Adhyaya 4

Verse 1

सूत उवाच । मुनिपृष्टास्तदा देवा भगवंस्ते किमब्रुवन् । सर्वलोकहितार्थाय तदाख्याहि महामुने

સૂત બોલ્યા—મુનિએ પૂછતાં ત્યારે તે પૂજ્ય દેવોએ શું કહ્યું? હે મહામુને, સર્વ લોકહિતાર્થે તે વર્ણવો।

Verse 2

श्रीव्यास उवाच । अगस्तिवचनं श्रुत्वा बहुमानपुरस्सरम् । धिषणाधिपतेरास्यं विबुधा व्यालुलोकिरे

શ્રીવ્યાસ બોલ્યા—અગસ્ત્યના વચનને મહાન માનપૂર્વક સાંભળી, દેવગણ ધિષણાધિપતિ બૃહસ્પતિના મુખ તરફ નજર કરવા લાગ્યા।

Verse 3

वाक्पतिरुवाच । शृण्वगस्ते महाभाग देवागमनकारणम् । धन्योसि कृतकृत्योसि मान्योसि महता मपि

વાક્પતિ (બૃહસ્પતિ) બોલ્યા—હે મહાભાગ અગસ્ત્ય, દેવોના આગમનનું કારણ સાંભળો. તમે ધન્ય છો, કૃતકૃત્ય છો, અને મારા જેવા મહાન દ્વારા પણ માનનીય છો।

Verse 4

प्रत्याश्रमं प्रतिनगं प्रत्यरण्यं तपोधनाः । किं न संति मुनिश्रेष्ठ काचिदन्यैव ते स्थितिः

હે મુનિશ્રેષ્ઠ, તપોધન! સર્વત્ર આશ્રમો, પર્વતો અને અરણ્યો તો છે; તો પછી તમારી સ્થિતિ અન્યત્ર કેમ નથી? તમારો નિવાસ આ એક જ સ્થાને કેમ સ્થિર થયો છે?

Verse 5

तपोलक्ष्मीस्त्वयीहास्ति ब्राह्मतेजस्त्वयि स्थिरम् । पुण्यलक्ष्मीस्त्वयि परा त्वय्यौदार्यं मनस्त्वयि

તમામાં તપસ્યાજન્ય લક્ષ્મી વસે છે; તમામાં બ્રાહ્મતેજ સ્થિર છે. તમામાં પરમ પુણ્યલક્ષ્મી છે; તમામાં ઔદાર્ય અને મહાન મનોભાવ પણ છે.

Verse 6

पतिव्रतेयं कल्याणी लोपामुद्रा सधर्मिणी । तवांगच्छायया तुल्या यत्कथापुण्यकारिणी

આ કલ્યાણી લોપામુદ્રા પતિવ્રતા છે અને તમારી સાથે ધર્મપથ પર ચાલતી સહધર્મિણી છે. તે તમારા અંગછાયાની સમાન છે; તેની કથા પણ પુણ્યકારક છે.

Verse 7

पतिव्रतास्वरुंधत्या सावित्र्याप्यनसूयया । शांडिल्यया च सत्या च लक्ष्म्या च शतरूपया

પ્રસિદ્ધ પતિવ્રતાઓમાં—અરુંધતી, સાવિત્રી, અનસૂયા, શાંડિલ્યા, સત્યા, લક્ષ્મી અને શતરূপા—

Verse 8

मेनया च सुनीत्या च संज्ञया स्वाहया तथा । यथैषा वर्ण्यते श्रेष्ठा न तथान्येति निश्चितम

તેમજ મેના, સુનીતિ, સંજ્ઞા અને સ્વાહા પણ; જેમ આ (લોપામુદ્રા) શ્રેષ્ઠ તરીકે વર્ણવાય છે, તેમ અન્ય નથી—આ નિશ્ચિત નિર્ણય છે.

Verse 9

भुंक्ते भुक्ते त्वयि मुने तिष्ठति त्वयि तिष्ठति । विनिद्रिते च निद्राति प्रथमं प्रतिबुध्यते

હે મુને! તમે ભોજન કરો ત્યારે તે પણ ભોજન કરે; તમે ઊભા રહો ત્યારે તે પણ ઊભી રહે. તમે સૂવો ત્યારે તે પણ સૂવે, અને સૌપ્રથમ તે જ જાગે છે.

Verse 10

अनलंकृतमात्मानं तव नो दर्शयेत्क्वचित् । कार्यार्थं प्रोषिते क्वापि सर्वमंडनवर्जिता

તે ક્યારેય અલંકાર વિના પોતાને તમને દર્શાવતી નથી. અને તમે કાર્યહેતુ ક્યાંક દૂર હો ત્યારે પણ તે સર્વ આભૂષણોથી રહિત રહે છે.

Verse 11

न च ते नाम गृह्णीयात्तवायुष्यविवृद्धये । पुरुषांतरनामापि न गृह्णाति कदाचन

તમારા આયુષ્યવર્ધન માટે તે તમારું નામ પણ ઉચ્ચારતી નથી. અને બીજા કોઈ પુરુષનું નામ પણ તે ક્યારેય લેતી નથી.

Verse 12

आक्रुष्टापि न चाक्रोशेत्ताडितापि प्रसीदति । इदं कुरु कृतं स्वामिन्मन्यतामिति वक्ति च

ધિક્કારવામાં આવે તોય તે પ્રતિધિક્કાર કરતી નથી; માર પડ્યો તોય શાંત રહે છે. તે કહે છે—‘સ્વામિન, આ કરો; થયું એમ જ માનો’—અને માત્ર પ્રસન્ન કરવા માટે જ બોલે છે.

Verse 13

आहूता गृहकार्याणि त्यक्त्वा गच्छति सत्वरम् । किमर्थं व्याहृता नाथ सप्रसादो विधीयताम्

બુલાવતાં જ તે ઘરકામ છોડીને તરત આવી જાય છે. તે કહે છે—‘નાથ, મને શા માટે બોલાવ્યા? કૃપા કરીને આજ્ઞા આપો.’

Verse 14

न चिरं तिष्ठति द्वारि न द्वारमुपसेवते । अदापितं त्वया किंचित्कस्मैचिन्न ददात्यपि

તે દ્વારે લાંબો સમય ઊભી રહેતી નથી, ન તો દેહળી પાસે ફરતી રહે છે. અને તું આપ્યા વિના તે કોઈને પણ અતિસૂક્ષ્મ વસ્તુ પણ આપતી નથી.

Verse 15

पूजोपकरणं सर्वमनुक्ता साधयेत्स्वयम् । नियमोदकबर्हींषि पत्रपुप्पाक्षतादिकम्

કહ્યા વિના પણ તે પોતે જ પૂજાના સર્વ ઉપકરણો તૈયાર કરે—નિયમનું શુદ્ધ જળ, કુશ/દર્ભ, પત્ર, પુષ્પ, અક્ષત વગેરે.

Verse 16

प्रतीक्षमाणावसरं यथाकालोचितं हि यत् । तदुपस्थापयेत्सर्वमनुद्विग्नातिहृष्टवत्

યોગ્ય અવસરની રાહ જોઈ, સમયને અનુરૂપ જે કંઈ હોય તે બધું તે રજૂ કરી ગોઠવે—ન ઉદ્વેગથી, ન અતિહર્ષથી.

Verse 17

सेवते भर्त्तुरुच्छिष्टमिष्टमन्नं फलादिकम् । महाप्रसाद इत्युक्त्वा परिदत्तं प्रतीच्छति

તે પતિના ઉચ્છિષ્ટ—પ્રિય અન્ન, ફળ વગેરે—સેવે છે; અને ‘આ મહાપ્રસાદ છે’ એમ કહીને આપેલું સ્વીકારે છે.

Verse 18

अविभज्य न चाश्नीयाद्देवपित्रतिथिष्वपि । परिचारकवर्गेषु गोषु भिक्षुकुलेषु च

વહેંચ્યા વિના તે ભોજન ન કરે—દેવો, પિતૃઓ અને અતિથિઓ માટે પણ; તેમજ સેવકો, ગાયો અને ભિક્ષુક-કુટુંબોમાં પણ વહેંચણી કરે.

Verse 19

संयतोपस्करादक्षा हृष्टा व्यय पराङ्मुखी । कुर्यात्त्वयाननुज्ञाता नोपवासव्रतादिकम्

ઘરનાં ઉપસ્કરોને સુવ્યવસ્થિત રાખવામાં નિપુણ, હર્ષિત અને વ્યર્થ ખર્ચથી વિમુખ એવી તે સ્ત્રી તારી અનુમતિ લઈને જ ઉપવાસ-વ્રતાદિ કરે; અનુમતિ વિના ન કરે।

Verse 20

दूरतो वर्जयेदेषा समाजोत्सवदर्शनम् । न गच्छेत्तीर्थयात्रादि विवाहप्रेक्षणादिषु

તે જાહેર સભાઓ અને ઉત્સવોનું દર્શન દૂરથી જ ટાળે. તીર્થયાત્રા વગેરેમાં તથા લગ્ન-પ્રેક્ષણાદિ સમાન પ્રસંગોમાં ન જાય।

Verse 21

सुखसुप्तं सुखासीनं रममाणं यदृच्छया । आंतरेष्वपि कार्येषु पतिं नोत्थापयेत्क्वचित्

પતિ સુખથી સૂતો હોય, આરામથી બેઠો હોય, અથવા પોતાની ઇચ્છાથી આનંદમાં હોય, તો વચ્ચેના કામો માટે પણ તેને કદી જગાડવો નહીં।

Verse 22

स्त्रीधर्मिणी त्रिरात्रं तु स्वमुखं नैव दर्श येत् । स्ववाक्यं श्रावयेन्नापि यावत्स्नाता न शुद्धितः

રજોદશામાં ત્રણ રાત્રિ સુધી તે પોતાનું મુખ ન બતાવે, પોતાની વાણી પણ સંભળાવવી નહીં—સ્નાન કરીને શુદ્ધ ન થાય ત્યાં સુધી।

Verse 23

सुस्नाता भर्तृवदनमीहतेन्यस्य न क्वचित् । अथवा मनसि ध्यात्वा पतिं भानुं विलोकयेत्

સુસ્નાન કરીને તે પતિના મુખનું જ દર્શન ઇચ્છે, અન્ય કોઈનું નહીં. અથવા મનમાં પતિનું ધ્યાન કરીને સૂર્યનું દર્શન કરે।

Verse 24

हरिद्रां कुंकुमं चैव सिंदूर कज्जलं तथा । कूर्पासकं च तांबूलं मांगल्याभरणं शुभम्

હળદર, કુંકુમ, સિંદૂર અને કાજળ; તેમજ કેશ-અલંકાર (કૂર્પાસક), તાંબૂલ અને શુભ માંગલ્ય-આભૂષણો—આ બધું પતિવ્રતા માટે પવિત્ર અને મંગલકારી માનવામાં આવે છે।

Verse 25

केशसंस्कारकबरी करकर्णादिभूषणम् । भर्त्तुरायुष्यमिच्छंती दूरये न्न पतिव्रता

પતિના દીર્ઘ આયુષ્યની ઇચ્છા ધરાવતી પતિવ્રતા સ્ત્રી પોતાના કેશ-સંસ્કાર અને વેણી, તેમજ હાથ-કાન વગેરેના આભૂષણો કદી ત્યજીને દૂર કરતી નથી।

Verse 26

न रजक्या न हैतुक्या तथा श्रमणया न च । न च दुर्भगया क्वापि सखित्वं कुरुते सती

સતી સ્ત્રી ન તો ધોબણ સાથે, ન સ્વાર્થપર સ્ત્રી સાથે, ન શ્રમણી (સન્યાસિની) સાથે, અને ક્યાંય દુર્ભાગિણી/દુશ્ચરિત્રા સખી સાથે ઘનિષ્ઠ સખ్యత રાખતી નથી।

Verse 27

भर्तृविद्वेषिणीं नारीं नैषा संभाषते क्वचित् । नैकाकिनी क्वचिद्भूयान्न नग्ना स्नाति च क्वचित्

એ સ્ત્રી પતિને દ્વેષ કરતી સ્ત્રી સાથે ક્યારેય વાતચીત કરતી નથી. તે ક્યાંય એકલી ન રહે; અને ક્યાંય નિર્વસ્ત્ર થઈ સ્નાન પણ ન કરે।

Verse 28

नोलूखले न मुसले न वर्द्धन्यां दृषद्यपि । न यंत्रकेन देहल्यां सती चोपविशेत्क्वचित्

સતી સ્ત્રી ઉખલ (ઓખળી) પર, મુસળ પર, વર્ધની (સૂપ/ટોપલીનો આધાર) પર, દૃષદ્ (પીસવાની પથ્થર) પર પણ; ન યંત્રક (વણાટનું સાધન) પર, ન દેહલી (દ્વારની દહેલી) પર—ક્યારેય બેસે નહીં।

Verse 29

विना व्यवायसमयं प्रागल्भ्यं न क्वचिच्चरेत् । यत्रयत्ररुचिर्भर्त्तुस्तत्र प्रेमवती सदा

દાંપત્યસંયોગના યોગ્ય સમય સિવાય તે ક્યાંય પણ ધૃષ્ટતા/અતિસાહસ ન કરે. પતિની જ્યાં જ્યાં રુચિ હોય ત્યાં તે સદા પ્રેમમયી અને ભક્તિપૂર્વક સમર્પિત રહે.

Verse 30

इदमेव व्रतं स्त्रीणामयमेवपरो वृषः । इयमेको देवपूजा भर्त्तुर्वाक्यं न लंघयेत

સ્ત્રીઓ માટે આ જ એક વ્રત છે, આ જ પરમ ધર્મ છે. આ જ દેવપૂજા—પતિના વચનનું ક્યારેય ઉલ્લંઘન ન કરવું.

Verse 31

क्लीबं वा दुरवस्थंवा व्याधितं वृद्धमेव वा । सुस्थितं दुःस्थितं वापि पतिमेकं न लंघयेत

પતિ નપુંસક હોય, દુર્દશામાં હોય, રોગી હોય કે વૃદ્ધ હોય; સુખમાં હોય કે દુઃખમાં—તે પોતાના એકમાત્ર પતિને ક્યારેય ત્યાગે નહીં, ન તો લંઘે.

Verse 32

हृष्टाहृष्टेविषण्णास्या विषण्णास्ये प्रिये सदा । एकरूपा भवेत्पुण्या संपत्सु च विपत्सु च

પ્રિય પતિ હર્ષિત હોય તો તે પણ હર્ષિત રહે; તે વિષણ্ণ હોય તો તે પણ વિષણ্ণ રહે. પુણ્યવતી સ્ત્રી સંપત્તિ અને વિપત્તિ—બન્નેમાં સમભાવથી સ્થિર રહે છે.

Verse 33

सर्पिर्लवणतैलादि क्षयेपि च पतिव्रता । पतिं नास्तीति न ब्रूयादायासेषु न योजयेत्

ઘી, મીઠું, તેલ વગેરે ખૂટે તોય પતિવ્રતા ‘પતિ નથી’ એમ ન કહે. તેમજ પતિને કષ્ટદાયક પરિશ્રમમાં ન જોડે.

Verse 34

तीर्थस्नानार्थिनी नारी पतिपादोदकं पिबेत् । शंकरादपि विष्णोर्वा पतिरेकोधिकः स्त्रियाः

તીર્થસ્નાનનું ફળ ઇચ્છતી નારી પતિના પાદપ્રક્ષાલનનું જળ પીએ. સ્ત્રી માટે ગૃહધર્મમાં પતિ શંકર કે વિષ્ણુ કરતાં પણ વધુ પરમ માનવામાં આવ્યો છે.

Verse 35

व्रतोपवासनियमं पतिमुल्लंघ्य या चरेत् । आयुष्यं हरते भर्त्तुर्मृता निरयमृच्छति

જે નારી પતિની આજ્ઞા ઉલ્લંઘીને વ્રત, ઉપવાસ કે નિયમ કરે છે, તે પતિનું આયુષ્ય હરે છે; અને મરણ પછી નરકને પામે છે.

Verse 36

उक्ता प्रत्युत्तरं दद्याद्या नारी क्रोधतत्परा । सरमा जायते ग्रामे सृगाली निर्जने वने

જે નારી બોલાવતાં જ ઉલટો જવાબ આપે અને ક્રોધમાં તત્પર રહે, તે ગામમાં કૂતરી બની, અથવા નિર્જન વનમાં શિયાળણી બની જન્મે છે.

Verse 37

स्त्रीणां हि परमश्चैको नियमः समुदाहृतः ऽ । अभ्यर्च्य चरणौ भर्त्तुर्भोक्तव्यं कृतनिश्चयम्

સ્ત્રીઓ માટે એક પરમ નિયમ કહેવાયો છે—પતિના ચરણોનું વિધિપૂર્વક પૂજન કરીને, દૃઢ નિશ્ચયથી ભોજન કરવું જોઈએ.

Verse 38

उच्चासनं न सेवेत न व्रजेत्परवेश्मसु । न त्रपाकर वाक्यानि वक्तव्यानि कदाचन

તેણે ઊંચા આસનનો આશ્રય ન લેવો, પરના ઘરોમાં ન જવું; અને ક્યારેય નિર્લજ્જ કે અશોભન વચન ન બોલવું.

Verse 39

अपवादो न वक्तव्यः कलहं दूरतस्त्यजेत् । गुरूणां सन्निधौ क्वापि नोच्चैर्ब्रूयान्न वा हसेत्

અપવાદ ન બોલવો અને કલહને દૂરથી જ ત્યજી દેવો. ગુરુઓ/વડીલોની સન્નિધિમાં ક્યાંય ઊંચા સ્વરે ન બોલવું અને ઠહાકો મારીને ન હસવું.

Verse 40

या भर्तारं परित्यज्य रहश्चरति दुर्मतिः । उलूकी जायते क्रूरा वृक्षकोटरशायिनी

જે દુર્મતિ સ્ત્રી પતિને ત્યજી ગુપ્ત રીતે ભટકે છે, તે ક્રૂર માદા ઘુવડ બની જન્મે છે અને વૃક્ષોના ખોખામાં શયન કરે છે.

Verse 41

ताडिता ताडितुं चेच्छेत्सा व्याघ्री वृषदंशिका । कटाक्षयतियाऽन्यं वै केकराक्षी तु सा भवेत

માર ખાધા છતાં પાછો મારવા ઇચ્છે તે સ્ત્રી વૃષદંશિકા વ્યાઘ્રી (બળદને કાટતી વાઘણ) બને છે. અને જે પરપુરુષ પર કામભર્યા કટાક્ષ કરે, તે કેકરાક્ષી (વાંકી નજરવાળી) બને છે.

Verse 42

या भर्तारं परित्यज्य मिष्टमऽश्नाति केवलम् । ग्रामे वासकरी भूयाद्वल्गुर्वापि श्वविट्भुजा

જે સ્ત્રી પતિને ત્યજી માત્ર મિષ્ટાન્ન જ ખાય છે, તે ગામમાં વાસકરી બની જન્મે છે; અથવા વલ્ગૂ બની કૂતરાની વિષ્ઠા ભક્ષણ કરનારી થાય છે.

Verse 43

या त्वं कृत्याऽप्रियं ब्रूते मूका सा जायते खलु । या सपत्नीं सदेर्ष्येत दुर्भगा सा पुनःपुन्ः

જે સ્ત્રી સ્વભાવથી હંમેશાં અપ્રિય વચન બોલે છે, તે નિશ્ચયે મૂકી બની જન્મે છે. અને જે સદા સપત્ની પર ઈર્ષ્યા કરે છે, તે વારંવાર દુર્ભાગ્યવતી બને છે.

Verse 44

दृष्टिं विलुप्य भर्तुर्या कंचिदन्यं समीक्षते । काणा च विमुखी चापि कुरूपा चापि जायते

જે પત્ની પતિ તરફની દૃષ્ટિ છોડીને બીજા પુરુષને જુએ છે, તે દોષફળે કાણી, વિમુખ સ્વભાવવાળી અને કુરુપ પણ બને છે।

Verse 45

बाह्यादायांतमालोक्य त्वरिता च जलाशनैः । तांबूलैर्व्यजनैश्चैव पादसंवाहनादिभिः

બહારથી પતિ પાછા આવે છે એમ જોઈને તે ત્વરિત જળ-ભોજન, તાંબૂલ, પંખો ઝાલવો અને પાદસંવાહન વગેરે દ્વારા સેવા કરે।

Verse 46

तथैव चाटुवचनैः खेदसंनोदनैः परैः । या प्रियं प्रीणयेत्प्रीता त्रिलोकी प्रीणिता तया

એ જ રીતે મધુર વચનો અને થાક દૂર કરનાર અન્ય સેવાઓથી જે સ્ત્રી આનંદપૂર્વક પોતાના પ્રિયને પ્રસન્ન કરે છે, તેના દ્વારા ત્રિલોક પણ પ્રસન્ન થાય છે।

Verse 47

मितं ददाति हि पिता मितं भ्राता मितं सुतः । अमितस्य हि दातारं भर्त्तारं पूजये त्सदा

પિતા મર્યાદિત આપે છે, ભાઈ મર્યાદિત આપે છે, પુત્ર પણ મર્યાદિત આપે છે; પરંતુ પતિ અમિત દાતા છે—એથી તે સદા પતિનું પૂજન કરે।

Verse 48

भर्ता देवो गुरुर्भर्ता धर्म तीर्थ व्रतानि च । तस्मात्सर्वं परित्यज्य पतिमेकं समर्चयेत

તેના માટે પતિ જ દેવ છે, પતિ જ ગુરુ છે; પતિ જ ધર્મ, તીર્થ અને વ્રતો છે. તેથી બધું ત્યજીને એકમાત્ર પતિનું સમ્યક્ આરાધન કરવું।

Verse 49

जीवहीनो यथा देहः क्षणादशुचितां व्रजेत् । भर्तृहीना तथा योषित्सुस्नाताप्यशुचिः सदा

જેમ જીવવિહોણું શરીર ક્ષણમાં અશુચિ થઈ જાય છે, તેમ પતિહીન સ્ત્રી સારા સ્નાન પછી પણ સદા અશુચિ ગણાય છે।

Verse 50

अमंगलेभ्यः सर्वेभ्यो विधवा त्यक्तमंगला । विधवा दर्शनात्सिद्धिः क्वापि जातु न जायते

બધા અમંગળોમાં વિધવા—મંગળથી વંચિત—અમંગળ ગણાય છે; વિધવાનાં દર્શનમાત્રથી ક્યાંય ક્યારેય સિદ્ધિ થતી નથી—એવું કહેવાય છે।

Verse 51

विहाय मातरं चैकां सर्वमंगलवर्जिताम । तदाशिषमपि प्राज्ञस्त्यजेदाशीविषोपमाम

માત્ર માતાને અપવાદરૂપે રાખીને—તેણે વિશેષ માન આપીને—સર્વમંગળવર્જિત વ્યક્તિના આશીર્વાદને પણ બુદ્ધિમાન ત્યજી દે; તેને વિષધર સર્પ સમાન માને।

Verse 52

कन्याविवाहसमये वाचयेयुरिति द्विजाः । भर्तुः सहचरी भूयाज्जीवतोऽजीवतोपिवा

કન્યાવિવાહ સમયે દ્વિજોએ આ રીતે પાઠ કરાવવો—“પતિ જીવતો હોય કે ન હોય, તે તેની સહચરી બને।”

Verse 53

भर्ता सदानुयातव्यो देहवच्छायया स्त्रिया । चंद्रमा ज्योत्स्नया यद्वद्विद्युत्वान्विद्युता यथा

સ્ત્રીએ પોતાના પતિનું સદા અનુસરણ કરવું જોઈએ, જેમ દેહની સાથે છાયા રહે છે; જેમ ચંદ્ર સાથે જ્યોત્સ્ના, તેમ વીજળી સાથે તેની કાંતિ।

Verse 54

अनुव्रजति भर्तारं गृहात्पितृवनं मुदा । पदेपदेऽश्वमेधस्य फलं प्राप्नोत्यसंशयम

જે સ્ત્રી ઘરથી પિતૃવન સુધી આનંદપૂર્વક પતિને અનુસરે છે, તે દરેક પગલે અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ નિઃસંદેહ પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 55

व्यालग्राही यथा व्यालं बलादुद्धरते बिलात । एवमुत्क्रम्य दूतेभ्यः पतिं स्वर्गं नयेत्सती

જેમ નાગપકડી બળપૂર્વક નાગને બિલમાંથી બહાર ખેંચે છે, તેમ સતી પતિવ્રતા યમદૂતોને પડકારી પતિને સ્વર્ગે લઈ જાય છે।

Verse 56

यमदूताः पलायंते सतीमालोक्य दूरतः । अपि दुष्कृतकर्माणं समुत्सृज्य च तत्पतिम्

સતીને દૂરથી જ જોઈ યમદૂતો ભાગી જાય છે અને તેના દુષ્કર્મ કરનાર પતિને પણ છોડીને દે છે।

Verse 57

न तथा बिभीमो वह्नेर्नतथा विद्युतो यथा । आपतंतीं समालोक्य वयं दूताः पतिव्रताम्

અમે દૂત આગથી એટલા ભયભીત નથી, ન વીજળીથી; જેટલા અમારી તરફ ધસી આવતી પતિવ્રતાને જોઈને ભય પામીએ છીએ।

Verse 58

तपनस्तप्यतेत्यंतं दहनोपि च दह्यते । कंपंते सर्व तेजांसि दृष्ट्वा पातिव्रतं महः

પતિવ્રતાનું મહાતેજ જોઈ સૂર્ય અત્યંત દહે છે, અગ્નિ પણ દગ્ધ થાય છે અને સર્વ તેજસ્વી શક્તિઓ કંપે છે।

Verse 59

यावत्स्वलोमसंख्यास्ति तावत्कोट्ययुतानि च । भर्त्रा स्वर्गसुखं भुंक्ते रममाणा पतिव्रता

તેના દેહ પર જેટલા રોમ છે, તેટલા જ કરોડ-અયુત વર્ષો સુધી આનંદિત પતિવ્રતા પતિ સાથે સ્વર્ગસુખ ભોગવે છે।

Verse 60

धन्या सा जननी लोके धन्योसौ जनकः पुनः । धन्यः स च पतिः श्रीमान्येषां गेहे पतिव्रता

લોકમાં તે માતા ધન્ય છે, તે પિતા પણ ધન્ય છે; અને તે શ્રીમાન પતિ પણ ધન્ય છે, જેના ઘરમાં પતિવ્રતા વસે છે।

Verse 61

पितृवंश्यामातृवंश्याःपतिवंश्यास्त्रयस्त्रयः । पतिव्रतायाः पुण्येन स्वर्गसौख्यानि भुंजते

પિતૃવંશની ત્રણ પેઢીઓ, માતૃવંશની ત્રણ, અને પતિવંશની પણ ત્રણ—તે પતિવ્રતાના પુણ્યથી સ્વર્ગસૌખ્ય ભોગવે છે।

Verse 62

शीलभंगेन दुर्वृत्ताः पातयंति कुलत्रयम् । पितुर्मातुस्तथापत्युरिहामुत्र च दुःखिताः

શીલભંગથી દુર્વૃત્ત લોકો પિતા, માતા અને પતિ—આ ત્રણેય કુળને પતન કરાવે છે; અને ઇહલોક તથા પરલોકમાં દુઃખી થાય છે।

Verse 63

पतिव्रतायाश्चरणो यत्र यत्र स्पृशेद्भुवम् । तत्रेति भूमिर्मन्येत नात्र भारोस्तिपावनी

પતિવ્રતાના ચરણ જ્યાં જ્યાં ધરતીને સ્પર્શે છે, ત્યાં ત્યાં ભૂમિ તે સ્થાનને પાવન માને છે; ત્યાં કોઈ ભાર નથી—તે પાવની છે।

Verse 64

बिभ्यत्पतिव्रतास्पर्शं कुरुते भानुमानपि । सोमो गंधवहश्चापि स्वपावित्र्याय नान्यथा

ભયથી સૂર્ય પણ પતિવ્રતાના સ્પર્શની ઇચ્છા કરે છે. સોમ (ચંદ્ર) અને ગંધવહ (વાયુ) પણ માત્ર પોતાના પાવિત્ર્ય માટે જ એવું કરે છે; અન્ય કોઈ હેતુથી નહીં.

Verse 65

आपः पतिव्रता स्पर्शमभिलष्यंति सर्वदा । अद्य जाड्यविनाशो नो जातास्त्वद्याऽन्यपावनाः

જળો સદા પતિવ્રતાના સ્પર્શની ઇચ્છા રાખે છે. આજે અમારી જડતા નાશ પામી; આજે અમે પવિત્ર બન્યા—ખરેખર અન્ય પાવનોથી પણ વધુ પાવન।

Verse 66

गृहेगृहे न किं नार्यो रूपलावण्यगर्विताः । परं विश्वेशभक्त्यैव लभ्यते स्त्री पतिव्रता

ઘરે ઘરે રૂપ-લાવણ્યનો ગર્વ ધરાવતી સ્ત્રીઓ શું નથી? પરંતુ સાચી પતિવ્રતા સ્ત્રી માત્ર વિશ્વેશ (શિવ)ની ભક્તિથી જ પ્રાપ્ત થાય છે; અન્યથા નહીં.

Verse 67

भार्या मूलं गृहस्थस्य भार्या मूलं सुखस्य च । भार्या धर्मफला भार्या सं तानवृद्धये

પત્ની ગૃહસ્થનું મૂળ છે, પત્ની સુખનું પણ મૂળ છે. પત્ની ધર્મફળ આપે છે, અને પત્ની સંતાનવૃદ્ધિ માટે છે.

Verse 68

परलोकस्त्वयं लोको जीयते भार्यया द्वयम् । देवपित्रतिथीज्यादि नाभार्यः कर्म चार्हति

આ લોક અને પરલોક—બન્ને પત્ની દ્વારા જ જીતાય છે. પત્ની વિના દેવપૂજા, પિતૃતર્પણ અને અતિથિસત્કાર વગેરે કર્મ કરવા યોગ્યતા રહેતી નથી.

Verse 69

गृहस्थः स हि विज्ञेयो यस्य गेहे पतिव्रता । ग्रसतेऽन्या प्रतिपदं राक्षस्या जरयाथवा

જેનાં ઘરમાં પતિવ્રતા સ્ત્રી હોય તે જ સાચો ગૃહસ્થ જાણવો. નહિંતર દરરોજ જરા-રૂપિણી રાક્ષસીની જેમ બીજું જ ઘર ગળી જાય છે.

Verse 70

यथा गंगाऽवगाहेन शरीरं पावनं भवेत् । तथा पतिव्रता दृष्ट्या शुभया पावनं भवेत्

જેમ ગંગામાં સ્નાન કરવાથી શરીર પવિત્ર બને છે, તેમ પતિવ્રતાની શુભ દૃષ્ટિથી પણ મનુષ્ય પાવન બને છે.

Verse 71

अनुयाति न भर्तारं यदि दैवात्कथंचन । तत्रापि शीलं संरक्ष्यं शीलभंगात्पतत्यधः

દૈવવશાત્ તે કોઈ રીતે પતિને અનુસરવા અસમર્થ હોય તો પણ શીલનું રક્ષણ કરવું જોઈએ; શીલભંગથી અધોગતિ થાય છે.

Verse 72

तद्वैगुण्यादपिस्वर्गात्पतिः पतति नान्यथा । तस्याः पिता च माता च भ्रातृवर्गस्तथैव च

તે (શીલના) દોષથી જ પતિ સ્વર્ગમાંથી પણ પડી જાય છે; બીજું કારણ નથી. તેમજ તેની પિતા, માતા અને ભાઈવર્ગ પણ એ જ રીતે અસર પામે છે.

Verse 73

पत्यौ मृते च यायोषिद्वैधव्यं पालयेत्क्वचित् । सा पुनः प्राप्य भर्तारं स्वर्गभोगान्समश्नुते

પતિના અવસાન પછી જે સ્ત્રી વૈધવ્યધર્મનું પાલન કરે છે, તે ફરી પતિને પ્રાપ્ત કરીને સ્વર્ગભોગો ભોગવે છે.

Verse 74

विधवा कबरीबंधो भर्तृबंधाय जायते । शिरसो वपनं तस्मात्कार्यं विधवया सदा

વિધવા સ્ત્રીનું કેશ-બંધન પતિ માટે બંધનકર્તા બને છે. તેથી વિધવાએ હંમેશા મુંડન કરાવવું જોઈએ.

Verse 75

एकाहारः सदा कार्यो न द्वितीयं कदाचन । त्रिरात्रं पंचरात्रं वा पक्षव्रतमथापि वा

હંમેશા એક જ વાર ભોજન કરવું, બીજી વાર ક્યારેય નહીં. અથવા ત્રણ રાત્રિ, પાંચ રાત્રિ કે પખવાડિયાનું વ્રત કરવું.

Verse 76

मासोपवासं वा कुर्याच्चांद्रायणमथापि वा । कृच्छ्रं वराकं वा कुर्यात्तप्तकृच्छ्रमथापि वा

અથવા માસભરનો ઉપવાસ કરવો કે ચાંદ્રાયણ વ્રત કરવું. કૃચ્છ્ર, વરાક અથવા તપ્તકૃચ્છ્ર વ્રતનું આચરણ કરવું.

Verse 77

यवान्नैर्वा फलाहारैः शाकाहारैः पयोव्रतैः । प्राणयात्रां प्रकुर्वीत यावत्प्राणः स्वयं व्रजेत्

જ્યાં સુધી પ્રાણ સ્વયં ન જાય, ત્યાં સુધી જવ, ફળાહાર, શાકાહાર કે દૂધના વ્રત દ્વારા જીવન નિર્વાહ કરવો જોઈએ.

Verse 78

पर्यंकशायिनी नारी वि धवा पातयेत्पतिम् । तस्माद्भूशयनं कार्यं पतिसौख्यसमीहया

પલંગ પર સૂનારી વિધવા સ્ત્રી પતિનું પતન નોતરે છે. તેથી પતિના સુખની કામનાથી તેણે જમીન પર સૂવું જોઈએ.

Verse 79

न चांगोद्वर्तनं कार्यं स्त्रिया विधवया क्वचित् । गंधद्रव्यस्य संयोगो नैव कार्यस्तया पुनः

વિધવા સ્ત્રીએ ક્યારેય અંગોદ્વર્તન/ઉબટન કરવું નહીં; તેમજ સુગંધિત દ્રવ્યોનો ઉપયોગ પણ ફરીથી ન કરવો।

Verse 80

तर्पणं प्रत्यहं कार्यं भर्तुः कुशतिलोदकैः । तत्पितुस्तत्पितुश्चापि नामगोत्रादिपूर्वकम

દરરોજ કુશા અને તલ મિશ્રિત જળથી પતિ માટે તર્પણ કરવું જોઈએ; તેમજ તેના પિતા અને પિતામહ માટે પણ નામ-ગોત્ર વગેરે ઉચ્ચારી તર્પણ કરવું જોઈએ।

Verse 81

विष्णोस्तु पूजनं कार्यं पति बुद्ध्या न चान्यथा । पतिमेव सदा ध्यायेद्विष्णुरूपधरं हरिम्

વિષ્ણુનું પૂજન પતિ-બુદ્ધિથી જ કરવું જોઈએ, અન્યથા નહીં; અને સદા પતિને જ વિષ્ણુરૂપ ધારણ કરનાર હરિ તરીકે ધ્યાન કરવું જોઈએ।

Verse 82

यद्यदिष्टतमं लोके यच्च पत्युः समीहितम् । तत्तद्गुणवते देयं पतिप्रीणनकाम्यया

જગતમાં જે જે અતિ પ્રિય હોય અને પતિએ જે જે ઇચ્છ્યું હોય, તે તે વસ્તુઓ ગુણવાન પાત્રને પતિને પ્રસન્ન કરવાની ઇચ્છાથી દાન આપવી જોઈએ।

Verse 83

वैशाखे कार्तिके माघे विशेषनियमांश्चरेत् । स्नानं दानं तीर्थयात्रां विष्णोर्नामग्रहं मुहुः

વૈશાખ, કાર્તિક અને માઘમાં વિશેષ નિયમોનું આચરણ કરવું જોઈએ—સ્નાન, દાન, તીર્થયાત્રા અને વારંવાર વિષ્ણુનામ ગ્રહણ।

Verse 84

वैशाखे जलकुंभांश्च कार्तिके घृतदीपकाः । माघे धान्य तिलोत्सर्गः स्वर्गलोके विशिष्यते

વૈશાખમાં જળકુંભનું દાન, કાર્તિકમાં ઘૃતદીપનું અર્પણ, અને માઘમાં ધાન્ય તથા તિલનું દાન—આ દાનધર્મ સ્વર્ગલોકમાં વિશેષ પુણ્યદાયક ગણાય છે।

Verse 85

प्रपा कार्या च वैशाखे देवे देया गलंतिका । उपानद्व्यजनं छत्रं सूक्ष्मवासांसि चन्दनम्

વૈશાખમાં પ્રપા (જળછાંયડો) કરાવવી; દેવપૂજામાં ગલંતિકા (જળછણણી) અર્પણ કરવી. તેમજ પાદુકા, પંખો, છત્ર, સૂક્ષ્મ વસ્ત્રો અને ચંદન દાન કરવું।

Verse 86

सकर्पूरं च तांबूलं पुष्पदानं तथैव च । जलपात्राण्यनेकानि तथा पुष्प गृहाणि च

કપૂરયુક્ત તાંબૂલનું દાન કરવું, તેમજ પુષ્પદાન પણ. અનેક જળપાત્રો અને પુષ્પગૃહો (ફૂલ રાખવા/અર્પણ માટેના સ્થાન) દાનયોગ્ય છે।

Verse 87

पानानि च विचित्राणि द्राक्षा रंभा फलानि च । देयानि द्विजमुख्येभ्यः पतिर्मे प्रीयतामिति

વિવિધ પેયપદાર્થો, દ્રાક્ષ, રંભા (કેળાં) અને ફળો—આ બધું શ્રેષ્ઠ દ્વિજોને દાન કરવું, “મારા પ્રભુ પ્રસન્ન થાઓ” એવી પ્રાર્થના સાથે।

Verse 88

ऊर्जे यवान्नमश्नीयादेकान्नमथवा पुनः । वृंताकं सूरणं चैव शूकशिंबिं च वर्जयेत्

ઊર્જે (કાર્તિકમાં) જવનું અન્ન ભોજન કરવું, અથવા દિવસમાં એકવાર જ ભોજન કરવું. રીંગણ, સૂરણ અને શૂક-શિંબી (દાળ/શીંગ) ત્યજવા યોગ્ય છે।

Verse 89

कार्तिके वर्जयेत्तैलं कार्तिके वर्जये न्मधु । कार्तिके वर्जयेत्कांस्यं कार्तिके चापिसंधितम्

કાર્તિક માસમાં તેલનો ત્યાગ કરવો, કાર્તિકમાં મધુનો પણ ત્યાગ કરવો. કાર્તિકમાં કાંસ્ય (ઘંટાધાતુ) પણ વर्ज્ય કરવું અને કાર્તિકમાં સંધિત—અર્થાત્ મિશ્રિત/સંયુક્ત ભોજન પણ ટાળવું.

Verse 90

कार्तिके मौननियमे घंटां चारु प्रदापयेत । पत्रभोजी कांस्यपात्रं घृतपूर्णं प्रयच्छति

કાર્તિકમાં મૌન-નિયમ પાળી સુંદર ઘંટ અર્પણ કરવો. અને જે પાન પર ભોજન કરે, તે ઘીથી ભરેલું કાંસ્યપાત્ર દાનમાં આપવું.

Verse 91

भूमिशय्याव्रते देया शय्या श्लक्ष्णा सतूलिका । फलत्यागे फलं देयं रसत्यागे च तद्रसम्

ભૂમિ-શય્યા વ્રત કરનારને દાનમાં મૃદુ શય્યા તથા બિછાવણ આપવી જોઈએ. ફળ ત્યાગે ફળ દાન કરવું, અને રસ ત્યાગે તે જ રસ દાન કરવો.

Verse 92

धान्यत्यागे च तद्धान्यमथवा शालयः स्मृताः । धेनूर्दद्यात्प्रयत्नेन सालंकाराः सकांचनाः

ધાન્ય ત્યાગે તે જ ધાન્ય દાન કરવું, અથવા શાસ્ત્ર મુજબ શાલી (ચોખા) દાન કરવું. તેમજ પ્રયત્નપૂર્વક અલંકારોથી સજાવેલી, સ્વર્ણসহ ગાય દાનમાં આપવી.

Verse 93

एकतः सर्वदानानि दीपदानं तथैकतः । कार्तिके दीपदानस्य कलां नार्हंति षोडशीम्

એક તરફ સર્વ પ્રકારના દાન, અને બીજી તરફ દીપદાન. કાર્તિકમાં દીપદાનના પુણ્યની સોળમી કલાને પણ અન્ય દાન સમાન નથી.

Verse 94

किंचिदभ्युदिते सूर्ये माघस्नानं समाचरेत् । यथाशक्त्या च नियमान्माघस्नायी समाचरेत्

સૂર્ય થોડો ઉગે ત્યારે માઘસ્નાન કરવું જોઈએ. અને માઘસ્નાનનો વ્રતી પોતાની શક્તિ મુજબ નિયમો અને સંયમોનું પાલન કરે.

Verse 95

पक्वान्नैर्भो जयेद्विप्रान्यतिनोपि तपस्विनः । लड्डुकैः फेणिकाभिश्च वटकेंडरिकादिभिः

પક્વ અન્નથી બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવી પ્રસન્ન કરવો, તેમજ યતિઓ અને અન્ય તપસ્વીઓને પણ. લાડુ, ફેણિકા, વટક, એન્ડરિકા વગેરે મીઠાઈઓનું દાન/અર્પણ કરવું.

Verse 96

घृतपक्वैः समीरचैः शुचिकर्पूरवासितैः । गर्भे शर्करया पूर्णैर्नेत्रानं दैः सुगंधिभिः

ઘીમાં પકવેલા મીઠાઈઓ—શુદ્ધ, સુગંધિત અને કપૂરથી સુવાસિત—અંદરથી ખાંડથી ભરેલા, તથા આવા અન્ય સુગંધિત પદાર્થો સાથે દાન/અર્પણ કરવું.

Verse 97

शुष्केंधनानां भारांश्च दद्याच्छीतापनुत्तये । कंचुकं तूलगर्भं च तूलिकां सूपवीतिकाम्

ઠંડી દૂર કરવા માટે સૂકા લાકડાંના ગઠ્ઠા દાન કરવા. તેમજ કંચુક (અંગરખો), રૂઈ ભરેલા વસ્ત્રો, નાની તકીયો/ગાદી અને ગરમ ઓઢણી (શાલ) પણ આપવી.

Verse 98

मंजिष्ठा रक्तवासांसि तथा तूलवतीं पटीम् । जातीफल लवंगैश्च तांबूलानि बहून्यपि

મંજીષ્ઠા, લાલ વસ્ત્રો તથા રૂઈવાળું કપડું પણ દાન કરવું. અને જાયફળ તથા લવિંગ સાથે ઘણાં તાંબૂલ (પાન) પણ અર્પણ કરવાં.

Verse 99

कंबलानि विचित्राणि निर्वातानि गृहाणि च । मृदुलाः पादरक्षाश्च सुगंध्युद्वर्त्तनानि च

વિવિધ રંગીન કમ્બલો, પવનથી સુરક્ષિત નિવાસસ્થાન, પગની રક્ષા માટે નરમ પાદુકા તથા સુગંધિત ઉબટન દાન કરવા જોઈએ।

Verse 100

घृतकंबलपूजाभिर्महास्नानपुरःसरम् । कृष्णागुरुप्रभृतिभिर्गर्भागारे प्रधूपनैः

મહાસ્નાન પૂર્વે કરીને, ઘી અને કમ્બલની પૂજા સાથે, કૃષ્ણાગરુ વગેરે દ્રવ્યો વડે ગર્ભગૃહમાં ધૂપ-પ્રધૂપન કરવું જોઈએ।

Verse 110

इदं पातिव्रतं तेजो ब्रह्मतेजो भवान्परम् । तत्राप्येतत्तपस्तेजः किमसाध्यतमं तव

આ પતિવ્રતાનું તેજ પ્રકાશરૂપ છે; તમે બ્રહ્મતેજથી પરમ છો. અને તેનાથી પણ ઉપર આ તપસ્તેજ છે—તમારે માટે શું અસાધ્ય હોઈ શકે?

Verse 120

साधयिष्यामि वः कार्यं विसर्ज्येति दिवौकसः । पुनश्चिंतापरो भूत्वाऽगस्तिर्ध्यानपरोभवत्

તેમણે દેવલોકવાસીઓને કહ્યું—“તમારું કાર્ય હું સિદ્ધ કરીશ; તમે વિદાય લો.” પછી ફરી ચિંતનમાં લીન થઈ અગસ્ત્ય ઋષિ ગાઢ ધ્યાનમાં પ્રવેશ્યા।

Verse 121

वेदव्यास उवाच । इमं पतिव्रताध्यायं श्रुत्वा स्त्रीपुरुषोपिवा । पापकंचुकमुत्सृज्य शक्रलोकं प्रयास्यति

વેદવ્યાસે કહ્યું—આ પતિવ્રતાધ્યાય સાંભળીને, સ્ત્રી હોય કે પુરુષ, પાપનું આવરણ ત્યજી શક્રલોક (ઇન્દ્રલોક) પ્રાપ્ત કરે છે।