Adhyaya 6
આ અધ્યાયમાં પરાશર સૂતને ઉપદેશ આપે છે કે માત્ર બાહ્ય કર્મકાંડથી મળતું પુણ્ય નહીં, પરંતુ પરોપકાર અને પરહિતચિંતન જ શ્રેષ્ઠ ધર્મ છે. ત્યારબાદ કથા અગસ્ત્ય–લોપામુદ્રા સંવાદમાં પ્રવેશે છે. ત્રિપુરાંતક શિવ સાથે સંબંધિત શ્રીશૈલ દેખાતાં એવો મત પ્રગટ થાય છે કે શિખરનું દર્શનમાત્ર પુનર્જન્મ નાશ કરે છે. લોપામુદ્રા પૂછે છે—જો એમ હોય તો કાશી કેમ હજુ પણ સર્વેને વાંછનીય છે? અગસ્ત્ય મુક્તિદાયક ક્ષેત્રો અને તીર્થોનું વર્ગીકરણ કરીને ભારતના પ્રસિદ્ધ યાત્રાધામોનું સ્મરણ કરાવે છે. પછી તેઓ ‘માનસ તીર્થો’ સમજાવે છે—સત્ય, ક્ષમા, ઇન્દ્રિય-નિગ્રહ, દયા, આર્જવ (સરળતા/ઈમાનદારી), દાન, દમ, સંતોષ, બ્રહ્મચર્ય, પ્રિયવાણી, જ્ઞાન, ધૃતિ અને તપ. લોભ, ક્રૂરતા, નિંદા, કપટ અને અતિઆસક્તિથી મલિન મનને માત્ર જળસ્નાન શુદ્ધ નથી કરતું; સાચું તીર્થ મનઃશુદ્ધિ અને વૈરાગ્ય છે—એવું તેઓ પ્રતિપાદિત કરે છે. અધ્યાયમાં તીર્થયાત્રાની મર્યાદા પણ આવે છે—પૂર્વ ઉપવાસ, ગણેશપૂજન, પિતૃતર્પણ, બ્રાહ્મણ અને સાધુઓનો સત્કાર, તીર્થસ્થળે ભોજનના નિયમો, શ્રાદ્ધ/તર્પણની રીતો, તેમજ ભાવ અને મુસાફરીના પ્રકાર મુજબ તીર્થફળના ‘હિસ્સા’ નક્કી થવા. અંતે મુક્તિક્ષેત્રોની તુલના થાય છે—શ્રીશૈલ અને કેદાર મુક્તિદાયક છે, પરંતુ પ્રયાગ તેમાથી શ્રેષ્ઠ, અને પ્રયાગથી પણ ઉપર અવિમુક્ત કાશી સર્વોત્કૃષ્ટ ગણાય છે. શ્રદ્ધાથી શ્રવણ/પાઠ કરવાથી પાપક્ષય, મનઃશુદ્ધિ અને અપુનર્જન્મનું ફળ કહેવાયું છે.
Shlokas
Verse 1
पाराशर्य उवाच । शृणु सूत महाभाग कथां श्रुतिसहोदराम् । यां वै हृदि निधायेह पुरुषः पुरुषार्थभाक्
પારાશર્યએ કહ્યું—હે મહાભાગ સૂત! વેદસહોદરા એવી આ પવિત્ર કથા સાંભળ; જેને હૃદયમાં ધારણ કરવાથી મનુષ્ય અહીં ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષ—ચાર પુરુષાર્થોના ફળનો ભાગી બને છે।
Verse 2
ततः श्रीदर्श नानंद सुधाधाराधुनीं मुनिः । अवगाह्य सपत्नीकः परां मुदमवाप सः
ત્યારબાદ મુનિએ પત્ની સહિત શ્રીદર્શનથી ઉત્પન્ન આનંદરૂપ અમૃતધારાની જેમ વહેતી તે ધારા/નદીમાં સ્નાન કર્યું અને પરમ હર્ષ પ્રાપ્ત કર્યો।
Verse 3
वह्निकुंडसमुद्भूत सूतनिर्मलमानस । शृणुष्वैकं पुरा विद्भिर्भाषितं यत्सुभा षितम्
હે અગ્નિકુંડમાંથી ઉત્પન્ન, નિર્મળ મનવાળા સૂત! પ્રાચીન કાળે વિદ્વાનો દ્વારા કહેવાયેલું આ એક ઉત્તમ સુભાષિત સાંભળ।
Verse 4
परोपकरणं येषां जागर्ति हृदये सताम् । नश्यंति विपदस्तेषां संपदः स्युः पदेपदे
જેનાં હૃદયમાં પરોપકારની ભાવના જાગૃત રહે છે એવા સજ્જનોના વિપત્તિઓ નાશ પામે છે અને પગલે પગલે સમૃદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે।
Verse 5
तीर्थस्नानैर्न सा शुद्धिर्बहुदानैर्न तत्फलम् । तपोभिरुग्रैस्तन्नाप्यमुपकृत्याय दाप्यते
માત્ર તીર્થસ્નાનથી તે શુદ્ધિ મળતી નથી, ન તો બહુ દાનથી તે ફળ પ્રાપ્ત થાય છે. ઉગ્ર તપથી પણ તે ખરીદી શકાય તેમ નથી—જે પરોપકારથી જ સિદ્ધ થાય છે.
Verse 6
परोपकृत्या यो धर्मो धर्मो दानादिसंभवः । एकत्र तुलितौ धात्रा तत्र पूर्वो भवद्गुरुः
પરોપકારથી જન્મેલો ધર્મ અને દાનાદિથી જન્મેલો ધર્મ—વિધાતા જ્યારે બંનેને એકસાથે તોલે છે, ત્યારે પહેલો જ વધુ ભારવાળો, એટલે શ્રેષ્ઠ માર્ગ બને છે.
Verse 7
परिनिर्मथ्य वाग्जालं निर्णीतमिदमेव हि । नोपकारात्परो धर्मो नापकारादवं परम्
વાણીના જાળને મથન કરીને આ જ નિશ્ચય થયો—ઉપકારથી મોટો ધર્મ નથી, અને અપકારથી મોટું પતન નથી.
Verse 8
उपकर्तुरगस्त्यस्य जातमेतन्निदर्शनम् । क्व तादृक्काशिजं दुःखं क्व तादृक्श्रीमुखेक्षणम्
ઉપકારી અગસ્ત્યમાંથી આ દૃષ્ટાંત જન્મ્યો છે—ક્યાં એવો કાશીજન્ય દુઃખ, અને ક્યાં શ્રીના તેજસ્વી મુખનું દર્શન!
Verse 9
करिकर्णाग्रचपलं जीवितं विविधं वसु । तस्मात्परोपकरणं कार्यमेकं विपश्चिता
જીવન હાથીના કાનની ટોચ જેવું ચપળ છે અને ધન અનેક રૂપે અસ્થિર છે; તેથી વિવેકીએ એક જ કાર્ય સર્વોપરી કરવું—પરોપકાર.
Verse 10
यल्लक्ष्मीनाममात्राप्त्या नरो नो माति कुत्रचित् । साक्षात्समीक्ष्यतां लक्ष्मीं कृतकृत्यो भवन्मुनिः
લક્ષ્મીના નામમાત્ર પ્રાપ્તિથી મનુષ્ય ક્યાંય નાશ પામતો નથી. તેથી સాక్షાત્ લક્ષ્મીનું દર્શન કરો; હે મુનિ, ત્યારે તમે કૃતકૃત્ય થશો.
Verse 11
गच्छन्यदृच्छयासोथ दूराच्छ्रीशैलमैक्षत । यत्र साक्षान्निवसति देवः श्रीत्रिपुरांतकः
તે ચાલતાં ચાલતાં યદૃચ્છાએ દૂરથી શ્રીશૈલને જોયું, જ્યાં સ્વયં દેવ શ્રીત્રિપુરાંતક પ્રત્યક્ષ નિવાસ કરે છે.
Verse 12
उवाच वचनं पत्नीं तदा प्रीतमना मुनिः । इहस्थितैव पश्य त्वं कांते कांततरं परम्
ત્યારે પ્રસન્નમન મુનિએ પત્નીને કહ્યું—“પ્રિયે, અહીં જ રહીને તે પરમ મનોહર દર્શન જો, જે સર્વથી વધુ મોહક છે.”
Verse 13
श्रीशैल शिखरं श्रीमदिदंतद्यद्विलोकनात् । पुनर्भवो मनुष्याणां भवेत्र नभवेत्क्वचित्
આ શ્રીશૈલનું શ્રીમદ્ શિખર—તેનું માત્ર દર્શન થતાં—મનુષ્યોનો પુનર્જન્મ અંત પામી શકે છે અને પછી ક્યાંય ફરી થતો નથી.
Verse 14
गिरि श्चतुरशीत्यायं योजनानां हि विस्मृतः । सर्वलिंगमयो यस्मादतः कुर्यात्प्रदक्षिणम्
આ પર્વત ચોર્યાસી યોજન સુધી વિસ્તરેલો છે—એટલો વિશાળ કે વર્ણનાતીત. કારણ કે તે સર્વત્ર લિંગમય છે, તેથી તેની પ્રદક્ષિણા કરવી જોઈએ.
Verse 15
लोपामुद्रोवाच । किंचिद्विज्ञप्तुमिच्छामि यद्याज्ञा स्वामिनो भवेत् । ब्रूते हि याऽनुज्ञाता पत्या सा पतिता भवेत्
લોપામુદ્રાએ કહ્યું—જો સ્વામીની આજ્ઞા હોય તો હું થોડું નિવેદન કરવું ઇચ્છું છું. કારણ કે પતિની અનુમતિ વિના બોલનારી પત્ની દોષભાગિની કહેવાય છે।
Verse 16
अगस्त्य उवाच । किं वक्तुकामा देवि त्वं ब्रूहि तत्त्वमशंकिता । न त्वादृशीनां वाक्यं हि पत्युः खेदाय जायते
અગસ્ત્યે કહ્યું—દેવિ, તું શું કહેવા ઇચ્છે છે? નિઃશંક થઈ સત્ય બોલ. તારા જેવી સ્ત્રીઓના વચન કદી પતિને ખેદ આપતા નથી।
Verse 17
ततः पप्रच्छ सा देवी प्रणम्य मुनिमानता । सर्वेषां च हितार्थाय स्वसंदेहापनुत्तये
પછી તે મહાન દેવી મુનિને પ્રણામ કરીને આદરપૂર્વક પૂછવા લાગી—સર્વના હિત માટે અને પોતાના સંશયના નિવારણ માટે।
Verse 18
लोपामुद्रोवाच । श्रीशैलशिखरं दृष्ट्वा पुनर्जन्म न विद्यते । इदमेव हि सत्यं चेत्किमर्थं काशिरिष्यते
લોપામુદ્રાએ કહ્યું—શ્રીશૈલના શિખરનું દર્શન કરવાથી પુનર્જન્મ રહેતો નથી, એમ કહેવાય છે. જો આ જ સત્ય હોય, તો કાશી જવાનું પ્રયોજન શું?
Verse 19
अगस्तिरुवाच । आकर्णय वरारोहे सत्यं पृष्टं त्वयामले । निर्णीतमसकृच्चैतन्मुनिभिस्तत्त्वचिंतकैः
અગસ્ત્યે કહ્યું—હે વરારોહે, હે અમલે, સાંભળ; તું સત્ય પ્રશ્ન પૂછ્યો છે. આ વિષય તત્ત્વચિંતક મુનિઓએ વારંવાર નિશ્ચિત કર્યો છે।
Verse 20
मुक्तिस्थानान्यनेकानि कृतस्तत्रापिनिर्णयः । तानि ते कथयाम्यत्र दत्तचित्ता भव क्षणम्
મુક્તિ આપનારાં અનેક તીર્થસ્થાનો છે, અને તેમનો નિર્ણય ત્યાં જ નિશ્ચિત થયો છે. હવે હું તેમને અહીં તને કહું છું—ક્ષણમાત્ર ચિત્ત એકાગ્ર કરીને સાંભળ।
Verse 21
प्रथमं तीर्थराजं तु प्रयागाख्यं सुविश्रुतम् । कामिकं सर्वतीर्थानां धर्मकामार्थमोक्षदम्
પ્રથમ તીર્થરાજ ‘પ્રયાગ’ અતિ પ્રસિદ્ધ છે. સર્વ તીર્થોમાં સર્વाधिक કામ્ય, અને ધર્મ, કામ, અર્થ તથા મોક્ષ આપનાર છે.
Verse 22
नैमिषं च कुरुक्षेत्रं गंगाद्वारमवंतिका । अयोध्या मथुरा चैव द्वारकाप्यमरावती
નૈમિષ અને કુરુક્ષેત્ર; ગંગાદ્વાર (હરિદ્વાર) અને અવંતિકા (ઉજ્જયિની); અયોધ્યા અને મથુરા; તેમજ દ્વારકા અને અમરાવતી—આ પણ પ્રસિદ્ધ છે.
Verse 23
सरस्वती सिंधुसंगो गंगासागरसंगमः । कांती च त्र्यंबकं चापि सप्तगोदावरीतटम्
સરಸ್ವતી; સિંધુ-સંગમ; ગંગા-સાગર સંગમ; કાંતી; ત્ર્યંબક; તેમજ ગોદાવરીના કાંઠે આવેલા સાત પવિત્ર તટપ્રદેશ—આ પણ પ્રશંસિત છે.
Verse 24
कालंजरं प्रभासश्च तथा बद रिकाश्रमः । महालयस्तथोंकारक्षेत्रं वै पौरुषोत्तमम्
કાલંજર અને પ્રભાસ; તેમજ બદરિકાશ્રમ; મહાલય; ઓંકારક્ષેત્ર; અને પૌરુષોત્તમ—આ નિશ્ચયે મોક્ષમાર્ગનાં પવિત્ર ક્ષેત્રો છે.
Verse 25
गोकर्णो भृगुकच्छश्च भृगुतुंगश्च पुष्करम् । श्रीपर्वतादि तीर्थानि धारातीर्थं तथैव च
ગોકર્ણ, ભૃગુકચ્છ, ભૃગુતુંગ, પુષ્કર, શ્રીપર્વતાદિ તીર્થો તથા ધારાતીર્થ—આ બધાં પણ મોક્ષદાયક પ્રસિદ્ધ પવિત્ર તીર્થોમાં ગણાય છે।
Verse 26
मानसान्यपि तीर्थानि सत्यादीनि च वै प्रिये । एतानि मुक्तिदान्येव नात्र कार्या विचारणा
હે પ્રિયે, સત્યાદિ ‘માનસ’ તીર્થો પણ છે. એ નિશ્ચયે મોક્ષદાયક છે; અહીં શંકા કે વિચાર કરવાની જરૂર નથી।
Verse 27
गया तीर्थं च यत्प्रोक्तं पितॄणां हि मुक्तिदम् । पितामहानामृणतो मुक्तास्तत्तनया अपि
અને ગયા-તીર્થ પિતૃઓને મુક્તિ આપનારું કહેવાયું છે. પિતામહોના ઋણથી મુક્ત થતાં તેમની સંતતિ પણ મુક્ત ગણાય છે।
Verse 28
सधर्मिण्युवाच । मानसान्यपि तीर्थानि यान्युक्तानि महामते । कानि कानि च तानीह ह्येतदाख्यातुमर्हसि
સધર્મિણી બોલી: હે મહામતે, તમે ‘માનસ’ તીર્થોની પણ વાત કરી. અહીં તે કયા કયા છે? કૃપા કરીને મને જણાવો।
Verse 29
अगस्त्य उवाच । शृणु तीर्थानि गदतो मानसानि ममानघे । येषु सम्यङ्नरः स्नात्वा प्रयाति परमां गतिम्
અગસ્ત્ય બોલ્યા: હે અનઘે, હું કહું છું તે ‘માનસ’ તીર્થો સાંભળ; જેમાં મનુષ્ય સમ્યક્ સ્નાન કરીને પરમ ગતિને પામે છે।
Verse 30
सत्यं तीर्थं क्षमा तीर्थं तीर्थमिन्द्रियनिग्रहः । सर्वभूतदयातीर्थं तीर्थमार्जवमेव च
સત્ય તીર્થ છે, ક્ષમા પણ તીર્થ છે, ઇન્દ્રિય-નિગ્રહ પણ તીર્થ છે. સર્વભૂતો પ્રત્યે દયા તીર્થ છે અને આર્જવ—અંતઃકરણની સરળતા—પણ તીર્થ છે.
Verse 31
दानं तीर्थं दमस्तीर्थं संतोषस्तीर्थमुच्यते । ब्रह्मचर्यं परं तीर्थं तीर्थं च प्रियवादिता
દાન તીર્થ છે, દમ (સંયમ) તીર્થ છે, સંતોષને પણ તીર્થ કહેવામાં આવે છે. બ્રહ્મચર્ય પરમ તીર્થ છે અને પ્રિય-મધુર વાણી પણ તીર્થ છે.
Verse 32
ज्ञानं तीर्थं धृतिस्तीर्थं तपस्तीर्थमुदाहृतम् । तीर्थानामपि तत्तीर्थं विशुद्धिर्मनसः परा
જ્ઞાન તીર્થ છે, ધૃતિ (ધૈર્ય) તીર્થ છે, તપ પણ તીર્થ કહેવાયું છે. પરંતુ સર્વ તીર્થોમાં તે તીર્થ શ્રેષ્ઠ—મનનું પરમ વિશુદ્ધિકરણ.
Verse 33
न जलाप्लुतदेहस्य स्नानमित्यभिधीयते । स स्नातो यो दमस्नातः शुचिः शुद्धमनोमलः
માત્ર જળથી દેહ ભીંજવવું ‘સ્નાન’ કહેવાતું નથી. જે દમમાં (સંયમમાં) સ્નાત છે તે જ સાચો સ્નાત—પવિત્ર, જેના મનનો મલ ધોવાઈ ગયો છે.
Verse 34
यो लुब्धः पिशुनः क्रूरो दांभिको विषयात्मकः । सर्वतीर्थेष्वपि स्नातः पापो मलिन एव सः
જે લોભી, પિશુન (ચુગલખોર), ક્રૂર, દંભી અને વિષયાસક્ત છે—તે સર્વ તીર્થોમાં સ્નાન કર્ય છતાં પાપી અને મલિન જ રહે છે.
Verse 35
न शरीर मल त्यागान्नरो भवति निर्मलः । मानसे तु मले त्यक्ते भवत्यंतः सुनिर्मलः
માણસ માત્ર શરીરની મેલ દૂર કરવાથી શુદ્ધ થતો નથી. પરંતુ મનનો મલ ત્યાગે ત્યારે તે અંતરમાં અત્યંત નિર્મળ બને છે.
Verse 36
जायंते च म्रियंते च जलेष्वेव जलौकसः । न च गच्छंति ते स्वर्गमविशुद्धमनोमलाः
જળચર પ્રાણીઓ જળમાં જ જન્મે છે અને જળમાં જ મરે છે; છતાં જેમનું મનમલ અશુદ્ધ છે તેઓ સ્વર્ગે જતા નથી.
Verse 37
विषयेष्वति संरागो मानसो मल उच्यते । तेष्वेव हि विरागो स्य नैर्मल्यं समुदाहृतम्
વિષયો પ્રત્યે અતિશય આસક્તિ મનનો મલ કહેવાય છે. એ જ વિષયો પ્રત્યે વૈરાગ્યને નિર્મળતા તરીકે ઘોષિત કર્યું છે.
Verse 38
चित्तमंतर्गतं दुष्टं तीर्थस्नानान्न शुद्ध्यति । शतशोथ जलैर्धौतं सुराभांडमिवाशुचि
અંતરમાં દૂષિત ચિત્ત તીર્થસ્નાનથી શુદ્ધ થતું નથી; જેમ દારૂનું પાત્ર સૈંકડો વાર પાણીથી ધોયા છતાં અશુદ્ધ જ રહે છે.
Verse 39
दानमिज्यातपःशौचं तीर्थसेवा श्रुतं तथा । सर्वाण्येतान्यतीर्थानि यदि भावो न निर्मलः
દાન, ઇજ્યા-પૂજા, તપ, શૌચ, તીર્થસેવા અને શાસ્ત્રશ્રવણ—જો ભાવ નિર્મળ ન હોય તો આ બધું પણ અતીર્થ, એટલે સાચાં તીર્થ નથી.
Verse 40
निगृहीतेंद्रियग्रामो यत्रैव च वसेन्नरः । तत्र तस्य कुरुक्षेत्रं नैमिषं पुष्कराणि च
જ્યાં મનુષ્ય ઇન્દ્રિયસમૂહને સંયમમાં રાખીને વસે છે, તે જ સ્થાન તેના માટે કુરુક્ષેત્ર, નૈમિષ અને પુષ્કર તીર્થ સમાન બને છે।
Verse 41
ज्ञानपूते ज्ञानजले रागद्वेषमलापहे । यः स्नाति मानसे तीर्थे स याति परमां गतिम्
જ્ઞાનથી પવિત્ર થયેલા જ્ઞાનજળમાં—રાગ-દ્વેષના મલને દૂર કરનારામાં—માનસ તીર્થમાં જે સ્નાન કરે છે, તે પરમ ગતિને પામે છે।
Verse 42
एतत्ते कथितं देवि मानसं तीर्थलक्षणम् । भौमानामपि तीर्थानां पुण्यत्वे कारणं शृणु
હે દેવી! તને માનસ તીર્થનું લક્ષણ કહેલું છે; હવે ભૌમ (પૃથ્વીস্থিত) તીર્થોની પુણ્યતાનું કારણ પણ સાંભળ।
Verse 43
यथा शरीरस्योद्देशाः केचिन्मेध्यतमाः स्मृताः । तथा पृथिव्यामुद्देशाः केचित्पुण्यतमाः स्मृताः
જેમ શરીરના કેટલાક પ્રદેશો અત્યંત શુદ્ધ માનવામાં આવે છે, તેમ જ પૃથ્વી પર પણ કેટલાક પ્રદેશો અત્યંત પુણ્ય માનવામાં આવ્યા છે।
Verse 44
प्रभावादद्भुताद्भूमेः सलिलस्य च तेजसः । परिग्रहान्मुनीनां च तीर्थानां पुण्यता स्मृता
ભૂમિના અદ્ભુત પ્રભાવથી, જળમાં રહેલા તેજથી, અને મુનિઓના પરિગ્રહથી (પાવન સાન્નિધ્ય-સ્વીકારથી) તીર્થોની પુણ્યતા સ્મરાય છે।
Verse 45
तस्माद्भौमेषु तीर्थेषु मानसेषु च नित्यशः । उभयेष्वपि यः स्नाति स याति परमां गतिम
અતએવ જે મનુષ્ય ભૂમિ上的 તીર્થોમાં તથા માનસ તીર્થોમાં પણ નિત્ય સ્નાન કરે છે, તે પરમ ગતિને પામે છે.
Verse 46
अनुपोष्य त्रिरात्राणि तीर्थान्यनभिगम्य च । अदत्त्वा कांचनं गाश्च दरिद्रो नाम जायते
જે ત્રણ રાત્રિ ઉપવાસ ન કરે, તીર્થોમાં ન જાય, અને સોનું તથા ગાયોનું દાન ન આપે—તે ‘દરિદ્ર’ (પુણ્યહીન) કહેવાય છે.
Verse 47
अग्निष्टोमादिभिर्यज्ञैरिष्ट्वा विपुलदक्षिणैः । न तत्फलमवाप्नोति तीर्थभिगमनेन यत्
અગ્નિષ્ટોમ વગેરે યજ્ઞો બહુ દક્ષિણાસહિત કરીને પણ, તીર્થગમનથી જે ફળ મળે છે તે ફળ પ્રાપ્ત થતું નથી.
Verse 48
यस्य हस्तौ च पादौ च मनश्चैव सुसंयतम् । विद्या तपश्च कीर्तिश्च स तीर्थफलमश्नुते
જેનાં હાથ, પગ અને મન સુસંયમિત છે, અને જેના જીવનમાં વિદ્યા, તપ તથા કીર્તિ છે—એ જ તીર્થફળને સાચે ભોગવે છે.
Verse 49
प्रतिग्रहादुपावृत्तः संतुष्टो येनकेनचित् । अहंकार विमुक्तश्च स तीर्थफलमश्नुते
જે પ્રતિગ્રહ (ભેટ સ્વીકાર)થી નિવૃત્ત છે, જે જે મળે તેમાં સંતોષ રાખે છે, અને અહંકારથી મુક્ત છે—એ જ તીર્થફળને ભોગવે છે.
Verse 50
अदंभको निरारंभो लघ्वाहारो जितेंद्रियः । विमुक्तसर्वसंगैर्यः स तीर्थफलमश्नुते
જે દંભરહિત, દેખાડાથી દૂર, અલ્પાહારી, ઇન્દ્રિયજિત અને સર્વ આસક્તિથી મુક્ત છે—એ જ સાચે તીર્થફળનો લાભ પામે છે.
Verse 52
अकोपनोऽमलमतिः सत्यवादी दृढव्रतः । आत्मोपमश्च भूतेषु सतीर्थफलमश्नुते । तीर्थान्यनुसरन्धीरः श्रद्दधानः समाहितः । कृतपापो विशुद्ध्येत किं पुनः शुद्धकर्मकृत्
જે ક્રોધરહિત, નિર્મળમતિ, સત્યવાદી, દૃઢવ્રતી અને સર્વ ભૂતોમાં આત્મસમાન ભાવ ધરાવે છે—તે તીર્થનું સાચું ફળ પામે છે. જે ધીર પુરુષ શ્રદ્ધા અને સમાહિત ચિત્તથી તીર્થોનું અનુસરણ કરે, તે પાપ કરેલો હોય તો પણ શુદ્ધ થાય; તો પછી જેના કર્મ જ શુદ્ધ છે, તેની તો વાત જ શું!
Verse 53
तिर्यग्योनि न वै गच्छेत्कुदेशे नैव जायते । न दुःखी स्यात्स्वर्गभाक्च मोक्षोपायं च विंदति
તે તિર્યક્-યોનિમાં પડતો નથી, કુપદેશમાં જન્મતો નથી; દુઃખી થતો નથી—સ્વર્ગનો ભાગી બને છે અને મોક્ષનો ઉપાય પણ પામે છે.
Verse 54
अश्रद्दधानः पापात्मा नास्तिकोऽच्छिन्नसंशयः । हेतुनिष्ठश्च पंचैते न तीर्थफलभागिनः
અશ્રદ્ધાળુ, પાપબુદ્ધિવાળો, નાસ્તિક, જેના સંશય કટતા નથી, અને જે માત્ર તર્કવિતર્કમાં આસક્ત છે—આ પાંચ તીર્થફળના ભાગી નથી.
Verse 55
तीर्थानि च यथोक्तेन विधिना संचरंति ये । सर्वद्वंद्वसहा धीरास्ते नराः स्वर्गभागिनः
જે શાસ્ત્રોક્ત વિધિ પ્રમાણે તીર્થોમાં પરિભ્રમણ કરે છે અને ધીર બની સર્વ દ્વંદ્વો સહે છે—એવા મનુષ્યો સ્વર્ગના ભાગી બને છે.
Verse 56
तीर्थयात्रां चिकीर्षुः प्राग्विधायोपोषणं गृहे । गणेशं च पितॄन्विप्रान्साधूञ्छक्त्या प्रपूज्य च
જે તીર્થયાત્રા કરવા ઇચ્છે, તે પહેલાં ઘરમાં ઉપવાસ કરીને, પછી પોતાની શક્તિ મુજબ ગણેશજી, પિતૃગણ, બ્રાહ્મણો અને સાધુઓની યથાવિધિ પૂજા કરે।
Verse 57
कृतपारणको हृष्टो गच्छेन्नियमधृक्पुनः । आगत्याभ्यर्च्य पितॄन्यथोक्तफलभाग्भवेत्
ઉપવાસનું પારણું કરીને, આનંદિત અને નિયમનિષ્ઠ બની તે પ્રસ્થાન કરે; પાછા આવી પિતૃઓની આરાધના કરવાથી શાસ્ત્રોક્ત ફળનો ભાગી બને છે।
Verse 58
न परीक्ष्यो द्विजस्तीर्थेष्वन्नार्थी भोज्य एव च । सक्तुभिः पिंडदानं च चरुणा पायसेन च
તીર્થસ્થાને અન્ન માંગતા બ્રાહ્મણની તપાસ ન કરવી; તેને અવશ્ય ભોજન કરાવવું. તેમજ સક્તુ, ચરુ અને પાયસથી પિંડદાન કરી શકાય।
Verse 59
कर्तव्यमृषिभिर्दृष्टं पिण्याकेन गुडेन च । श्राद्धं तत्र प्रकर्तव्यमर्घ्यावाहनवर्जितम्
ઋષિઓએ દર્શાવેલા વિધાન મુજબ પિણ્યાક અને ગોળથી પણ (અર્પણ) કરવું યોગ્ય છે. તે તીર્થમાં અર્ઘ્ય અને આવાહન વિના શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ।
Verse 60
अकालेप्यथवा काले तीर्थे श्राद्धं च तर्पणम् । अविलंबेन कर्तव्यं नैव विघ्नं समाचरेत्
અસમય હોય કે સમય, તીર્થમાં શ્રાદ્ધ અને તર્પણ વિલંબ વિના કરવું જોઈએ; કોઈ વિઘ્ન કરવું કે બોલાવવું નહીં।
Verse 61
तीर्थं प्राप्य प्रसंगेन स्नानं तीर्थे समाचरेत् । स्नानजं फलमाप्नोति तीर्थयात्राश्रितं स च
કોઈ પ્રસંગવશ તીર્થ પર પહોંચે તો પણ ત્યાં તીર્થસ્નાન અવશ્ય કરવું જોઈએ. તે સ્નાનજન્ય પુણ્ય તથા તીર્થયાત્રાસંબંધિત ફળ પણ પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 62
नृणां पापकृतां तीर्थे पापस्य शमनं भवेत् । यथोक्तं फलदं तीर्थं भवेच्छ्रद्धात्मनां नृणाम्
પાપ કરનાર મનુષ્યો માટે તીર્થમાં પાપનું શમન થાય છે. અને જેમના હૃદયમાં શ્રદ્ધા છે, તેમના માટે તીર્થ શાસ્ત્રોક્ત ફળ આપે છે.
Verse 63
षोडशांशं स लभते यः पराथं च गच्छति । अर्धं तीर्थफलं तस्य यः प्रसंगेन गच्छति
જે બીજાના હિત માટે તીર્થ જાય છે, તે પૂર્ણ ફળનો માત્ર સોળમો અંશ મેળવે છે. પરંતુ જે પ્રસંગવશ જાય છે, તેને તીર્થફળનો અડધો ભાગ મળે છે.
Verse 64
कुश प्रतिकृतिं कृत्वा तीर्थवारिणि मज्जयेत् । मज्जयेच्च यमुद्दिश्य सोष्टमांशं लभेत वै
કુશ ઘાસથી પ્રતિમા બનાવી તેને તીર્થના જળમાં ડૂબાડવી જોઈએ. યમને ઉદ્દેશીને ડૂબાડે તો તે તીર્થપુણ્યનો આઠમો અંશ નિશ્ચયે મેળવે છે.
Verse 65
तीर्थोपवासः कर्तव्यः शिरसो मुंडनं तथा । शिरोगतानि पापानि यांति मुंडनतो यतः
તીર્થમાં ઉપવાસ કરવો જોઈએ અને તેમ જ શિરનું મુંડન પણ. કારણ કે મુંડનથી શિર પર લાગેલા પાપો દૂર થઈ જાય છે.
Verse 66
यदह्नि तीर्थप्राप्तिः स्यात्ततोह्नः पूर्ववासरे । उपवासस्तु कर्तव्यः प्राप्ताह्नि श्राद्धदो भवेत्
જે દિવસે તીર્થપ્રાપ્તિ થવાની હોય, તેના પૂર્વદિને ઉપવાસ કરવો જોઈએ. અને પહોંચવાના દિવસે પિતૃઓ માટે શ્રાદ્ધ તથા તર્પણ-દાન કરવું જોઈએ.
Verse 67
तीर्थप्रसंगात्तीर्थांगमप्युक्तं त्वत्पुरोमया । स्वर्गसाधनमेवैतन्मोक्षोपायश्च वै भवेत्
તીર્થોના પ્રસંગે મેં તમારી સમક્ષ તીર્થયાત્રાના અંગોપાંગ પણ વર્ણવ્યા છે. આ નિશ્ચયે સ્વર્ગસાધન છે અને મોચ્ષનો સત્ય ઉપાય પણ છે.
Verse 68
काशीकांती च मायाख्या त्वयोध्याद्वारवत्यपि । मथुरावंतिका चैताः सप्त पुर्योत्र मोक्षदाः
કાશી, કાંચી, માયા (હરિદ્વાર), અયોધ્યા, દ્વારાવતી, મથુરા અને અવંતિકા—આ અહીંની સાત પુરીઓ મોચ્ષ આપનાર છે.
Verse 69
श्रीशैलो मोक्षदः सर्वः केदारोपि ततोऽधिकः । श्रीशैलाच्चापि केदारात्प्रयागं मोक्षदं परम्
શ્રીશૈલ સર્વથા મોચ્ષદાયક છે; તેનાથી પણ અધિક કેદાર છે. અને શ્રીશૈલ તથા કેદારથી પણ શ્રેષ્ઠ પ્રયાગ—પરમ મોચ્ષદ તીર્થ છે.
Verse 70
प्रयागादपि तीर्थाग्र्यादविमुक्तं विशिष्यते । यथाविमुक्ते निर्वाणं न तथाक्वाप्यसंशयम्
તીર્થોમાં અગ્રગણ્ય પ્રયાગથી પણ અવિમુક્ત વિશેષ શ્રેષ્ઠ છે. અવિમુક્તમાં જેમ નિર્વાણ છે, તેમ બીજે ક્યાંય નથી—એમાં સંશય નથી.
Verse 73
अन्यानि मुक्तिक्षेत्राणि काशीप्राप्तिकराणि च । काशीं ध्यायमिमं श्रुत्वा नरो नियतमानसः । श्रावयित्वा द्विजांश्चापि श्रद्धाभक्तिसमन्वितान्
અન્ય મુક્તિક્ષેત્રો પણ કાશી-પ્રાપ્તિના કારણ બને છે. જે પુરુષ નિયત મનથી કાશીનું ધ્યાન કરીને આ વૃત્તાંત સાંભળે અને શ્રદ્ધા-ભક્તિથી યુક્ત દ્વિજોને પણ સાંભળાવે, તે કાશી-પ્રાપ્તિ અને મોક્ષ તરફ દોરી જાય એવું પુણ્ય મેળવે છે.
Verse 74
क्षत्रियान्धर्मनिरतान्वैश्यान्सन्मार्गवर्तिनः । शूद्रान्द्विजेषु भक्तांश्च निष्पापो जायते द्विजः
ધર્મનિષ્ઠ ક્ષત્રિયો, સન્માર્ગે ચાલતા વૈશ્યો અને દ્વિજોમાં ભક્તિ ધરાવતા શૂદ્રો—જ્યારે (આવા શ્રદ્ધાપૂર્વક શ્રવણ-આચરણમાં) પ્રવૃત્ત થાય છે, ત્યારે દ્વિજ પાપરહિત બને છે.