालये नराः । तेजस्विनो भविष्यंति ते त्रैलोक्यप्रदीपका

મહાદેવના મંદિરમાં દીપદાન કરનાર લોકો તેજસ્વી બને છે અને ત્રિલોકને પ્રકાશિત કરનાર દીપક સમાન થાય છે।

Verse 53

धूपं ये वै प्रयच्छन्ति शिवाय परमात्मने । यशस्विनो भविष्यंति उद्धरन्ति कुलद्वयम्

પરમાત્મા શિવને ધૂપ અર્પણ કરનાર યશસ્વી બને છે અને બંને કુળનો ઉદ્ધાર કરે છે।

Verse 54

नैवेद्यं ये प्रयच्छंति भकया हरिहराग्रतः । सिक्थेसिक्थे क्रतुफलं प्राप्नुवंति हि ते नराः

ભક્તિથી હરિ-હર સમક્ષ નૈવેદ્ય અર્પણ કરનાર, પગલે પગલે અને નાનામાં નાની માત્રામાં પણ યજ્ઞફળ પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 55

भग्नं शिवालयं ये च प्रकुर्वंति नरोत्तमाः । प्राप्नुवति फल ते वै द्विगुणं नात्र संशयः

જે નરોત્તમો ભંગાયેલ શિવાલયનું પુનર્નિર્માણ/જીર્ણોદ્ધાર કરે છે, તેઓ નિશ્ચયે દ્વિગુણ ફળ પામે છે—એમાં સંશય નથી।

Verse 56

नूतनं ये प्रकृर्वंति इष्टकैरश्मनापि वा । स्वर्गे हि ते प्रमोदंते यावत्तिष्ठति निर्मलम् । यशो भूमौ द्विजश्रेष्ठा कार्या विचारणा

જે લોકો ઈંટોથી કે પથ્થરોથી પણ નવું (શિવાલય) બાંધે છે, તે નિર્મળ ધામ જેટલો સમય ટકે તેટલો સમય તેઓ સ્વર્ગમાં આનંદ કરે છે. ધરતી પર તેમનું યશ સ્થિર રહે છે; હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, આ કર્તવ્ય પર વિચાર કર।

Verse 57

कारयंति च ये विप्राः प्रासादं बहुभूमिकम् । शिवस्याथ महाप्राज्ञाः प्राप्नुवंति परां गतिम्

જે બ્રાહ્મણો શિવ માટે બહુ-માળાવાળો પ્રાસાદસદૃશ મંદિર બનાવડાવે છે, તે મહાપ્રાજ્ઞો પરમ ગતિને પામે છે।

Verse 58

शुद्धं धवलितं ये च कुर्वन्ति हरमंदिरम् । स्वीयं परकृतं चापि तेऽपि यांति परां गतिम्

જે લોકો હરમંદિર (શિવાલય) ને શુદ્ધ કરીને ધવળ કરે છે—પોતાનું હોય કે બીજાએ બનાવેલું—તેઓ પણ પરમ ગતિને પામે છે।

Verse 59

वितानं ये प्रयच्छति नराः सुकृतिनोपि हि । तारयति कुलं कृत्स्नं शिवलोकं गताः पुनः

પુણ્યશાળી લોકો વિતાન (છત્ર/છાજ) દાન કરે તો તેઓ પોતાના સમગ્ર કુળનો ઉદ્ધાર કરે છે; શિવલોકને પામી તેઓ ફરી પોતાના કુળના ત્રાતા બને છે।

Verse 60

ये च नादमयीं घंटां निबध्नंति शिवालये । तेजस्विनः कीर्तिमंतो भविष्यंति जगत्त्रये

જે લોકો શિવાલયમાં નાદમય (ધ્વનિત) ઘંટ સ્થાપે છે, તેઓ ત્રિલોકમાં તેજસ્વી અને કીર્તિમાન બનશે।

Verse 61

एककालं द्विकालं वा त्रिकालं चानुपश्यति । आढ्यो वापि दरिद्रो वा सुखं दुःखात्प्रचुच्यते

જે એક વાર, બે વાર અથવા ત્રણ વાર શિવદર્શન કરે છે—તે ધનવાન હોય કે ગરીબ—દુઃખમાંથી મુક્ત થઈ સુખ-કલ્યાણ પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 62

श्रद्धावान्भजते यो वा शिवाय परमात्मने । कुलकोटिं समुद्धृत्य शिवेन सह मोदते

જે શ્રદ્ધાપૂર્વક પરમાત્મા શિવનું ભજન કરે છે, તે પોતાના કુલના કોટિ જનનો ઉદ્ધાર કરીને શિવ સાથે આનંદ માણે છે।

Verse 63

अत्रैवोदाहरंतीम मितिहासं पुरातनम् । ऐंद्रद्युम्नेश्च संवादं यमस्य च महात्मनः

અહીં જ અમે એક પ્રાચીન પવિત્ર ઇતિહાસ ઉદ્ધૃત કરીએ છીએ—ઐન્દ્રદ્યુમ્ન અને મહાત્મા યમનો સંવાદ।

Verse 64

पुरा कृतयुगे ह्यसीदिन्द्रसेनो नराधिपः । प्रतिष्ठानाधिपो वीरो मृगयारसिकः सदा

પ્રાચીન કૃતયુગમાં પ્રતિષ્ઠાનનો અધિપતિ ઇન્દ્રસેન નામે એક નરાધિપ હતો. તે વીર હોવા છતાં સદા શિકારના રસમાં આસક્ત રહેતો.

Verse 65

अब्रह्मण्यः सदा क्रूरः केवलासुतृपः सदा । परप्राणौर्निजप्राणान्पुष्णाति स खलः सदा

તે બ્રાહ્મણવિરોધી, સદા ક્રૂર અને કદી તૃપ્ત ન થનાર હતો; પરના પ્રાણોથી પોતાના પ્રાણ અને ભોગ પોષતો તે સતત દુષ્ટ જ રહ્યો।

Verse 66

परस्त्रीलं पटोऽत्यंतं परद्रव्येषु लोलुपः । ब्राह्मणा घातितास्तेन सुरापश्च निरंतरम्

તે પરસ્ત્રીઓ વિષે અત્યંત ધૂર્ત હતો અને પરધનનો લોભી હતો. તેના હાથે બ્રાહ્મણો હત્યા પામ્યા, અને તે અવિરત સૂરાપાન કરતો રહ્યો.

Verse 67

गुरुलत्पगतोत्यर्थं सदा सौवर्णतस्करः । तथाभूतानुगाः सर्वे राज्ञस्तस्य दुरात्मनः

તે ગુરુજન અને આચાર્યો પ્રત્યેના આદરથી બહુ દૂર પડી ગયો હતો અને હંમેશાં સોનાનો ચોર હતો. તે દુરાત્મા રાજાના બધા અનુયાયીઓ પણ એવા જ સ્વભાવના બની ગયા.

Verse 68

एवं बहुविधं राज्यं चकार स दुरात्मवान् । ततः कालेन महता पंचत्वं प्राप दुर्मतिः

આ રીતે તે દુરાત્મા અનેક પ્રકારના દુષ્કર્મોથી રાજ્ય ચલાવતો રહ્યો. પછી ઘણો સમય વીતી ગયા બાદ તે દુર્મતિ પંચત્વને પામ્યો.

Verse 69

तदा याम्यैश्च नीतोऽसाविंद्रसेनो दुरात्मवान् । यमान्तिकमनुप्राप्तस्तदा राजा सकल्मषः

ત્યારે દુરાત્મા ઇન્દ્રસેનને યમદૂતોએ લઈ ગયા. પાપકલુષિત તે રાજાને યમના સન્નિધানে પહોંચાડવામાં આવ્યો.

Verse 70

यमेन दृष्टस्तत्रासाविंद्रसेनोग्रतः स्थितः । अभ्युत्थानपरो भूत्वा ननाम शिरसा शिवम्

ત્યાં યમે તેને જોયો ત્યારે ઇન્દ્રસેન તેમના સમક્ષ ઊભો રહ્યો. આદરપૂર્વક ઊભો થઈ તેણે મસ્તક નમાવી શિવને પ્રણામ કર્યો.

Verse 71

दूतान्संभर्त्सयामास यमो धर्मभृतां वरः । पाशैर्बद्धं चंद्रसेनं मुक्त्वा प्रोवाच धर्मराट्

ધર્મને ધારણ કરનારામાં શ્રેષ્ઠ યમરાજે પોતાના દૂતોને ઠપકો આપ્યો. પાશબંધનમાં બંધાયેલા ચંદ્રસેનને મુક્ત કરી ધર્મરાજ બોલ્યા.

Verse 72

गच्छ पुण्यतमांल्लोकान्भुंक्ष्व राजन्यसत्तम । यावदिंद्रश्च नाकेऽस्ति यावत्सूर्यो नभस्तले

હે રાજશ્રેષ્ઠ! તું પરમ પુણ્યલોકોમાં જા અને ત્યાંના ફળો ભોગવ—જ્યાં સુધી ઇન્દ્ર સ્વર્ગમાં છે અને જ્યાં સુધી સૂર્ય આકાશમાં પ્રકાશે છે.

Verse 73

पंचभूतानि यावच्च तावत्त्वं च सुखी भव । सुकृती त्वं महाराज शिवभक्तोऽसि नित्यदा

જ્યાં સુધી પંચભૂત ટક્યા રહે, ત્યાં સુધી તું સુખી રહેજે. હે મહારાજ! તું સુકૃતિવાન છે, કારણ કે તું સદા શિવભક્ત છે.

Verse 74

यमस्य वचनं श्रुत्वा इंद्रसेनोभ्यभाषत । अहं शिवं न जानामि मृगयारसिको ह्यहम्

યમના વચન સાંભળી ઇન્દ્રસેને કહ્યું—“હું શિવને જાણતો નથી; હું તો ખરેખર શિકારનો રસિયો છું.”

Verse 75

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य यमो भाष्यमभाषत । आहर प्रहरस्वेति उक्तं चेदं सदा त्वया

તેનું વચન સાંભળી યમરાજે ઉત્તર આપ્યો—“પરંતુ તું તો સદા આ જ બોલતો રહ્યો છે—‘લાવો, પ્રહાર કરો!’”

Verse 76

तेन कर्मविपाकेन सदा पूतोसि मानद । तस्मात्त्वं गच्छ कैलासं पर्वतं शंकरं प्रति

તે કર્મવિપાકથી, હે માનદ, તું સદા પવિત્ર છે; તેથી શંકર તરફ, કૈલાસ પર્વત પર જા।

Verse 77

एवं संभाषमाणस्य यमस्य च महात्मनः । आगताः शिवद्वतास्ते वृषारूढा महाप्रभाः

આ રીતે મહાત્મા યમ સંભાષણ કરતો હતો ત્યારે, વృషભ પર આરૂઢ મહાપ્રભા શિવદૂતોએ ત્યાં આગમન કર્યું।

Verse 78

नीलकंठा दशभुजाः पंचवक्त्रास्त्रिलोचनाः । कपर्द्दिनः कुंडलिनः शशंकांकितमौलयः

તેઓ નીલકંઠ, દશભુજ, પંચવક્ત્ર અને ત્રિલોચન હતા; જટાધારી, કુંડલધારી અને મસ્તક પર ચંદ્રચિહ્નાંકિત હતા।

Verse 79

तान्दृष्ट्वा सहसोत्थाय यमो धर्मभृतां वरः । पूजयामास तान्सर्वान्महेंद्रप्रतिमांस्तदा

તેમને જોઈ ધર્મધારકોમાં શ્રેષ્ઠ યમ તરત ઊભા થયા અને ત્યારે મહેન્દ્રસમાન તેજસ્વી તે સૌની પૂજા કરી।

Verse 80

त्वरीरेनैव ते सर्वे ऊचुर्वैवस्वतं यमम् । अत्रागतो महाभाग इंद्रसेनोऽमितद्युतिः । नाम्नाः प्रवर्त्तको नित्यं रुद्रस्य च महात्मनः

ત્યારે તેઓ સૌ ઝડપથી વૈવસ્વત યમને બોલ્યા—“હે મહાભાગ, અમિત તેજવાળો ઇન્દ્રસેન અહીં આવ્યો છે; તે નિત્ય મહાત્મા રુદ્રના નામનું પ્રવર્તન કરાવનાર છે।”

Verse 81

श्रुत्वा च वचनं तेषां यमेन च पुरस्कृतः । इंद्रसेनो विमानस्थः प्रेषितो हि शिवालयम्

તેમના વચન સાંભળી અને યમ દ્વારા વિધિવત્ સન્માનિત થઈ, વિમાનસ્થ ઇન્દ્રસેનને નિશ્ચયે શિવાલય તરફ પ્રેષિત કરવામાં આવ્યો।

Verse 82

आनीतोयं तदा तैश्च पार्षदप्रवरोत्तमैः । शंभुना हि तदा दृष्ट इंद्रसेनोऽमितद्युतिः

ત્યારે તે શ્રેષ્ઠોત્તમ પાર્ષદોએ તેને લઈને આવ્યા; અને તે સમયે અમિત તેજવાળા ઇન્દ્રસેનને શંભુ (શિવ)એ દર્શન આપ્યા।

Verse 83

अभ्युत्थायागतो रुद्रः परिष्वज्य तदा नृपम् । अर्द्धासनगतं कृत्वा इंद्रसेनं ततोऽब्रवीत्

રુદ્ર ઊઠીને આગળ આવ્યા; ત્યારે રાજાને આલિંગન કરીને, ઇન્દ્રસેનને પોતાના અર્ધાસન પર બેસાડી, પછી તેને કહ્યું।

Verse 84

किं दातव्यं नृपश्रेष्ठ प्रयच्छामि तवेप्सितम् । इति श्रुत्वा वचस्तस्य महेशस्य तदा नृपः । आनंदाश्रुकणान्मुंचन्प्रेम्णा नोवाच किंचन

“હે નૃપશ્રેષ્ઠ! શું આપવું? તને જે અભીષ્ટ હોય તે હું અર્પણ કરીશ।” મહેશના આ વચન સાંભળી રાજા આનંદના અશ્રુકણ વહાવતો, પ્રેમથી મૌન રહી ગયો।

Verse 85

तदा कृतो महेशेन पार्षदो हि महात्मना । चंडो नाम्नाच विख्यातोमुण्डस्य च सखा प्रियः

ત્યારે મહાત્મા મહેશે તેને પાર્ષદ-ગણ તરીકે નિમ્યો. તે ‘ચંડ’ નામે પ્રસિદ્ધ થયો અને મુંડનો પ્રિય સખા પણ બન્યો।

Verse 86

नामोच्चारणमात्रेण रुद्रस्य परमात्मनः । सिद्धिं प्राप्तो हि पापिष्ठ इद्रसेनो नराधिपः

પરમાત્મા રુદ્રના નામનું માત્ર ઉચ્ચારણ કરતાં જ, અતિ પાપી રાજા ઇદ્રસેને પણ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી.

Verse 87

रहेहरेति वै नाम्ना शंभोश्चक्रधरस्य च । रक्षिता बहवो मर्त्याः शिवेन परमात्मना

શંભુ તથા ચક્રધર સાથે સંબંધિત ‘રહે-હરે’ નામના જપથી, પરમાત્મા શિવે અનેક મર્ત્યોનું રક્ષણ કર્યું છે.

Verse 88

महेशान्नापरो देवो दृश्यतेभुवनत्रये । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन पूजनीयः सदाशिवः

ત્રણે લોકમાં મહેશથી પર કોઈ દેવ દેખાતો નથી; તેથી સર્વ પ્રયત્નથી સદાશિવની પૂજા કરવી જોઈએ.

Verse 89

पत्रैःपुष्पैः फलैर्वापि जलैर्वा विमलैः सदा । करवीरैः पूज्यमानः शंकरो वरदो भवेत्

પાંદડા, ફૂલો, ફળો અથવા સદા નિર્મળ જળથી—વિશેષ કરીને કરવીરનાં પુષ્પોથી—પૂજિત થતાં શંકર વરદાતા બને છે.

Verse 90

करवीराद्दशगुणमर्कपुष्पं विशिष्यते । विभूत्यादिकृतं सर्वं जगदेतच्चराचरम्

કરવીર કરતાં દસગણું વિશેષ અર્કનું પુષ્પ કહેવાય છે; અને આ સમગ્ર ચરાચર જગત તેની વિભૂતિ આદિથી રચાયેલું છે.

Verse 91

शिवस्यांगणलग्ना या तस्मात्तां धारयेत्सदा । ततस्त्रिपुंड्रे यत्पुम्यं तच्छृणुध्वं द्विजोत्तमाः

અતએવ શિવદેહ સાથે સંલગ્ન પવિત્ર વિભૂતિ સદા ધારણ કરવી જોઈએ. હે દ્વિજોત્તમો, હવે ત્રિપુણ્ડ્રનું જે પુણ્ય છે તે સાંભળો.

Verse 92

सर्वपापहरं पुण्यं तच्छृणुध्वं द्विजोत्तमाः । स्तेनः कोऽपि महापापो घातितो राजदूतकैः

હે દ્વિજોત્તમો, સર્વ પાપો હરનારું તે પુણ્ય સાંભળો. એક મહાપાપી ચોરને રાજદૂતોએ મૃત્યુદંડ આપ્યો.

Verse 93

तं खादितुं समायातः श्वाशिरस्युपरिस्थितः । नखांतरालसंलग्ना रक्षा तस्यैव पापिनः

તેને ખાવા માટે એક કૂતરો આવ્યો અને તેના માથા ઉપર ઊભો રહ્યો. ત્યારે તેના નખોની વચ્ચે ચોંટેલી રક્ષા-કવચ જ તે પાપીની રક્ષા બની.

Verse 94

ललाटे पतिता तस्य त्रिपुंड्रांकिंतमुद्रया । चैतन्येन विना तस्य देहमात्रैकलग्नया

ત્રિપુણ્ડ્રથી અંકિત મુદ્રાસહિત તે તેના લલાટે પડી; પરંતુ ચેતન ભક્તિ વિના, તે માત્ર દેહચિહ્નરૂપે જ તેને ચોંટેલી રહી.

Verse 95

कैलासं तस्करो नीतो रुद्रदूतैस्ततस्तदा । विभूतेर्महिमानं तु को विशेषितुर्महति

ત્યારે જ રુદ્રદૂતોએ તે ચોરને કૈલાસે લઈ ગયા. ખરેખર, વિભૂતિની મહાન મહિમાનું પૂર્ણ વર્ણન કોણ કરી શકે?

Verse 96

विभूत्वा मंडितांगानां नराणां पुण्यकर्मणाम् । मुखे पंचाक्षरो येषां रुद्रास्ते नात्र शंशयः

જેનાં અંગો વિભૂતિથી શોભિત છે અને જેમનાં મુખમાં પંચાક્ષર મંત્ર વસે છે, એવા પુણ્યકર્મી નર માનવરૂપે રુદ્ર જ છે—અહીં કોઈ સંશય નથી।

Verse 97

जटाकलापिनो ये च ये रुद्राक्षविभूषणाः । ते वै मनुष्यरूपेण रुद्रा नास्त्यत्र संशयः

જટાજૂટ ધારણ કરનારાં અને રુદ્રાક્ષથી ભૂષિત રહેનારાં—તેઓ ખરેખર માનવરૂપે રુદ્ર જ છે; અહીં સંશય નથી।

Verse 98

तस्मात्सदाशिवः पुंभिः पूजनीयो हि नित्यशः । प्रातर्मध्याह्नकाले च सायं संध्या विशिष्यते

અતએવ સદાશિવની નિત્ય પૂજા કરવી જોઈએ—વિશેષ કરીને પ્રાતઃકાળે, મધ્યાહ્ને અને સાંજની સંધ્યાકાળે।

Verse 99

प्रातस्तु दर्शनाच्छंभोर्नैशमेनो व्यपोहति । मध्याह्ने दर्शनाच्छंभोः सप्तजन्मार्जितं नृणाम् । पापं प्रणाशमायाति निशायां नैव गण्यते

પ્રાતઃ શંભુના દર્શનથી રાત્રિના પાપ દૂર થાય છે. મધ્યાહ્ને શંભુના દર્શનથી મનુષ્યોના સાત જન્મોના સંચિત પાપ નાશ પામે છે. અને રાત્રિકાળનું ફળ તો અગણ્ય છે।

Verse 100

शिवेति द्व्यक्षरं नाम महा पापप्रणाशनम् । येषां मुखोद्गतं नॄणां तैरिदं धार्यते जगत्

‘શિવ’—આ દ્વ્યક્ષર નામ—મહાપાપનો નાશ કરનાર છે. જેમનાં મુખમાંથી તે ઉચ્ચારાય છે, એમના દ્વારા જ આ જગત ધારણ થાય છે।

Verse 101

शिवांगणे तु या भेरी स्थापिता पुण्यकर्मभिः । तस्या नादेन पूता वै ये च पापरता जनाः । पाषंडिनोऽप्यसद्वादास्तेऽपि यांति परां गतिम्

શિવના આંગણે પુણ્યકર્મીઓએ સ્થાપેલી જે ભેરી છે, તેના નાદથી પાપમાં રત લોકો પણ પવિત્ર થાય છે; પાખંડી અને અસદ્વાદ બોલનાર પણ પરમ ગતિ પામે છે।

Verse 102

पशोर्यस्य च संबद्धा चर्मणा च शिवालये । नृभिर्या स्थापिता भेरी मृदंगमुरजादि च । स पशुः शिवसान्निध्यमाप्नोत्यत्र न संशयः

શિવાલયમાં મનુષ્યો દ્વારા સ્થાપિત ભેરી, મૃદંગ, મુરજ વગેરે વાદ્યોમાં જે પશુનું ચર્મ જોડાયેલું હોય, તે પશુ પણ શિવ-સાન્નિધ્ય પામે છે—એમાં સંશય નથી।

Verse 103

तस्मात्ततं च विततं घनं सुषिरमेव च । चामराणि महार्हाणि मंचकाः शयनानि च

અતએવ તત (તંતુવાદ્ય), વિતત (ચર્મતાણ) વાદ્ય, ઘન વાદ્ય અને સુષિર વાદ્ય—બધા પ્રકારના વાદ્યો; તેમજ મહાર্হ ચામર, મંચક અને શયન પણ (શિવસેવામાં) અર્પણ કરી સજાવવું જોઈએ।

Verse 104

गाथाश्च इतिहासाश्च गायनं च यथाविधि । बहुरूपादिकं शंभोः प्रियान्येतानि कल्पयेत्

ગાથાઓ અને ઇતિહાસો, તેમજ વિધિ મુજબ ગાન; નાનાવિધ સ્તવન-ઉત્સવ—આ બધું શંભુને પ્રિય છે, તેથી તેનું યથાવિધિ આયોજન કરવું જોઈએ।

Verse 105

कल्पयित्वा च गच्छंति शिवलोकं हि पापिनः । सुधर्माणो महात्मानः शिवपूजाविशारदाः

આ રીતે આચરણ કરીને પાપીઓ પણ શિવલોકમાં જાય છે; તેઓ સుధર્મી, મહાત્મા અને શિવપૂજામાં નિપુણ બની જાય છે।

Verse 106

गुरोर्मुखाच्च संप्राप्तशिवपूजारताश्च ये । शिवरूपेण ये विश्वं पश्यंति कृतनिश्चयाः

જે ગુરુના મુખથી ઉપદેશ પામી શિવપૂજામાં રત રહે છે, તે દૃઢનિશ્ચયી જન સમગ્ર વિશ્વને શિવસ્વરૂપે જ જુએ છે।

Verse 107

सम्यग्बुद्ध्या समाचारा वर्णाश्रमयुता नराः । ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्वयाः शूद्राश्चान्ये तथा नराः

સમ્યક બુદ્ધિ અને સદાચારથી સ્થિર, વર્ણાશ્રમધર્મમાં રહેનારા—બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય, શૂદ્ર તથા અન્ય લોકો પણ—આ માર્ગમાં આવે છે।

Verse 108

श्वपचोऽपि वरिष्ठः स शंभोः प्रियतरो भवेत् । शंभुनाधिष्ठितं सर्वं जगदेतच्चराचरम्

ભક્ત હોય તો શ્વપચ પણ શ્રેષ્ઠ બની શંભુનો અતિ પ્રિય થાય છે; કારણ કે આ સમગ્ર ચરાચર જગત શંભુથી અધિષ્ઠિત અને વ્યાપ્ત છે।

Verse 109

तस्मात्सर्वं शिवमयं ज्ञातव्यं सुविशेषतः । वेदैः पुराणैः शास्त्रैश्च तथौपनिपदैरपि

અતએવ વિશેષરૂપે જાણવું કે સર્વં શિવમય છે; વેદો, પુરાણો, શાસ્ત્રો તથા ઉપનિષદો પણ એ જ ઉપદેશ આપે છે।

Verse 110

आगमैर्विविधैः शंभुर्ज्ञातव्यो नात्र संशयः । निष्कामैश्च सकामैश्च पूजनीयः सदा शिवः

વિવિધ આગમો દ્વારા શંભુને જાણવો જોઈએ—એમાં સંશય નથી. નિષ્કામ હોય કે સકામ, શિવની સદા પૂજા કરવી જોઈએ।

Verse 111

लोमश उवाच । कथयामि पुरावृत्तमितिहासं पुरातनम् । नंदी नाम पुरा वैश्यो ह्यवंतीपुरमावसत्

લોમશ બોલ્યા—હું પ્રાચીન કાળનો એક પુરાતન ઇતિહાસ કહું છું. પૂર્વે અવંતી (ઉજ્જયિની) નગરે નંદી નામનો એક વૈશ્ય વસતો હતો.

Verse 112

शिवध्यानपरो भूत्वा शिवपूजां चकार सः । नित्यं तपोवनस्थं हि लिंगमेकं समर्चयत्

શિવધ્યાનમાં લીન થઈ તેણે શિવપૂજા કરી. તે દરરોજ તપોવનમાં સ્થિત એક જ લિંગનું ભક્તિપૂર્વક અર્ચન કરતો હતો.

Verse 113

उषस्युषसि चोत्थाय प्रत्यहं शिववल्लभः । नंदीलिंगार्च्चनरतो बभूवातिशयेन हि

શિવનો પ્રિય ભક્ત તે દરરોજ પ્રભાતે ઊઠીને નંદી-લિંગની અર્ચનામાં અત્યંત તત્પર બન્યો.

Verse 114

लिंगं पंचामृतेनैव यथोक्तेनाभ्यषेचयत् । विप्रैः समावृतो नित्यं वेदवेदांगपारगैः

શાસ્ત્રોક્ત રીતે પંચામૃતથી તેણે લિંગનું અભિષેક કર્યું. દરરોજ પૂજાકાળે વેદ-વેદાંગમાં પારંગત બ્રાહ્મણો તેને ઘેરી રહેતા.

Verse 115

यथाशास्त्रेण विधिना लिंगार्चनपरोऽभवत् । स्नापयित्वा ततः पुष्पैर्नानश्चर्यसमन्वितैः

શાસ્ત્ર મુજબની વિધિથી તે લિંગાર્ચનમાં સંપૂર્ણ તત્પર રહ્યો. સ્નાન કરાવી પછી અનેક અદ્ભુત પ્રકારના પુષ્પોથી પણ અર્ચના કરી.

Verse 116

मुक्ताफलैरिंद्रनीलैर्गोमेदैश्च निरंतरम् । वैडूर्यैश्चैव नीलैश्च माणिक्यैश्च तथार्चयत्

તે સતત મુક્તાફળ, ઇન્દ્રનીલ, ગોમેદક, વૈડૂર્ય (લહસુનિયા), નીલરત્ન અને માણિક્ય અર્પણ કરીને લિંગની આરાધના કરતો રહ્યો, અમૂલ્ય ઉપહારોથી તેને અલંકૃત કરતો।

Verse 117

एवं नंदी महाभागो बहून्यब्दानि चार्च्चयत् । विजनस्थं तदा लिंगं नानाभोगसमन्वितम्

આ રીતે મહાભાગ નંદીએ અનેક વર્ષો સુધી લિંગની આરાધના કરી। ત્યારે તે નિર્જન સ્થાને તે લિંગ નાનાવિધ ઉપહાર, ભોગ અને સેવાઓથી સમન્વિત થઈને વિરાજમાન હતું।

Verse 118

एकदा मृगयासक्तः किरातो भूतहिंसकः । अविवेकपरो भूत्वा मृगयारसिकः सदा

એક વખત શિકારમાં આસક્ત, જીવહિંસક તે કિરાત અવિવેકમાં લીન થઈ, સદા મૃગયાના રસમાં મગ્ન રહી ભટકતો રહ્યો।

Verse 119

पापी पापसमाचारो विचरन्गिरिकंदरे । अनेकश्वापदाकीर्णे हन्यमान इतस्ततः

તે પાપી, પાપાચારમા રત, પર્વતની ગુફાઓમાં ફરતો રહ્યો। અનેક હિંસ્ર પશુઓથી ભરેલા પ્રદેશોમાં તે અહીં-ત્યાંથી આઘાત પામી, હેરાન થઈ ભટકતો રહ્યો।

Verse 120

एवं विचरमाणोऽसौ किरातो भूतहिंसकः । यदृच्छयागतस्तत्र यत्र लिंगं सुपूजितम्

આ રીતે ભટકતો તે જીવહિંસક કિરાત યદૃચ્છાએ ત્યાં આવી પહોંચ્યો, જ્યાં શિવલિંગનું અતિ ઉત્તમ રીતે પૂજન થતું હતું।

Verse 121

उदकं वीक्ष्माणोऽसौ तृषया पीडितो भृशम् । ततो वने सरः शीघ्रं दृष्ट्वा तोये समाविशत्

તે તીવ્ર તરસથી અત્યંત પીડિત થઈ પાણી શોધવા લાગ્યો. પછી વનમાં એક સરોવર તુરંત દેખાતાં તે તેના જળમાં પ્રવેશ્યો.

Verse 122

तीरे संस्थाप्य दुष्टात्मा तत्सर्वं मृगयादिकम् । गंडूषोत्सर्जनं कृत्वा पीत्वा तोयं च निर्गतः

તે દુષ્ટમનવાળાએ કિનારે પોતાની શિકારની સામગ્રી અને મળેલ બધું મૂકી દીધું. કુલ્લો કરીને પાણી થૂંકી, પછી પાણી પી ને બહાર આવ્યો.

Verse 123

शिवालयं ददर्शाग्रे अनेकाश्चर्यमंडितम् । दृष्टं सुपूजितं लिंगं नानारत्नैः पृथक्पृथक्

તેને આગળ અનેક અદ્ભુત શોભાથી મંડિત શિવાલય દેખાયો. ત્યાં નાનાં રત્નોથી અલગ અલગ રીતે શોભિત અને સુપૂજિત લિંગનું દર્શન થયું.

Verse 124

तथा लिंगं समालक्ष्य यदा पूजां समाहरत् । रत्नानि सर्वभूतानि विधूतानि इतस्ततः

પછી લિંગને સારી રીતે નિહાળી જ્યારે તે પૂજાની વ્યવસ્થા કરવા લાગ્યો, ત્યારે અહીં-ત્યાં વિખેરાયેલા રત્નો અને વિવિધ અર્પણો સર્વ તરફથી એકત્ર થયા.

Verse 125

स्नपनं तस्य लिंगस्य कृतं गंडूषवारीणा । करेणैकेन पूजार्थं बिल्वपत्राणि सोऽर्पयत्

તેણે મોઢામાં લીધેલા જળથી તે લિંગનું સ્નપન (અભિષેક) કર્યું. અને એક હાથથી પૂજાર્થે બિલ્વપત્રો અર્પણ કર્યા.

Verse 126

द्वितीयेन करेंणैव मृगमांसं समर्पयत् । दण्डप्रणामसंयुक्तः संकल्पं मनसाऽकरोत्

તેણે બીજા હાથથી મૃગમાંસ અર્પણ કર્યું. દંડવત્ પ્રણામ સાથે મનમાં સંકલ્પ કર્યો.

Verse 127

अद्यप्रभृति पूजां वै करिष्यामि प्रयत्नतः । त्वं मे स्वामी च भक्तोहमद्यप्रभृति शंकर

આજથી હું પ્રયત્નપૂર્વક નિશ્ચયે પૂજા કરીશ. હે શંકર, તમે મારા સ્વામી અને હું તમારો ભક્ત—આજથી.

Verse 128

एवं नैयमिको भूत्वा किरातो गृहमागतः । नन्दी ददर्श तत्सर्वं किरातेन इतस्ततः

આ રીતે નિયમનિષ્ઠ બની તે કિરાત (શિકારી) ઘરે આવ્યો. કિરાતે અહીં-ત્યાં જે કર્યું તે બધું નંદીએ જોયું.

Verse 129

चिंतायुक्तोऽभवन्नंदी जातं किं छिद्रमद्य मे । कथितानि च विघ्नानि शिवपूजारतस्य च । उपस्थितानि तान्येव मम भाग्यविपर्ययात्

નંદી ચિંતાથી ભરાઈ ગયો—‘આજે મારામાં કયો દોષ ઊભો થયો? શિવપૂજામાં રત માટે કહેલા વિઘ્નો, મારા દુર્ભાગ્યથી એ જ સામે આવ્યા.’

Verse 130

एवं विमृश्य सुचिरं प्रक्षाल्य शिवमंदिरम् । यथागतेन मार्गेण नंदी स्वगृहमागतः

આ રીતે લાંબા સમય સુધી વિચાર કરીને અને શિવમંદિર પ્રક્ષાળન કરીને, નંદી જે માર્ગે આવ્યો હતો એ જ માર્ગે પોતાના ગૃહે પરત આવ્યો.

Verse 131

ततो नंदिनमागत्य पुरोधा गतमानसम् । अब्रवोद्वचनं तं तु कस्मात्त्वं गतमानसः

ત્યારે પુરોહિત નંદી પાસે આવ્યો. તેને ઉદાસ મનથી જોઈને બોલ્યો— “તું મનથી કેમ વ્યાકુળ થયો છે?”

Verse 132

पुरोहितं प्रति तदा नन्दी वचनमब्रवीत्

ત્યારે નંદીએ પુરોહિતને ઉદ્દેશીને વચન કહ્યું.

Verse 133

अद्य दृष्टं मया विप्र अमेध्यं शिवसंनिधौ । केनेदं कारितं तत्र न जानामि कथंचन

નંદી બોલ્યો— “આજે, હે વિપ્ર, શિવના સાન્નિધ્યમાં મેં એક અમેધ્ય (અપવિત્ર) વસ્તુ જોઈ. ત્યાં આ કોણે કરાવ્યું, હું કશી રીતે પણ જાણતો નથી.”

Verse 134

ततः पुरोधा वचनं नन्दिनं चाब्रवीत्तदा । येन विस्खलितं तत्र रत्नादीनां प्रपूजनम् । सोऽपि मूढो न संदेहः कार्याकार्येषु मंदधीः

ત્યારે પુરોહિતે નંદીને કહ્યું— “જેણે ત્યાં રત્નાદિ અર્પણ સહિતની પૂજાને ભંગ કરી, તે નિઃસંદેહ મૂઢ છે; કાર્ય-અકાર્યનો વિવેક કરવામાં મંદબુદ્ધિ છે.”

Verse 135

तस्माच्चिंता न कर्तव्या त्वया अमुरपि प्रभो । प्रभाते च मया सार्द्धं गम्यतां तच्छिवालयम्

“અતએવ, હે પ્રભો, તેના વિષે તારે ચિંતા કરવી નહીં. પ્રભાતે મારી સાથે તે શિવાલયે ચાલ.”

Verse 136

निरीक्षणार्थं दुष्टस्य तत्कार्यं विदधाम्यहम् । एतच्छ्रुत्वा तु वचनं नन्दी तस्य पुरोधसः

તે દુષ્ટ પુરુષનું નિરીક્ષણ અને પરીક્ષણ કરવા માટે હું જ તે કાર્ય કરીશ. પોતાના પુરોહિતના આ વચન સાંભળી નંદી…

Verse 137

आस्थितः स्वगृहे नक्तं दूयमानेन चेतसा । तस्यां रात्र्यां व्यतीतायामाहूय च पुरोधसम्

તે રાતભર પોતાના ઘરમાં જ રહ્યો; દુઃખથી તેનું મન દહન થતું હતું. તે રાત વીતી ગયા પછી તેણે પુરોહિતને બોલાવ્યો.

Verse 138

गतः शिवालयं नन्दी समं तेन महात्मना । ततो दृष्टं पूर्वदिने कृतंतेन दुरात्मना

નંદી તે મહાત્મા પુરોહિત સાથે શિવાલય ગયો. ત્યાં તેણે જોયું કે તે દુષ્ટાત્માએ પૂર્વદિને શું કર્યું હતું.

Verse 139

सम्यक्प्रपूजनं कृत्वा नानारत्नपरिच्छदम् । पञ्चोपचारसंयुक्तं चैकादस्यन्वितं तथा

નાનાં રત્નો અને પૂજન-સામગ્રી સાથે વિધિપૂર્વક યોગ્ય પૂજા કરીને, પંચોપચારોથી યુક્ત રહી અને એકાદશી વ્રતનું પણ પાલન કરીને।

Verse 140

अनेकस्तुतिभिः स्तुत्वा गिरीशं ब्राह्मणैः सह । तदा यामद्वयं जातं स्तूयमानस्य नंदिनः

બ્રાહ્મણો સાથે અનેક સ્તુતિઓથી ગિરીશ (શિવ)નું સ્તવન કરીને, નંદી સ્તુતિ કરતો રહ્યો ત્યારે બે યામ (પ્રહર) વીતી ગયા.

Verse 141

आयातो हि महाकालस्थारूपो महाबलः । कालरूपो महारौद्रो धनुष्पाणिः प्रतापवान्

ત્યારે મહાકાલસ્થ રૂપધારી મહાબળવાન, કાળસ્વરૂપ, અતિ રૌદ્ર, ધનુષ્યધારી અને પ્રતિાપવાન એવો તે ત્યાં આવી પહોંચ્યો।

Verse 142

तं दृष्ट्वा भयवित्रस्तो नन्दी स विललाप ह । पुरोधाश्चैव सहसा भयभीतस्तदाभवत्

તેણે તેને જોઈ નંદી ભયથી કંપી ઉઠ્યો અને વિલાપ કરવા લાગ્યો; તેમજ પુરોહિત પણ અચાનક ભયભીત થયો।

Verse 143

किरातेन कृतं तत्र यथापूर्वमविस्खलम् । तां पूजां प्रपदाहत्य बिल्वपत्रं समर्पयत्

ત્યાં કિરાતે પૂર્વવત્ કોઈ વિઘ્ન વિના બધું કર્યું. તે પૂજાની પાસે જઈ તેણે બિલ્વપત્ર અર્પણ કર્યું।

Verse 144

स्नपनं तस्य कृत्वा च ततो गंडूषवारिणा । नैवेद्यं तत्पलं चैव किरातः शिवमर्पयत्

તેનું સ્નપન કરીને, પછી ગંડૂષજળથી, કિરાતે શિવને નૈવેદ્ય અને તે જ ફળ પણ અર્પણ કર્યું।

Verse 145

दण्डवत्पतितो भूमावुत्थाय स्वगृहं गतः । तद्दृष्ट्वा महदाश्चर्यं चिंतयामास वै चिरम्

તે જમીન પર દંડવત્ પ્રણામ કરીને પડી ગયો; પછી ઊઠીને પોતાના ઘેર ગયો. તે મહાન આશ્ચર્ય જોઈ તે લાંબા સમય સુધી વિચારતો રહ્યો।

Verse 146

पुरोधसा सह तदा नंदीव्याकुलचेतसा । तेन चाकारिता विप्रा बहवो वेदवादिनः

ત્યારે વ્યાકુલચિત્ત નંદીએ પોતાના પુરોહિત સાથે અનેક વેદવક્તા બ્રાહ્મણોને બોલાવ્યા।

Verse 147

निवेद्य तेषु तत्सर्वं किरातेन च यत्कृतम् । किं कार्यमथ भो विप्राः कथ्यतां च यथातथम्

કિરાતે જે કર્યું તે બધું તેમને નિવેદન કરીને તેણે પૂછ્યું—“હે વિપ્રો, હવે શું કરવું? જેમ યોગ્ય હોય તેમ સાચું કહો।”

Verse 148

संप्रधार्य ततः सर्वे मिलित्वा धर्मशास्त्रतः । ऊचुः सर्वे तदा विप्रा नंदिनं चातिशंकिनम्

પછી સૌએ ધર્મશાસ્ત્ર મુજબ મળીને વિચાર કર્યો અને અત્યંત શંકિત નંદીને બ્રાહ્મણોએ કહ્યું।

Verse 149

इदं विघ्नं समुत्पन्नं दुर्निवार्यं सुरैरपि । तस्मादानय लिंगं त्वं स्वगृहं वैश्यसत्त्

“આ વિઘ્ન ઊભું થયું છે; દેવતાઓ માટે પણ તેને ટાળવું દુષ્કર છે. તેથી, હે શ્રેષ્ઠ વૈશ્ય, લિંગને પોતાના ઘેર લાવ।”

Verse 150

तथेति मत्वासौ नंदी शिवस्योत्पाटनं तदा । कृत्वा स्वगृह मानीय प्रतिष्ठाप्य यताविधि

“તથાસ્તુ” એમ માની નંદીએ ત્યારે શિવલિંગને ત્યાંથી દૂર કરી પોતાના ઘેર લાવી વિધિપૂર્વક પ્રતિષ્ઠિત કર્યું।

Verse 151

सुवर्णपीठिकां कृत्वा नवरत्नसुशोभिताम् । उपचारैरनेकैश्च पूजयामास वै तदा

નવરત્નોથી સુશોભિત સુવર્ણ પીઠિકા બનાવી, ત્યારે તેણે અનેક ઉપચાર અને અર્પણોથી લિંગની વિધિવત્ પૂજા કરી।

Verse 152

अथापरे द्युरायातः कितरातः शिवमंदिरम् । यावद्विलोक्यामास लिंगमैशं न दृष्टवान्

પછી બીજા દિવસે કિરાત શિવમંદિરે આવ્યો; આસપાસ જોયા છતાં તેને ઈશ્વરનું લિંગ દેખાયું નહીં।

Verse 153

मौनं विहाय सहसा ह्याक्रोशन्निदमब्रवीत् । हे शंभो क्व गतोसि त्वं दर्शयात्मानमद्य वै

મૌન ત્યજી તે અચાનક ચીસ પાડી બોલ્યો—“હે શંભો! તું ક્યાં ગયો? આજે જ મને તારો દર્શન આપ।”

Verse 154

न दृष्टोसि मया त्वं हि त्यजाम्यद्य कलेवरम् । हे शंभो हे जगन्नाथ त्रिपुरांतकर प्रभो

“મેં તને દર્શન કર્યું નથી; તેથી આજે હું આ દેહ ત્યજી દઈશ. હે શંભો, હે જગન્નાથ, હે ત્રિપુરાંતક પ્રભુ!”

Verse 155

हे रुद्र हे महादेवदर्शयात्मानमात्मना

“હે રુદ્ર, હે મહાદેવ—તારી પોતાની શક્તિથી તારો સ્વરૂપ મને પ્રગટ કર।”

Verse 156

एवं साक्षेपमधुरैर्वाक्यैः क्षिप्तः सदाशिवः । किरातेन ततो रंगैर्वीरोसौ जठरं स्वकम्

આ રીતે કિરાતના મધુર પરંતુ વ્યંગ્યમિશ્ર વચનો વડે ચેડાયેલ સદાશિવ; ત્યારબાદ રમતમાં હોય તેમ તે વીર કિરાતે પોતાનાં જ ઉદર પર પ્રહાર કર્યો।

Verse 157

विभेदाशु ततो बाहूनास्फोट्यैव रुषाब्रवीत् । हे शंभो दर्शयात्मानं कुतो मां त्यज्य यास्यसि

પછી તે તત્કાળ ભુજાઓ ફટકારી ક્રોધથી બોલ્યો— “હે શંભો! તમારું સ્વરૂપ દર્શાવો; મને ત્યજી તમે ક્યાં જશો?”

Verse 158

इति क्षित्वा ततोंत्राणि मांसमुकृत्त्य सर्वतः । तस्मिन्गर्ते करेणैव किरातः सहसाक्षिपत्

આવું કહી તેણે પોતાની આંતરડાં બહાર કાઢ્યાં અને ચારે તરફથી માંસ કાપી નાખ્યું; પછી કિરાતે પોતાના હાથથી જ તેને અચાનક તે ખાડામાં ફેંકી દીધું।

Verse 159

स्वस्थं च हृदयं कृत्वा सस्नौ तत्सरसि ध्रुवम् । तथैव जलमानीय बिल्वपत्त्रं त्वरान्वितः

પછી હૃદય સ્થિર કરીને તેણે નિશ્ચિતપણે તે સરોવરમાં સ્નાન કર્યું; અને એ જ રીતે ઉતાવળે જળ તથા બિલ્વપત્રો લાવ્યો।

Verse 160

पूजयित्वा यथान्यायं दंडवत्पतितो भुवि

વિધિ પ્રમાણે પૂજા કરીને તે ભૂમિ પર દંડવત્ પ્રણામ કરી પડી ગયો।

Verse 161

ध्यानस्थितस्ततस्तत्र किरातः शिवसंनिधौ । प्रादुर्भूतस्तदा रुद्रः प्रमथैः परिवारितः

ત્યારે શિવસન્નિધિમાં ધ્યાનસ્થ રહેલા તે કિરાતની સામે, પ્રમથોથી પરિવૃત રુદ્ર પ્રાદુર્ભૂત થયા।

Verse 162

कर्पूरगौरोद्युतिमान्कपर्दी चंद्रशेखरः । तं गृहीत्वा करे रुद्र उवाच परिसांत्वयन्

કર્પૂર-ગૌર તેજથી દીપ્ત, જટાધારી ચંદ્રશેખર રુદ્રે તેનો હાથ પકડી સાંત્વના આપતાં કહ્યું।

Verse 163

भोभो वीर महाप्राज्ञ मद्भक्तोसि महामते । वरं वृणीष्वात्महितं यत्तेऽभिलषितं महत्

“હે વીર, મહાપ્રાજ્ઞ, મહામતે! તું મારો ભક્ત છે. પોતાના પરમ હિત માટે તારી જે મહાન ઇચ્છા હોય તે વર માગ।”

Verse 164

एवमुक्तः स रुद्रेण महाकालो मुदान्वितः । पपात दंडवद्भूमौ भक्त्या परमया युतः

રુદ્રે એમ કહ્યે ત્યારે આનંદથી ભરેલો મહાકાલ પરમ ભક્તિ સાથે ભૂમિ પર દંડવત્ પડી પ્રણામ કર્યો।

Verse 165

ततो रुद्रं बभापे स वरं सम्प्रार्थयाम्यहम् । अहं दासोस्मि ते रुद्र त्वं मे स्वामी न संशयः

પછી તેણે રુદ્રને કહ્યું—“હું એક વર માગું છું. હે રુદ્ર, હું તમારો દાસ છું; તમે જ મારા સ્વામી, તેમાં શંકા નથી।”

Verse 166

एतद्बुद्धात्मनो भक्तिं देहि जन्मनिजन्मनि । त्वं माता च पिता त्वं च त्वं बंधुश्च सखा हि मे

હે પ્રભુ! આ ભાવમાં સ્થિર મારા હૃદયને જન્મે જન્મે ભક્તિ આપો. તમે જ મારી માતા, તમે જ પિતા; તમે જ મારા બંધુ અને સાચા સખા છો.

Verse 167

त्वं गुहुस्त्वं महामंत्रो मंत्रवेद्योऽसि सर्वदा । तस्मात्त्वदपरं नान्यत्त्रिषु लोकेषु किंचन

તમે જ ગુહ્ય રહસ્ય, તમે જ મહામંત્ર, અને તમે સદા મંત્રથી જ્ઞેય છો. તેથી ત્રિલોકમાં તમાથી પરે કશું જ નથી.

Verse 168

निष्कामं वाक्यमाकर्ण्य किरातस्य तदा भवः । ददौ पार्षदमुख्यत्वं द्वारपालत्वमेव च

કિરાતના નિષ્કામ વચન સાંભળી ત્યારે ભવ (શિવ) એ તેને પોતાના પારષદોમાં મુખ્યપદ અને દ્વારપાળનું પદ પણ આપ્યું.

Verse 169

तदा डमरुनादेन नादितं भुवनत्रयम् । भेरीभांकारशब्देन शंखानां निनदेन च

ત્યારે ડમરુના નાદથી, ભેરીઓના ભાંકારથી અને શંખોના નિનાદથી ત્રિલોક ગુંજી ઊઠ્યું.

Verse 170

तदा दुंदुबयो नेदुः पटहाश्चसहस्रशः । नंदी तं नादमाकर्ण्य विस्मयात्तवरीतो ययौ

ત્યારે દુન્દુભિઓ ગર્જી ઉઠ્યાં અને હજારો પટહ વાગવા લાગ્યા. એ નાદ સાંભળી નંદી આશ્ચર્યથી ત્વરિત આગળ ગયો.

Verse 171

तपोवनं यत्र शिवः स्थितः प्रमथसंवृतः । किरातो हि तथा दृष्टो नंदिना च तदा भृशम्

જ્યાં પ્રમથગણોથી પરિવૃત શિવ તપોવનમાં સ્થિત હતા, ત્યાં નંદી આવ્યો અને ત્યાં તેણે કિરાતને અત્યંત સ્પષ્ટ રીતે જોયો.

Verse 172

उवाच प्रश्रितो वाक्यं स नंदी विस्मयान्वितः । किरातं स्तोतुकामऽसौ परमेण समाधिना

વિસ્મયથી ભરાઈ નંદીએ વિનયપૂર્વક વચન કહ્યું; કિરાતની સ્તુતિ કરવાની ઇચ્છાથી તેનું ચિત્ત પરમ સમાધિમાં સ્થિર હતું.

Verse 173

इहानीतस्त्वया शंभुस्त्वं भक्तोसि परंतप । त्वं भक्तोऽहमिह प्राप्तो मां निवेदय शंकरे

“તારા દ્વારા શંભુ અહીં લાવવામાં આવ્યા છે; હે પરંતપ, તું ભક્ત છે. હું પણ ભક્ત બની અહીં આવ્યો છું—મને શંકરને નિવેદન કર.”

Verse 174

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य किरातस्त्वरयान्वितः । नंदिनं च करे गृह्य शंकरं समुपागतः

તેના વચન સાંભળી કિરાત ત્વરિત થયો; નંદીનો હાથ પકડી તે શંકર પાસે પહોંચ્યો.

Verse 175

प्रहस्य भगवान्रुद्रः किरातं वाक्यमब्रवीत् । कोऽयं त्वया समानीतो गणानामिह सन्निधौ

ભગવાન રુદ્ર હસીને કિરાતને બોલ્યા—“મારા ગણોની આ સન્નિધિમાં તું કોને અહીં લઈને આવ્યો છે?”

Verse 176

किरात उवाच । विज्ञप्तोऽसौ किरातेन शंकरो लोकशंकरः । तव भक्तः सदा देव तव पूजारतो ह्यसौ

કિરાત બોલ્યો—હે શંકર, લોકહિતકર્તા! એક કિરાત દ્વારા આ પુરુષ વિષે મને જાણ કરાઈ છે. હે દેવ, આ સદા તમારો ભક્ત છે અને સતત તમારી પૂજામાં રત રહે છે.

Verse 177

प्रत्यहं रत्नमाणिक्यैः पुष्पैश्चोच्चावचैरपि । जीवितेन धनेनापि पूजितोऽसि न संशयः

દરરોજ રત્ન-માણિક્યોથી, અનેક પ્રકારના પુષ્પોથી, અને પોતાના પ્રાણ તથા ધનથી પણ—નિઃસંદેહ તેણે તમારી પૂજા કરી છે.

Verse 178

तस्माज्जानीहि मन्मित्रं नंदिनं भक्तवत्सल

અતએવ, હે ભક્તવત્સલ, મારા મિત્ર નંદિનને ઓળખો.

Verse 179

महादेव उवाच । न जानामि महाभाग नंदिनं वैश्यचर्चितम् । त्वं मे भक्तः सखा चेति महाकाल महामते

મહાદેવ બોલ્યા—હે મહાભાગ, વૈશ્યોમાં ચર્ચિત આ નંદિનને હું જાણતો નથી. પરંતુ હે મહાકાલ, હે મહામતે, તું મારો ભક્ત પણ છે અને સખા પણ છે.

Verse 180

उपाधिरहिता च येऽपि चैव मनस्विनः । तेऽतीव मे प्रिया भक्तास्ते विशिष्टा नरोत्तमाः

જે ઉપાધિ અને ભેદચિહ્નોથી રહિત અને મનમાં સ્થિર છે—એવા ભક્તો મને અત્યંત પ્રિય છે; તેઓ મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ અને વિશિષ્ટ છે.

Verse 181

तव भक्तो ह्यहं तात स च मे प्रियकृत्तरः । तावुभौ स्वीकृतौ तेन पार्षदत्वेन शंभुना

તાત, હું તારો ભક્ત છું; અને તે મને પ્રસન્ન કરવામાં વધુ પ્રિયસેવા કરનાર છે. તેથી તે શંભુએ અમ બંનેને પાર্ষદત્વમાં સ્વીકાર્યા.

Verse 182

ततो विमानानि बहूनि तत्र समागतान्येव महाप्रभाणि । किरातवर्येण स वैश्यवर्य उद्धारितस्तेन महाप्रभेण

પછી ત્યાં અનેક તેજસ્વી વિમાનો આવી પહોંચ્યાં. તે મહાપ્રભુ કિરાત-શ્રેષ્ઠ દ્વારા વૈશ્ય-શ્રેષ્ઠનો ઉદ્ધાર કરીને ઉન્નતિ કરાઈ.

Verse 183

कैलासं पर्वतं प्राप्तौ विमानैर्वेगवत्तरैः । सारूप्यमेव संप्राप्तावीश्वरेण महात्मना

વેગવંત વિમાનો દ્વારા તેઓ કૈલાસ પર્વત પર પહોંચ્યા. મહાત્મા ઈશ્વરની કૃપાથી તેમણે સારૂપ્ય—દિવ્ય સ્વરૂપસામ્ય—પ્રાપ્ત કર્યું.

Verse 184

नीराजितौ गिरिजया शिवेन सहितौ तदा । उवाचेदं ततो देवी प्रहस्य गजगामिनी

ત્યારે શિવસહિત ગિરિજાએ તે બંનેનું નીરાજન કરીને આરતી કરી. પછી ગજગામિની દેવી હસીને આ વચન બોલી.

Verse 185

यथा त्वं हि महादेव तथा चैतौ न संशयः । स्वरूपेण च गत्या च हास्यभावैः सुपूजितौ

હે મહાદેવ, જેમ તારી પૂજા થઈ તેમ જ—નિઃસંદેહ—આ બંને પણ સુપૂજિત થયા છે; પોતાના સ્વરૂપથી, ગતિથી અને હાસ્યભાવથી.

Verse 186

मया त्वमेक एवासीः सेवितो वै न संशयः । देव्यास्तद्वचनं श्रुत्वा किरातो वैश्य एव च

“મારા દ્વારા એકમાત્ર તમારું જ સેવન થયું છે—એમાં શંકા નથી.” દેવીનાં એ વચન સાંભળી ત્યાં ઊભા કિરાત અને વૈશ્ય (તત્ક્ષણે) પ્રતિક્રિયા કર્યા।

Verse 187

सद्यः पराङ्मुखौ भूत्वा शंकरस्य च पश्यतः । भवावस्त्वनुकंप्यौ च भवता हि त्रिलोचन

તત્ક્ષણે તેઓ બંને મુખ ફેરવી પરાંગમુખ થયા; શંકર તે જોઈ રહ્યા હતા. (દેવી બોલ્યાં) “હે ત્રિલોચન! આ બંને તમારા કરુણાના પાત્ર છે.”

Verse 188

तव द्वारि स्थितौ नित्यं भाववस्ते नमोनमः

“તેઓ નિત્ય તમારા દ્વારે સ્થિત રહેશે—એવો તેમનો ભાવ છે. હે ભવ! તમને વારંવાર નમસ્કાર।”

Verse 189

तयोर्भावं स भगवान्विदित्वा प्रहसन्भवः । उवाच परया भक्त्या भवतोरस्तु वांछितम्

તેમના અંતર્ભાવને જાણી ભગવાન ભવ હસ્યા અને બોલ્યા—“તમારી પરમ ભક્તિથી તમારું વાંછિત ફળ સિદ્ધ થાઓ.”

Verse 190

तदा प्रभृति तावेतौ द्वारपालौ बभूवतुः । शिवद्वारि स्थितौ विप्रा मध्याह्ने शिवदर्शिनौ

ત્યાંથી તેઓ બંને દ્વારપાલ બન્યા. હે વિપ્રો! શિવના દ્વારે સ્થિત રહી તેઓ મધ્યાહ્ને શિવદર્શન કરતા।

Verse 191

एको नंदी महाकालो द्वावेतौ शिववल्लभौ । ऊचतुस्तौ मुदायुक्तावेक एव सदाशिवः

એક નંદી અને બીજા મહાકાલ થયા, આ બંને શિવજીના પ્રિય છે. આનંદિત થઈને તેઓ બોલ્યા, "સદાશિવ એક જ છે."

Verse 192

एकांगुलिं समुद्धृत्य महादेवोभ्यभाषत । तथा नंदी उवाचेदमुद्धृत्य स्वांगुलिद्वयम्

મહાદેવે એક આંગળી ઊંચી કરીને કહ્યું. ત્યારે નંદીએ પણ પોતાની બે આંગળીઓ ઊંચી કરીને તે જ રીતે કહ્યું.

Verse 193

एवं संज्ञान्वितौ द्वारि तिष्ठतस्तौ महात्मनः । शंकरस्य महाभागाः श्रृण्वंतु ऋषयो ह्यमी

આ રીતે સંકેતોથી યુક્ત તે બંને મહાત્માઓ દ્વાર પર ઊભા રહ્યા. હે મહાભાગ ઋષિઓ! તમે શંકરની આ કથા સાંભળો.

Verse 194

शैलादेन पुरा प्रोक्तं शिवधर्ममनंतकम् । प्राणिनां कृपया विप्राः सर्वेषां दुष्कृतात्मनाम्

હે બ્રાહ્મણો! પૂર્વે શૈલાદે તમામ પ્રાણીઓ અને દુરાત્માઓ પર પણ કૃપા કરીને અનંત શિવધર્મનો ઉપદેશ આપ્યો હતો.

Verse 195

ये पापिनोऽप्यधर्मिष्ठा अंधा मूकाश्च पंगवः । कुलहीना दुरात्मानः श्वपचा अपि मानवाः

જે પાપી, અધર્મી, અંધ, મૂંગા અને લંગડા છે; જે કુળહીન, દુરાત્મા અને ચાંડાળ મનુષ્યો છે, (તેઓ પણ).

Verse 196

यादृशास्तादृशाश्चान्ये शिवभक्तिपुरस्कृताः । तेऽपि गच्छंति सांनिध्यं देवदेवस्य शूलिनः

માનવો જેમ પણ હોય, અને અન્ય કોઈપણ પ્રકારના હોય—જો શિવભક્તિને અગ્રસ્થાને રાખે, તો તેઓ પણ દેવોના દેવ શૂલધારી મહાદેવના સાન્નિધ્યને પામે છે.

Verse 197

लिंगं सिकतामयं ये पूजयंति विपश्चितः । ते रुद्रलोकं गच्छंति नात्र कार्या विचारणा

વિવેકી ભક્તો રેતીથી બનેલા લિંગની પણ પૂજા કરે તો તેઓ રુદ્રલોકને પામે છે; તેમાં શંકા કે વિચાર કરવાની જરૂર નથી.