Adhyaya 30
અધ્યાય ૩૦માં તારક અને દેવતાઓ વચ્ચેના યુદ્ધનું ક્રમશઃ વધતું ઉગ્ર સ્વરૂપ વર્ણવાયું છે. લોમશ કહે છે—ઇન્દ્રે વજ્રથી તારક પર પ્રહાર કર્યો, તારકે પ્રતિપ્રહાર કર્યો અને સ્વર્ગીય દર્શકોમાં ભય ફેલાયો. ત્યારે વીરભદ્ર યુદ્ધમાં પ્રવેશી જ્વલંત ત્રિશૂલથી તારકને ઘાયલ કરે છે, પરંતુ તારકની શક્તિથી વીરભદ્ર પોતે જ પટકાય છે; દેવ, ગંધર્વ, નાગ વગેરે વારંવાર જયઘોષ કરીને યુદ્ધની વૈશ્વિક મહત્તા દર્શાવે છે. પછી કાર્ત્તિકેય (કુમાર) વીરભદ્રને અંતિમ પ્રહારથી રોકી, પોતે તારક સાથે ઘોર શક્તિ-યુદ્ધ કરે છે—છલ, આકાશી ગતિઓ અને પરસ્પર ઘા-ઝખમોથી ભરેલું સંઘર્ષ. ભયભીત પર્વતમાળાઓ સાક્ષી બની એકત્ર થાય છે; કુમાર તેમને શીઘ્ર નિવારણ થશે એમ આશ્વાસન આપે છે. અંતે કુમાર તારકનું મસ્તક છેદી વિજય પ્રાપ્ત કરે છે; સર્વત્ર સ્તુતિ, વાદ્ય-નૃત્ય, પુષ્પવર્ષા થાય છે, પાર્વતી પુત્રને આલિંગન આપે છે અને ઋષિઓમાં શિવનું સન્માન થાય છે. ફળશ્રુતિમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે “કુમાર-વિજય” તથા તારકવધની આ કથા જે ભક્તિપૂર્વક વાંચે કે સાંભળે, તેના પાપ નાશ પામે અને ઇચ્છિત ફળ સિદ્ધ થાય.
Shlokas
Verse 1
लोमश उवाच । वल्गमानं तमायांतं तारका सुरमोजसा । आजघान च वज्रेण इंद्रो मतिमतां वरः
લોમશ બોલ્યા—દેવસમાન બળથી ઉછળતો આગળ આવતો તારક, ત્યારે બુદ્ધિમાનોમાં શ્રેષ્ઠ ઇન્દ્રએ વજ્રથી તેને આઘાત કર્યો।
Verse 2
तेन वज्रप्रहारेण तारको विह्वलीकृतः । पतितोऽपि समुत्थाय शक्त्या तं प्राहरद्द्विपम्
તે વજ્રપ્રહારથી તારક વ્યાકુળ થયો. છતાં પડીને પણ ઊભો થયો અને શક્તિથી તે ગજ પર પ્રહાર કર્યો।
Verse 3
पुरंदरं गजस्थं हि अपातया भूतले । हाहाकारो महानासीत्पतिते च पुरंदरे
ગજ પર બેઠેલા પુરંદર (ઇન્દ્ર)ને તેણે ભૂમિ પર પાડી દીધો. પુરંદર પડતાં જ મહાન હાહાકાર મચી ગયો।
Verse 4
तारकेणापि तत्रैव यत्कृतं तच्छृणु प्रभो । पतितं च पदाक्रम्य हस्ताद्वज्रं प्रगृह्य च
હે પ્રભુ, ત્યાં જ તારકે જે કર્યું તે સાંભળો. પડેલા પર પગ મૂકીને તેણે તેના હાથમાંથી વજ્ર ઝૂંટી લીધું.
Verse 5
हतं देवेंद्रमालोक्य तारको रिपुसूदनः । वज्रघातेन महताऽताडयत्तु पुरंदरम्
દેવેન્દ્રને હત થયેલો જોઈ, રિપુસૂદન તારકે મહાન વજ્રઘાતથી પુરંદર (ઇન્દ્ર) પર પ્રહાર કર્યો.
Verse 6
त्रिशूलमुद्यम्य महाबलस्तदा स वीरभद्रो रुषितः पुरंदरम् । संरक्षमाणो हि जघान तारकं शूलेन दैत्यं च महाप्रभेण
ત્યારે મહાબલી વીરભદ્ર ક્રોધિત થઈ ત્રિશૂલ ઉઠાવી; પુરંદરની રક્ષા કરતાં, મહાપ્રભ ત્રિશૂલથી દૈત્ય તારકને ઘાત કર્યો.
Verse 7
शूलप्रहाराभिहतो निपपात महीतले । पतितोऽपि महातेजास्तारकः पुनरुत्थितः
શૂલપ્રહારથી આહત થઈ તે ધરતી પર પડી ગયો. છતાં મહાતેજસ્વી તારક પડ્યો હોવા છતાં ફરી ઊભો થયો.
Verse 8
जघान परया शक्त्या वीरभद्रं तदोरसि । वीरभद्रोपि पतितः शक्तिघातेन तस्य वै
તેણે પરમ શક્તિ (ભાલા) વડે વીરભદ્રના વક્ષસ્થળ પર પ્રહાર કર્યો. તે શક્તિઘાતથી વીરભદ્ર પણ નિશ્ચયે પડી ગયો.
Verse 9
सगणाश्चैव देवाश्च गंधर्वोरगराक्षसाः । हाहाकारेण महता चुक्रुशुश्च पुनःपुनः
ગણો સહિત દેવો, ગંધર્વો, નાગો અને રાક્ષસોએ મહા ‘હા હા’ વિલાપ સાથે વારંવાર આર્તનાદ કર્યો।
Verse 10
तदोत्थितः सहसा महाबलः स वीरभद्रो द्विषतां निहंता । त्रिशूलमुद्यम्य तडित्प्रकाशं जाज्वल्यमानं प्रभया निरंतरम् । स्वरोचिषा भासितदिग्वितानं सूयदुबिंबाग्न्युडुमण्डलाभम्
ત્યારે શત્રુઓનો સંહારક મહાબલી વીરભદ્ર સહસા ઊભો થયો। વીજળી સમો તેજસ્વી ત્રિશૂલ ઉંચકી, અખંડ પ્રભાથી જાજ્વલ્યમાન થઈ, પોતાના તેજથી દિશાઓના આકાશવિસ્તારને પ્રકાશિત કર્યો—સૂર્યબિંબ સમો, અગ્નિ સમો, તારામંડળ સમો।
Verse 11
त्रिशूलेन तदा यावद्धंतुकामो महाबलः । निवारितः कुमारेण मावधीस्त्वं महामते
ત્યારે મહાબલી તે ત્રિશૂલથી મારવા ઇચ્છી પ્રહાર કરવા જતો હતો, એટલામાં કુમારે તેને અટકાવ્યો—“હે મહામતે, તું તેને ન માર।”
Verse 12
जगर्ज च महातेजाः कार्त्तिकेयो महाबलः
ત્યારે મહાતેજસ્વી મહાબલી કાર્ત્તિકેય ગર્જના કરી ઊઠ્યો।
Verse 13
तदा जयेत्यभिहितो भूतैराकाशसंस्थितैः । शक्त्या परमया वीरस्तारकं हंतुमुद्यतः
ત્યારે આકાશમાં સ્થિત ભૂતગણોએ ‘જય’ કહી જયઘોષ કર્યો; અને તે વીર પરમ શક્તિ (શક્તિ-શસ્ત્ર) વડે તારકનો વધ કરવા ઉદ્યત થયો।
Verse 14
तारकस्य कुमारस्य संग्रामस्तत्र दुःसहः । जातस्ततो महाघोरः सर्वभूतभयंकरः
ત્યાં તારક અને કુમારનો સંગ્રામ દુઃસહ બની ગયો; તેમાંથી સર્વ ભૂતોને ભયંકર એવો મહાઘોર યુદ્ધપ્રસંગ ઊભો થયો।
Verse 15
शक्तिहस्तौ च तौ वीरौ युयुधाते परस्परम् । शक्तिभ्यां भिन्नहस्तौ तौ महासाहससंयुतौ
શક્તિ હાથમાં ધરાવતાં તે બે વીરોએ પરસ્પર યુદ્ધ કર્યું; પોતાની શક્તિઓથી એકબીજાના હાથ ભેદી નાખ્યા—બંને મહાસાહસી હતા।
Verse 16
परस्परं वंचयंतौ सिंहाविव महाबलौ । वैतालिकीं समाश्रित्य तथा वै खेचरीं गतिम्
મહાબળવાન બે સિંહોની જેમ તેઓ પરસ્પરને છલતા અને ચકમો આપતા રહ્યા; તેમણે વૈતાલિકી તથા ખેચરી—આકાશચારી—ગતિનો આશ્રય લીધો।
Verse 17
पार्वतं मतमाश्रित्य शक्त्या शक्तिं निजघ्नतुः । एभिर्मतैर्महावीरौ चक्रतुर्युद्धमुत्तमम्
પાર્વતીય વ્યૂહનો આશ્રય લઈને તેમણે શક્તિથી શક્તિ પર પ્રહાર કર્યો; આવા યુદ્ધકૌશલ્યોથી તે મહાવીરોએ ઉત્તમ અને મહાન સમર રચ્યો।
Verse 18
अन्योन्यसाधकौ भूत्वा महाबलपराक्रमौ । जघ्नतुः शक्तिधाराभी रणे रणविशारदौ
એકબીજાના સમકક્ષ બની, મહાબળ અને પરાક્રમથી યુક્ત, રણવિશારદ તે બે જણાએ યુદ્ધમાં શક્તિની ધારાવર્ષાથી પરસ્પર પ્રહાર કર્યો।
Verse 19
मूर्ध्नि कण्ठे तथा बाह्वोर्जान्वोश्चैव कटीतटे । वक्षस्युरसि पृष्ठे च चिच्छिदतुः परस्परम्
મસ્તક, કણ્ઠ, ભુજાઓ, ઘૂંટણો, કટિપ્રદેશ, વક્ષસ્થળ, ઉરસ અને પીઠ પર—આ રીતે તેઓ પરસ્પર પર વારંવાર પ્રહાર કરી ઘા પાડતા રહ્યા।
Verse 20
तदा तौ युध्यमानौ च हन्तुकामौ महाबलौ । प्रेक्षका ह्यभवन्सर्वे देवगन्धर्वगुह्यकाः
ત્યારે તે બંને મહાબલી પરસ્પરનો વધ કરવા ઇચ્છુક થઈ યુદ્ધ કરતા હતા; અને દેવો, ગંધર્વો તથા ગુહ્યકો—બધા જ તે યુદ્ધના દર્શક બન્યા।
Verse 21
ऊचुः परस्परं सर्वे कोऽस्मिन्युद्धे विजेष्यते । तदा नभोगता वाणी उवाच परिसांत्व्य वै
બધાએ પરસ્પર કહ્યું—“આ યુદ્ધમાં કોણ વિજયી થશે?” ત્યારે આકાશસ્થ વાણી સાચે જ તેમને સાંત્વના આપતાં બોલી।
Verse 22
तारकं हि सुराश्चाद्य कुमारोऽयं हनिष्यति । मा शोच्यतां सुराः सर्वैः सुखेन स्थीयतां दिवि
“હે દેવો! આ કુમાર આજે જ તારકનો વધ કરશે. તમે સૌ શોક ન કરો; સ્વર્ગમાં નિશ્ચિંત રહી સુખથી નિવાસ કરો।”
Verse 23
श्रुत्वा तदा तां गगने समीरितां तदैव वाचं प्रमथैः परीतः । कुमारकस्तं प्रति हंतुकामो दैत्याधिपं तारकमुग्ररूपम्
આકાશમાં ઉચ્ચારાયેલી તે વાણી સાંભળી, પ્રમથોથી પરિભ્રમિત કુમાર વધની ઇચ્છાથી ઉગ્રરૂપ દૈત્યાધિપ તારક સામે આગળ વધ્યો।
Verse 24
शक्त्या तया महाबाहुराजघान स्तनांतरे । तारकं ह्यसुरश्रेष्ठं कुमारो बलवत्तरः
તે શક્તિ-ભાલાથી મહાબાહુ, વધુ બળવાન કુમારે અસુરશ્રેષ્ઠ તારકને વક્ષસ્થળના મધ્યમાં પ્રહાર કર્યો।
Verse 25
तं प्रहारमना दृत्य तारको दैत्यपुंगवः । कुमारं चाऽपि संक्रुद्धः स्वशक्त्या चाजघान वै
તે પ્રહારને અવગણી દૈત્યપુંગવ તારક ક્રોધિત થયો અને પોતાની શક્તિથી જ કુમાર પર પ્રતિપ્રહાર કર્યો।
Verse 26
तेन शक्तिप्रहारेण शांकरिर्मूर्च्छितोऽभवत् । मुहूर्ताच्चेतनां प्राप्तः स्तूयमानो महर्षिभिः
તે શક્તિ-પ્રહારથી શાંકરી (શંકરપુત્ર કુમાર) મૂર્છિત થયો; થોડા પળે ચેતના પામી મહર્ષિઓ દ્વારા સ્તુત થયો।
Verse 27
यथा सिंहो मदोन्मत्तो हंतुकामस्तथैव च । कुमारस्तारकं दैत्यमाजघान प्रतापवान्
જેમ મદોન્મત્ત સિંહ વધ કરવાની ઇચ્છાથી ઝંપલાવે, તેમ જ પ્રતિાપવાન કુમારે દૈત્ય તારક પર પ્રહાર કર્યો।
Verse 28
एवं परस्परेणैव कुमारश्चैव तारकः । युयुधातेऽतिसंरब्धौ शक्तियुद्धपरायणौ
આ રીતે સામસામે કુમાર અને તારક—બન્ને અત્યંત ક્રોધિત—શક્તિ-યુદ્ધમાં પરાયણ થઈ યુદ્ધ કરવા લાગ્યા।
Verse 29
अभ्यासपरमावास्तामन्योन्यविजिगीषया । तथा तौ युध्यमानौ च चित्ररूपौ तपस्विनौ
અસ્ત્રવિદ્યાના અભ્યાસની પરાકાષ્ઠા અને પરસ્પર વિજયની ઇચ્છાથી પ્રેરિત તે બંને યુદ્ધ કરતાં કરતાં પણ અદ્ભુત રૂપધારી, ઘોર તપમાં સ્થિત તપસ્વીઓ સમા જણાતા હતા।
Verse 30
धाराभिश्च अणीभीश्च सुप्रयुक्तौ च जघ्नतुः । अवलोकपराः सर्वे देवगन्धर्वकिन्नराः
શસ્ત્રોની ધારાઓ અને તીક્ષ્ણ બાણો સુપ્રયોગ કરીને તેઓ બંને પરસ્પર પ્રહાર કરતા રહ્યા; અને બધા દેવ, ગંધર્વ તથા કિન્નર માત્ર દર્શનમાં જ તલ્લીન રહ્યા।
Verse 31
विस्मयं परमं प्राप्ता नोचुः किंचन तस्य वै । न ववौ च तदावायुर्निष्प्रभोऽभूद्दिवाकरः
પરમ વિસ્મયમાં મગ્ન થઈ તેઓએ કશું જ કહ્યું નહીં. ત્યારે પવન પણ ન વાયો અને દિવાકર સૂર્યનું તેજ મ્લાન થઈ ગયું।
Verse 32
हिमालयोऽथ मेरुश्च श्वेतकूटश्च दर्दुरः । मलयोऽथ महाशैलो मैनाको विंध्यपर्वतः
હિમાલય અને મેરુ, શ્વેતકૂટ અને દર્દુર; મલય નામનો મહાશૈલ, મૈનાક અને વિંધ્ય પર્વત—
Verse 33
लोकालोकौ महाशैलौ मानसोत्तरपर्वतः । कैलासो मन्दरो माल्यो गन्धमादन एव च
લોકાલોક નામનો મહાશૈલ અને માનસોત્તર પર્વત; કૈલાસ, મંદર, માલ્ય અને ગંધમાદન પણ—
Verse 34
उदयाद्रिर्महेंद्रश्च तथैवास्तगिरिर्महान्
ઉદયાદ્રિ, મહેન્દ્ર તથા તેમ જ મહાન અસ્તગિરિ—આ પર્વતશ્રેષ્ઠો ત્યાં ઉપસ્થિત થયા।
Verse 35
एते चान्ये च बहवः पर्वताश्च महाप्रभाः । स्नेहार्द्दितास्तदाजग्मुः कुमारं च परीप्सवः
આ અને અન્ય અનેક મહાપ્રભા પર્વતો સ્નેહથી વ્યાકુળ થઈ ત્યાં આવ્યા—કુમારનું રક્ષણ કરી તેની સાથે ઊભા રહેવા ઇચ્છતા।
Verse 36
ततः स दृष्ट्वा तान्सर्वान्भयभीतांश्च शांकरिः । पर्वतान्गिरिजापुत्रो बभाषे प्रतिबोधयन्
ત્યારે ગિરિજાપુત્ર, શંકરપુત્રે, ભયથી કંપતા તે સર્વ પર્વતોને જોઈ તેમને બોધ આપી આશ્વાસન આપ્યું।
Verse 37
कुमार उवाच । मा खिद्यत महाभागा मा चिंता क्रियतां नगाः । घातयाम्यद्य पापिष्ठं सर्वेषामिह पश्यताम्
કુમારે કહ્યું—હે મહાભાગો, ખેદ ન કરો; હે પર્વતો, ચિંતા ન કરો. આજે અહીં સૌની સામે હું તે મહાપાપીને વધ કરીશ।
Verse 38
एवं समाश्वास्य तदा मनस्वी तान्पर्वतान्देवगणैः समेतान् । प्रणम्य शंभुं मनसा हरिप्रियः स्वां मातरं चैव नतः कुमारः
આ રીતે દેવગણો સાથે એકત્ર થયેલા પર્વતોને આશ્વાસન આપી, મનસ્વી—હરિપ્રિય—કુમારે મનથી શંભુને પ્રણામ કર્યો અને પોતાની માતાને પણ નમસ્કાર કર્યો।
Verse 39
कार्त्तिकेयस्ततः शक्त्या निचकर्त रिपोः शिरः । तच्छिरो निपपातोर्व्यां तारकस्य च तत्क्षणात् । एवं स जयमापेदे कार्त्तिकेयो महाप्रभुः
ત્યારે કાર્ત્તિકેયે પોતાની શક્તિ (વેલ) વડે શત્રુનું શિર કાપી નાખ્યું. એ જ ક્ષણે તારકનું શિર ધરતી પર પડી ગયું. આ રીતે મહાપ્રભુ કાર્ત્તિકેયે વિજય પ્રાપ્ત કર્યો.
Verse 40
ददृशुस्तं सुरगणा ऋषयो गुह्यकाः खगाः । किंनराश्चारणाः सर्पास्तथा चैवाप्सरो गणाः
તેમને દેવગણોએ જોયા; ઋષિઓએ, ગુહ્યકોએ, પક્ષીઓએ, કિન્નરોએ, ચારણોએ, સર્પોએ તથા અપ્સરાઓના ગણોએ પણ જોયા.
Verse 41
हर्षेण महताविष्टास्तुष्टुवुस्तं कुमारकम् । विद्याधर्यश्च ननृतुर्गायकाश्च जगुस्तदा
મહાન આનંદથી પરિપૂર્ણ થઈ તેમણે તે કુમારની સ્તુતિ કરી. ત્યારે વિદ્યાધરી કન્યાઓ નૃત્ય કરવા લાગી અને ગાયકોએ તે સમયે ગાન કર્યું.
Verse 42
एवं विजयमापन्नं दृष्ट्वा सर्वे मुदा युताः । ततो हर्षात्समागम्य स्वांकमारोप्य चात्मजम्
તેમને આ રીતે વિજયી જોઈ સૌ આનંદથી ભરાઈ ગયા. પછી હર્ષથી (માતા) આગળ આવી પોતાના પુત્રને ગોદમાં ઉઠાવી હૃદયે ચાંપીને આલિંગન કર્યું.
Verse 43
परिष्वज्य तु गाढेन गिरिजापि तुतोष वै । स्वोत्संगे च समारोप्य कुमारं सूर्यवर्चसम्
ગિરિજાએ તેને ગાઢ આલિંગન કરીને સંતોષ અનુભવ્યો. સૂર્યવર્ચસ્વી કુમારને પોતાની ગોદમાં બેસાડી તે આનંદિત થઈ.
Verse 44
लालयामास तन्वंगी पार्वती रुचिरेक्षणा । ऋषीभिः सत्कृतः शंभुः पार्वत्या सहितस्तदा
ત્યારે સુકુમાર અંગોવાળી, મનોહર નેત્રોવાળી પાર્વતીએ પોતાના પુત્રને સ્નેહથી લાડ કર્યો. એ જ સમયે પાર્વતી સહિત શંભુ (શિવ)નું ઋષિઓએ સન્માન કર્યું.
Verse 45
आर्यासनगता साध्वी शुशुभे मितभाषिणी । संस्तूयमाना मुनिभिः सिद्धचारणपन्नगैः
આર્ય આસન પર બિરાજમાન, સાધ્વી અને મિતભાષિણી દેવી તેજસ્વી રીતે શોભી. મુનિઓ, સિદ્ધો, ચારણો અને પન્નગો (નાગો) દ્વારા સ્તુતિ પામતાં તે વધુ પ્રકાશિત થઈ.
Verse 46
नीराजिता तदा देवैः पार्वती शंभुना सह । कुमारेण सहैवाथ शोममाना तदा सती
ત્યારે દેવોએ શંભુ સાથે પાર્વતીનું નીરાજન (આરતી) કર્યું. કુમાર સાથે તે સતી દેવી તે સમયે અતિશય શોભા સાથે પ્રકાશિત થઈ.
Verse 47
हिमालयस्तदागत्य पुत्रैश्च परिवारितः । मेर्वाद्यैः पर्वतैश्चैव स्तूयमानः परोऽभवत्
ત્યારે હિમાલય પોતાના પુત્રોથી પરિભ્રમિત થઈ ત્યાં આવ્યો. મેરુ વગેરે પર્વતોની સ્તુતિથી તે પરમ તેજસ્વી અને મહાન બન્યો.
Verse 48
तदा देवगणाः सर्व इन्द्राद्य ऋषिभिः सह । पुष्पवर्षेण महात ववर्षुरमितद्युतिम् । कुमारमग्रतः कृत्वा नीराजनपरा बभुः
ત્યારે ઇન્દ્ર વગેરે સર્વ દેવગણ ઋષિઓ સાથે મળીને, અમિત તેજવાળા પ્રભુ પર મહાન પુષ્પવર્ષા વરસાવવા લાગ્યા. કુમારને આગળ રાખીને તેઓ નીરાજન (આરતી) કરવા તત્પર બન્યા.
Verse 49
गीतवादित्रघोषेण ब्रह्मघोषेण भूयसा । संस्तूयमानो विविधैः सूक्तैर्वेदविदां वरैः
ગીતો અને વાદ્યોના ઘોષથી, અને તેનાથી પણ વધુ બ્રહ્મઘોષરૂપ વેદમંત્રોના મહાનાદથી, વેદવિદોમાં શ્રેષ્ઠજનોએ વિવિધ સૂક્તોથી તેમની સ્તુતિ કરી।
Verse 50
कुमारविजयंनाम चरित्रं परमाद्भुतम् । सर्वपापहरं दिव्यं सर्वकामप्रदं नृणाम्
‘કુમારવિજય’ નામનું આ પરમ અદ્ભુત ચરિત્ર દિવ્ય છે; તે સર્વ પાપો હરે છે અને મનુષ્યોને સર્વ શુભ કામનાઓ આપે છે।
Verse 51
ये कीर्त्तयंति शुचयोऽमितभाग्ययुक्ताश्चानंत्यरूपमजरामरमादधानाः । कौमारविक्रममहात्म्यमुदारमेतदानंददायकमनोर्थकरं नृणां हि
જે શુચિ છે, અમિત સૌભાગ્યથી યુક્ત છે, અને અનંતરૂપ—અજર અમર—તત્ત્વનું ધ્યાન ધારણ કરીને કુમારના વિક્રમનું આ ઉદાર મહાત્મ્ય કીર્તન કરે છે, તે નિશ્ચયે મનુષ્યોને આનંદ આપે અને ઇચ્છિત મનોભાવ પૂર્ણ કરે છે।
Verse 52
यः पठेच्छृणुयाद्वापि कुमारस्य महात्मनः । चरितं तारकाख्यं च सर्वपापैः समुच्यते
જે કોઈ મહાત્મા કુમારના ચરિત્રનું—વિશેષ કરીને ‘તારક’ નામના પ્રસંગનું—પાઠ કરે અથવા સાંભળે પણ, તે સર્વ પાપોથી સંપૂર્ણ મુક્ત થાય છે।