Adhyaya 35

Verse 1

कुंभयोनिरुवाच । अविमुक्तं महाक्षेत्रं परनिर्वाणकारणम् । क्षेत्राणां परमं क्षेत्रं मंगलानां च मंगलम्

કુંભયોનિ (અગસ્ત્ય) બોલ્યા— ‘અવિમુક્ત મહાક્ષેત્ર છે, પરમ નિર્વાણ (મોક્ષ)નું કારણ છે; ક્ષેત્રોમાં પરમ ક્ષેત્ર અને મંગળોમાં પરમ મંગળ છે।’

Verse 2

श्मशानानां च सर्वेषां श्मशानं परमं महत् । पीठानां परमं पीठमूषराणां महोषरम्

‘બધા શ્મશાનોમાં આ પરમ અને મહાન શ્મશાન છે; બધા પીઠોમાં આ પરમ પીઠ છે; અને બધા ઊસર પ્રદેશોમાં આ મહાઊસર છે।’

Verse 3

धर्माभिलाषिबुद्धीनां धर्मराशिकरं परम् । अर्थार्थिनां शिखिरथ परमार्थ प्रकाशकम्

ધર્મની અભિલાષાવાળી બુદ્ધિઓ માટે આ પરમ પુણ્યરાશિ કરનાર છે; અને અર્થ ઇચ્છનારાઓ માટે, હે શિખિરથ, આ પરમાર્થનો પ્રકાશક છે.

Verse 4

कामिनां कामजननं मुमुक्षूणां च मोक्षदम् । श्रूयते यत्र यत्रैतत्तत्र तत्र परामृतम्

કામીઓ માટે આ ઇચ્છિત ભોગો ઉત્પન્ન કરે છે અને મુમુક્ષુઓને મોક્ષ આપે છે. જ્યાં જ્યાં આ શ્રવણ થાય છે, ત્યાં ત્યાં પરમ અમૃત છે.

Verse 5

क्षेत्रैकदेशवर्तिन्या ज्ञानवाप्याः कथां पराम् । श्रुत्वेमामिति मन्येहं गौरीहृदयनंदन

આ પવિત્ર ક્ષેત્રના એક ભાગમાં સ્થિત ‘જ્ઞાનવાપી’ની આ પરમ કથા સાંભળી, હે ગૌરીહૃદય-નંદન, હું એમ જ માનું છું.

Verse 6

अणुप्रमाणमपि या मध्ये काशिविकासिनी । मही महीयसी ज्ञेया सा सिद्ध्यै न मुधा क्वचित्

કાશીના મધ્યમાં પ્રકાશિત થતું તે સ્થાન અણુમાત્ર હોય તોય તેને ધરતી કરતાં પણ મહાન જાણવું જોઈએ; તે સિદ્ધિ માટે છે, ક્યારેય વ્યર્થ નથી.

Verse 7

कियंति संति तीर्थानि नेह क्षोणीतलेऽखिले । परं काशीरजोमात्र तुलासाम्यं क्व तेष्वपि

આ સમગ્ર ધરતીતળ પર કેટલાંય તીર્થો છે; પરંતુ તેમાં ક્યાં કાશીની ધૂળના એક કણ જેટલું પણ તુલાસામ્ય—સમાન માપ—મળે?

Verse 8

कियंत्यो न स्रवंत्योत्र रत्नाकर मुदावहाः । परं स्वर्गतरंगिण्याः काश्यां का साम्यमुद्वहेत्

અહીં કેટલીય આનંદદાયિની નદીઓ વહેતી રહી રત્નાકરને ભરપૂર કરે છે; પરંતુ સ્વર્ગતરંગિણી ગંગાની સમતા કાશીમાં કઈ નદી ધારણ કરી શકે?

Verse 9

कियंति संति नो भूम्यां मोक्षक्षेत्राणि षण्मुख । परं मन्येऽविमुक्तस्य कोट्यंशोपि न तेष्वहो

હે ષણ્મુખ! ધરતી પર અનેક મોક્ષક્ષેત્રો છે; પરંતુ મને લાગે છે કે તેમાંનું એક પણ અવિમુક્તના કોટ્યંશ જેટલું પણ નથી—અહો.

Verse 10

गंगा विश्वेश्वरः काशी जागर्ति त्रितयं यतः । तत्र नैःश्रेयसी लक्ष्मीर्लभ्यते चित्रमत्र किम्

કારણ કે ત્યાં ગંગા, વિશ્વેશ્વર અને કાશી—આ ત્રય સદા જાગૃત રહે છે; તેથી ત્યાં નૈઃશ્રેયસ-લક્ષ્મી પ્રાપ્ત થાય છે; તેમાં આશ્ચર્ય શું?

Verse 11

कथमेषा त्रयी स्कंद प्राप्यते नियतं नरैः । तिष्ये युगे विशेषेण नितरां चंचलेंद्रियैः

હે સ્કંદ! આ ત્રયને મનુષ્યો નિશ્ચિત રીતે કેવી રીતે પ્રાપ્ત કરે—વિશેષ કરીને તિષ્યયુગમાં, જ્યારે ઇન્દ્રિયો અત્યંત ચંચળ હોય?

Verse 12

तपस्तादृक्क्व वा तिष्ये तिष्ये योगः क्व तादृशः । क्व वा व्रतं क्व वा दानं तिष्ये मोक्षस्त्वतः कुतः

તિષ્યયુગમાં એવી તપશ્ચર્યા ક્યાં? તિષ્યમાં એવો યોગ ક્યાં? એવા વ્રત ક્યાં અને એવું દાન ક્યાં? તો પછી તિષ્યમાં તે સાધનોથી મોક્ષ કેવી રીતે થાય?

Verse 13

विनापि तपसा स्कंद विनायोगेन षण्मुख । विना व्रतैर्विना दानैः काश्यां मोक्षस्त्वयेरितः

હે સ્કંદ, હે ષણ્મુખ! તપ, યોગ, વ્રત અને દાન વિના પણ—કાશીમાં મોક્ષ પ્રાપ્ત થાય છે એમ તું જ પ્રગટ કર્યું છે.

Verse 14

किं किमाचरता स्कंद काशी प्राप्येत तद्वद । मन्ये विना सदाचारं न सिद्ध्येयुर्मनोरथाः

હે સ્કંદ! કહો—કયા આચરણ અને કયા નિયમો પાળવાથી સાચે કાશી પ્રાપ્ત થાય? મને લાગે છે કે સદાચાર વિના મનોઇચ્છાઓ સિદ્ધ થતી નથી.

Verse 15

आचारः परमो धर्म आचारः परमं तपः । आचाराद्वर्धते ह्यायुराचारात्पापसंक्षयः

સદાચાર પરમ ધર્મ છે, સદાચાર પરમ તપ છે. સદાચારથી આયુષ્ય વધે છે અને સદાચારથી પાપનો ક્ષય થાય છે.

Verse 16

आचारमेव प्रथमं तस्मादाचक्ष्व षण्मुख । देवदेवो यथा प्राह तवाग्रे त्वं तथा वद

અતેઃ, હે ષણ્મુખ! સૌ પ્રથમ સદાચારનું જ વર્ણન કર. દેવોના દેવએ તારી સામે જેમ કહ્યું હતું, તેમ જ તું મને કહેજે.

Verse 17

स्कंद उवाच । मित्रावरुणजाख्यामि सदाचारं सतां हितम् । यदाचरन्नरो नित्यं सर्वान्कामानवाप्नुयात्

સ્કંદ બોલ્યા—હે મિત્ર-વરুণના પુત્ર! સજ્જનોના હિત માટે હું સદાચાર કહું છું; જેને નિત્ય આચરનાર મનુષ્ય સર્વ શુભ કામનાઓ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 18

स्थावराः कृमयोऽब्जाश्च पक्षिणः पशवो नराः । क्रमेण धार्मिकास्त्वेते ह्येतेभ्यो धार्मिकाः सुराः

સ્થાવર, કૃમિ, જલજ, પક્ષી, પશુ અને મનુષ્ય—આ બધા ક્રમે ક્રમે ધર્મસામર્થ્યમાં વધતા જાય છે; અને એમની કરતાં પણ ધર્મક્ષમતામાં દેવતાઓ શ્રેષ્ઠ ગણાય છે.

Verse 19

सहस्रभागः प्रथमा द्वितीयोनुक्रमात्तथा । सर्व एते महाभागा यावन्मुक्ति समाश्रयाः

પ્રથમનો ભાગ સહસ્રગুণ છે; દ્વિતીયનો પણ ક્રમશઃ એવો જ. આ સર્વ મહાભાગ્યશાળી પદવીઓ પગલે પગલે મુક્તિના આશ્રય સુધી સ્થિર રહે છે.

Verse 20

चतुर्णामपि भूतानां प्राणिनोऽतीव चोत्तमाः । प्राणिभ्यामपि मुने श्रेष्ठाः सर्वे बुद्ध्युपजीविनः

ચારેય ભૂતવર્ગોમાં પ્રાણીઓ નિશ્ચયે ઉત્તમ છે; અને પ્રાણીઓમાં પણ, હે મુનિ, જે બુદ્ધિના આધારથી જીવે છે તે સર્વશ્રેષ્ઠ છે.

Verse 21

मतिमद्भ्यो नराः श्रेष्ठास्तेभ्यः श्रेष्ठास्तु वाडवाः । विप्रेभ्योपि च विद्वांसो विद्वद्भ्यः कृतबुद्धयः

બુદ્ધિમાનોમાં મનુષ્યો શ્રેષ્ઠ છે; તેમનાથી પણ શ્રેષ્ઠ સંયમી-સદાચારી છે; બ્રાહ્મણોમાં પણ વિદ્વાન ઊંચા છે; અને વિદ્વાનો કરતાં પણ જેમની બુદ્ધિ સિદ્ધ અને સ્થિર છે તેઓ શ્રેષ્ઠ છે.

Verse 22

कृतधीभ्योपि कर्तारः कर्तृभ्यो ब्रह्मतत्पराः । न तेषामर्चनीयोऽन्यस्त्रिषु लोकेषु कुंभज

કૃતધીજનોથી પણ ઊંચા ધર્મકર્મના કર્તા છે; કર્તાઓથી પણ ઊંચા જે બ્રહ્મમાં સંપૂર્ણ તત્પર છે. હે કુંભજ, ત્રિલોકમાં તેમના માટે અન્ય કોઈ આરાધ્ય નથી.

Verse 23

अन्योन्यमर्चकास्ते वै तपोविद्याऽविशेषतः । ब्राह्मणो ब्रह्मणा सृष्टः सर्वभूतेश्वरो यतः

તેઓ પરસ્પર પૂજક છે, તપ અને વિદ્યામાં સમાન. બ્રહ્માએ બ્રાહ્મણને સર્જ્યો છે; તેથી તે સર્વ ભૂતોમાં ઈશ્વરવત્ માન્ય છે.

Verse 24

अतो जगत्स्थितं सर्वं ब्राह्मणोऽर्हति नापरः । सदाचारो हि सर्वार्हो नाचाराद्विच्युतः पुनः । तस्माद्विप्रेण सततं भाव्यमाचारशीलिना

અતએવ જગતની સ્થિતિ માટે બ્રાહ્મણ જ સન્માનયોગ્ય છે, બીજો નહિ. સદાચાર સર્વાર્હ છે; આચારથી ચ્યૂત થયેલો ફરી અર્હ નથી. તેથી વિપ્રે સદા આચારશીલ રહેવું જોઈએ.

Verse 25

विद्वेष रागरहिता अनुतिष्ठंति यं मुने । विद्वांसस्तं सदाचारं धर्ममूलं विदुर्बुधाः

હે મુને, વિદ્વાનો દ્વેષ અને રાગથી રહિત થઈ જે આચરણ કરે છે, એ જ સદાચારને બુદ્ધિમાનો ધર્મનું મૂળ માને છે.

Verse 26

लक्षणैः परिहीनोपि सम्यगाचारतत्परः । श्रद्धालुरनसूयुश्च नरो जीवेत्समाः शतम

બાહ્ય લક્ષણો ન હોવા છતાં, જે સમ્યક આચારમાં તત્પર, શ્રદ્ધાવાન અને અનસૂયુ (દોષ ન શોધનાર) હોય, તે મનુષ્ય સો વર્ષ જીવી શકે છે.

Verse 27

श्रुतिस्मृतिभ्यामुदितं स्वेषु स्वेषु च कर्मसु । सदाचारं निषेवेत धर्ममूलमतंद्रितः

શ્રુતિ અને સ્મૃતિએ જણાવ્યા મુજબ, પોતાના પોતાના કર્મોમાં ધર્મમૂલ સદાચારને આળસ વિના સતત આચરવો જોઈએ.

Verse 28

दुराचाररतो लोके गर्हणीयः पुमान्भवेत् । व्याधिभिश्चाभिभूयेत सदाल्पायुः सुदुःखभाक्

દુરાચારમા આસક્ત પુરુષ લોકમાં નિંદનીય બને છે; તે વ્યાધિઓથી પરાભવ પામે છે, સદા અલ્પાયુ રહે છે અને મહાદુઃખનો ભાગી બને છે।

Verse 29

त्याज्यं कर्म पराधीनं कायमात्मवशं सदा । दुःखी यतः पराधीनः सदैवात्मवशः सुखी

જે કર્મ પરાધીન બનાવે તે ત્યજવું જોઈએ; જીવનને સદા આત્મવશ રાખવું જોઈએ. કારણ કે પરાધીન મનુષ્ય દુઃખી, અને આત્મવશ મનુષ્ય સદૈવ સુખી।

Verse 30

यस्मिन्कर्मण्यंतरात्मा क्रियमाणे प्रसीदति । तदेव कर्म कर्तव्यं विपरीतं न च क्वचित्

જે કર્મ કરતાં અંતરાત્મા પ્રસન્ન અને શાંત થાય, તે જ કર્મ કરવું જોઈએ; તેના વિરુદ્ધ કદી નહીં।

Verse 31

प्रथमं धर्मसर्वस्वं प्रोक्ता यन्नियमा यमाः । अतस्तेष्वेव वै यत्नः कर्तव्यो धर्ममिच्छता

ધર્મનું સર્વસ્વ—સૌ પ્રથમ—યમ અને નિયમ કહેવાયા છે; તેથી ધર્મ ઇચ્છનારએ ખાસ કરીને એમાં જ પ્રયત્ન કરવો જોઈએ।

Verse 32

सत्यं क्षमार्जवं ध्यानमानृशंस्यमहिंसनम् । दमः प्रसादो माधुर्यं मृदुतेति यमा दश

સત્ય, ક્ષમા, આર્જવ (સરળતા), ધ્યાન, કરુણા, અહિંસા, દમ (ઇન્દ્રિયસંયમ), પ્રસન્નતા, માધુર્ય અને મૃદુતા—આ દસ યમ છે।

Verse 33

शौचं स्नानं तपो दानं मौनेज्याध्ययनं व्रतम् । उपोषणोपस्थ दंडौ दशैते नियमाः स्मृताः

શૌચ, સ્નાન, તપ, દાન, મૌન, પૂજા, શાસ્ત્રાધ્યયન, વ્રત, ઉપવાસ અને ઉપસ્થ-નિગ્રહ—આ દસ નિયમો સ્મૃત છે।

Verse 34

कामं क्रोधं मदं मोहं मात्सर्यं लोभमेव च । अमून्षड्वै रिणो जित्वा सर्वत्र विजयी भवेत्

કામ, ક્રોધ, મદ, મોહ, માત્સર્ય અને લોભ—આ છ શત્રુઓને જીતીને મનુષ્ય સર્વત્ર વિજયી બને છે।

Verse 35

शनैः शनैः स चिनुयाद्धर्मं वल्मीक शृंगवत् । परपीडामकुर्वाणः परलोकसहायिनम्

વલ્મીકના શિખર જેવું દાણા દાણા કરીને જેમ ઊંચું થાય, તેમ ધીમે ધીમે ધર્મ સંગ્રહ કરવો; અને પરને પીડા ન આપતાં પરલોકમાં સહાયક એવો ધર્મ વધારવો।

Verse 36

धर्म एव सहायी स्यादमुत्र न परिच्छदः । पितृ मातृ सुत भ्रातृ योषिद्बंधुजनादिकः

પરલોકમાં ધર્મ જ સહાયક છે, પરિચ્છદ કે સંપત્તિ નહીં; ત્યાં પિતા, માતા, પુત્ર, ભાઈ, પત્ની કે બંધુજન—કોઈ સાથે જતા નથી।

Verse 37

जायते चैकलः प्राणी प्रम्रियेत तथैकलः । एकलः सुकृतं भुंक्ते भुंक्ते दुष्कृतमेकलः

પ્રાણી એકલો જન્મે છે અને એકલો જ મરે છે; એકલો સુકૃતનું ફળ ભોગવે છે અને એકલો જ દુષ્કૃતનું ફળ પણ ભોગવે છે।

Verse 38

देहं पंचत्वमापन्नं त्यक्त्वा कौ काष्ठलोष्ठवत् । बांधवा विमुखा यांति धर्मो यांतमनुव्रजेत्

જ્યારે દેહ પંચતત્ત્વમાં લય પામે છે, ત્યારે તેને લાકડાના ટુકડા કે માટીના ઢગલા સમાન ત્યજી દેવામાં આવે છે. સગાંસંબંધીઓ વિમુખ થઈ જાય છે; પરંતુ પ્રસ્થાન કરનારને ધર્મ જ અનુસરે છે।

Verse 39

कृती संचिनुयाद्धर्मं ततोऽमुत्र सहायिनम् । धर्मं सहायिनं लब्द्ध्वा संतरेद्दुस्तरं तमः

અતએવ બુદ્ધિમાને ધર્મનો સંગ્રહ કરવો જોઈએ; કારણ કે પરલોકમાં તે જ સહાયક છે. ધર્મને સાથી બનાવી મનુષ્ય દુસ્તર અંધકારને પાર કરે છે।

Verse 40

संबंधानाचरेन्नित्यमुत्तमैरुत्तमैः सुधीः । अधमानधमांस्त्यक्त्वा कुलमुत्कर्षतां नयेत्

વિવેકી પુરુષે સદા ઉત્તમોમાં ઉત્તમ લોકો સાથે સબંધ રાખવો જોઈએ. નીચ અને અતિનીચને ત્યજી પોતાના કુળને উৎકર્ષ તરફ દોરવું જોઈએ।

Verse 41

उत्तमानुत्तमानेव गच्छन्हीनांश्च वर्जयन् । ब्राह्मणः श्रेष्ठतामेति प्रत्यवाये न शूद्रताम्

ઉત્તમ અને અતિઉત્તમ લોકોની જ સંગત રાખીને તથા નીચોને ટાળી બ્રાહ્મણ શ્રેષ્ઠતા પામે છે; પરંતુ વિપરીત આચરણથી તે ઉન્નતિ પામતો નથી, અધોગતિમાં પડે છે।

Verse 42

अनध्ययनशीलं च सदाचारविलंघिनम् । सालसं च दुरन्नादं ब्राह्मणं बाधतेंऽतकः

જે બ્રાહ્મણ અધ્યયનથી વિમુખ છે, સદાચારનું ઉલ્લંઘન કરે છે, આળસુ છે અને અશુદ્ધ/દુરન્ન પર જીવે છે—તેને અંતક (મૃત્યુ) પકડી લે છે।

Verse 43

ततोऽभ्यसेत्प्रयत्नेन सदाचारं सदा द्विजः । तीर्थान्यप्यभिलष्यंति सदाचारिसमागमम्

અતએવ દ્વિજએ સદા પ્રયત્નપૂર્વક સદાચારનું આચરણ કરવું જોઈએ. તીર્થસ્થાનો પણ સદાચારી જનના સંગ અને સાન્નિધ્યની અભિલાષા કરે છે.

Verse 44

रजनीप्रांतयामार्धं बाह्मः समय उच्यते । स्वहितं चिंतयेत्प्राज्ञस्तस्मिंश्चोत्थाय सवर्दा

રાત્રિના અંતિમ પ્રહરના ઉત્તરાર્ધને ‘બ્રહ્મમુહૂર્ત’ કહે છે. તે સમયે વિદ્વાન પોતાનાં પરમ હિતનું ચિંતન કરી, ઊઠીને સદા તેમાં જ તત્પર રહે।

Verse 45

गजास्यं संस्मरेदादौ तत ईशं सहांबया । श्रीरंगं श्रीसमेतं तु ब्रह्माण्या कमलोद्भवम्

પ્રથમ ગજાસ્ય (ગણેશ)નું સ્મરણ કરવું, પછી અંબાસહિત ઈશ (શિવ)નું. ત્યારબાદ શ્રીસહિત શ્રીરંગ (વિષ્ણુ)નું અને પછી બ્રહ્માણીসহ કમલોદ્ભવ (બ્રહ્મા)નું સ્મરણ કરવું।

Verse 46

इंद्रादीन्सकलान्देवान्वसिष्ठादीन्मुनीनपि । गंगाद्याः सरितः सर्वाः श्रीशैलाद्यखिलान्गिरीन्

ઇન્દ્ર વગેરે સર્વ દેવોનું, વશિષ્ઠ વગેરે મુનિઓનું પણ સ્મરણ કરવું; ગંગા વગેરે સર્વ નદીઓનું તથા શ્રીશૈલ વગેરે સર્વ પર્વતોનું સ્મરણ કરવું।

Verse 47

क्षीरोदादीन्समुद्रांश्च मानसादि सरांसि च । वनानि नंदनादीनि धेनूः कामदुघादिकाः

ક્ષીરોદધિ વગેરે સર્વ સમુદ્રોનું, માનસ વગેરે સર્વ સરોવરોનું; નંદન વગેરે સર્વ વનોનું અને કામધેનુ વગેરે કામદુઘા ધેનુઓનું સ્મરણ કરવું।

Verse 48

कल्पवृक्षादि वृक्षांश्च धातून्कांचनमुख्यतः । दिव्यस्त्रीरुर्वशीमुख्या गरुडादीन्पतत्त्रिणः

કલ્પવૃક્ષાદિ દિવ્ય વૃક્ષોનું, ધાતુઓમાં સુવર્ણનું, દિવ્ય સ્ત્રીઓમાં ઉર્વશીનું અને પક્ષીઓમાં ગરુડાદિ મહાપક્ષીઓનું સ્મરણ કરવું જોઈએ।

Verse 49

नागाश्च शेषप्रमुखान्गजानैरावतादिकान् । अश्वानुच्चैःश्रवो मुख्यान्कौस्तुभादीन्मणीञ्छुभान्

નાગોમાં શેષને, ગજોમાં ઐરાવતને, અશ્વોમાં ઉચ્ચૈઃશ્રવસને અને શુભ મણિઓમાં કૌસ્તુભાદિ રત્નોનું સ્મરણ કરવું જોઈએ।

Verse 50

स्मरेदरुंधतीमुख्याः पतिव्रतवतीर्वधूः । नैमिषादीन्यरण्यानि पुरीः काशीपुरीमुखाः

અરુંધતીપ્રમુખ પતિવ્રતા સતી સ્ત્રીઓનું, નૈમિષાદિ પવિત્ર અરણ્યોનું અને કાશીપુરીપ્રમુખ પુણ્ય નગરોનું સ્મરણ કરવું જોઈએ।

Verse 51

विश्वेशादीनि लिंगानि वेदानृक्प्रमुखानपि । गायत्रीप्रमुखान्मंत्रान्योगिनः सनकादिकान्

વિશ્વેશાદિ લિંગોનું, ઋગ્વેદપ્રમુખ વેદોનું, ગાયત્રીપ્રમુખ મંત્રોનું અને સનકાદિ યોગીઓનું સ્મરણ કરવું જોઈએ।

Verse 52

प्रणवादिमहाबीजं नारदादींश्च वैष्णवान् । शिवभक्तांश्च बाणादीन्प्रह्लादादीन्दृढव्रतान्

પ્રણવ (ૐ) આદિ મહાબીજનું, નારદાદિ વૈષ્ણવોનું, બાણાદિ શિવભક્તોનું અને પ્રહ્લાદાદિ દૃઢવ્રતીઓનું સ્મરણ કરવું જોઈએ।

Verse 53

वदान्यांश्च दधीच्यादीन्हरिश्चंद्रादि भूपतीन् । जननी चरणौ स्मृत्वा सर्वतीर्थोत्तमोत्तमौ

હૃદયમાં માતાના પરમ પાવન ચરણયુગળનું સ્મરણ કરવું—જે સર્વ તીર્થોમાં પણ સર્વોત્તમ માનવામાં આવે છે—અને સાથે દધીચિ આદિ મહાદાનવીરો તથા હરિશ્ચન્દ્ર આદિ આદર્શ રાજાઓનું પણ સ્મરણ કરવું।

Verse 54

पितरं च गुरूंश्चापि हृदि ध्यात्वा प्रसन्नधीः । ततश्चावश्यकं कर्तुं नैरृतीं दिशमाश्रयेत्

પ્રસન્ન બુદ્ધિથી હૃદયમાં પિતા અને ગુરુઓનું ધ્યાન કરીને, પછી આવશ્યક કર્મ કરવા માટે નૈઋત્ય (દક્ષિણ-પશ્ચિમ) દિશાનો આશ્રય લેવો।

Verse 55

ग्रामाद्धनुःशतं गच्छेन्नगराच्च चतुर्गुणम् । तृणैराच्छाद्य वसुधां शिरः प्रावृत्य वाससा

ગામથી સો ધનુષ્ય જેટલું દૂર જવું અને શહેરથી તેનું ચાર ગણું દૂર. જમીનને તૃણથી ઢાંકી અને માથું વસ્ત્રથી આવરી, યથાવિધી આગળ વધવું।

Verse 56

कर्णोपवीत्युदग्वक्त्रो दिवसे संध्ययोरपि । विण्मूत्रे विसृजेन्मौनी निशायां दक्षिणामुखः

દિવસે—અને બંને સંધ્યાકાળે પણ—કર્ણોપવીત રીતે યજ્ઞોપવીત ધારણ કરીને ઉત્તરમુખ રહી, મૌન પાળી મલમૂત્રનો ત્યાગ કરવો. રાત્રે દક્ષિણમુખ રહેવું।

Verse 57

न तिष्ठन्नाप्सु नो विप्र गो वह्न्यनिल संमुखः । न फालकृष्टे भूभागे न रथ्यासेव्यभूतले

હે વિપ્ર, પાણીમાં ઊભા રહીને નહીં, ગાય, અગ્નિ અથવા પવનની સામે નહીં; હળથી તાજી જોતેલી જમીન પર નહીં, અને રસ્તા કે લોકો આવતાં-જતાં હોય તેવા સ્થાને પણ તે કર્મ ન કરવું।

Verse 58

नालोकयेद्दिशोभागाञ्ज्योतिश्चक्रं नभोमलम् । वामेन पाणिना शिश्नं धृत्वोत्तिष्ठेत्प्रयत्नवान्

દિશાઓ તરફ ન જોવું, ન તો જ્યોતિઓના ચક્રને કે નિર્મળ આકાશને નિહાળવું. ડાબા હાથથી ઉપસ્થ પકડી, પ્રયત્નપૂર્વક અને સાવધાને ઊભા થવું.

Verse 59

अथो मृदं समादाय जंतुकर्करवर्जिताम् । विहाय मूषकोत्खातां शौचोच्छिष्टां च नाकुलाम्

પછી જીવજંતુ અને કંકર વિનાની માટી લેવી. ઉંદરે ખોદેલી માટી, શૌચમાં પહેલેથી વપરાયેલી માટી, તથા નોળિયાના બિલ્લાની માટી ત્યજી દેવી.

Verse 60

गुह्ये दद्यान्मृदं चैकां पायौ पंचांबुसां तराः । दश वामकरे चापि सप्त पाणिद्वये मृदः

ગુહ્ય અંગ પર એક વાર માટી લગાવવી, અને ગુદા પર પાણી સાથે પાંચ વાર. પછી ડાબા હાથ પર દસ વાર, અને બંને હાથ પર સાત વાર માટી લગાવવી.

Verse 61

एकैकां पादयोर्दद्यात्तिस्रः पाण्योर्मृदस्तथा । इत्थं शौचं गृही कुर्याद्गंधलेपक्षयावधि

દરેક પગ પર એક-એક વાર માટી લગાવવી, અને હાથ પર તેવી જ રીતે ત્રણ-ત્રણ વાર. ગૃહસ્થએ આ રીતે શૌચ કરવું, જ્યાં સુધી દુર્ગંધ અને લેપ સંપૂર્ણ નાશ ન પામે.

Verse 62

क्रमाद्द्वैगुण्यमेतस्माद्ब्रह्मचर्यादिषु त्रिषु । दिवाविहित शौचस्य रात्रावर्धं समाचरेत्

આ શૌચ-પરિમાણને બ્રહ્મચર્ય વગેરે ત્રણ આશ્રમોમાં ક્રમશઃ દ્વિગુણ કરવું જોઈએ. અને રાત્રે, દિવસે વિહિત શૌચનું અર્ધમાત્ર આચરવું.

Verse 63

रुज्यर्धं च तदर्धं च पथि चौरादि बाधिते । तदर्धं योषितां चापि सुस्थे न्यूनं न कारयेत्

રોગ હોય ત્યારે, અથવા શક્તિનો અડધો ભાગ પણ ઘટી ગયો હોય ત્યારે, કે માર્ગમાં ચોર વગેરેના ઉપદ્રવથી પીડિત હોય ત્યારે, નિયમનું અડધું જ આચરણ કરી શકાય. સ્ત્રીઓ માટે પણ અડધું માન્ય છે; પરંતુ સ્વસ્થ હોય ત્યારે નિર્ધારિત કરતાં ઓછું કરવું યોગ્ય નથી.

Verse 64

अपि सर्वनदीतोयैर्मृत्कूटैश्चापि गोमयैः । आपादमाचरच्छौचं भावदुष्टो न शुद्धिभाक्

બધી નદીઓના જળથી, માટીના ઢેલાંથી અને ગોમયથી પણ પગ સુધી શૌચ કરાય તોય, જેના અંતર્ભાવ દૂષિત છે તે સાચી શુદ્ધિનો ભાગીદાર થતો નથી.

Verse 65

अर्चितः सविता सूते सुतान्पशु वसूनि च । व्याधीन्हरेद्ददात्यायुः पूरयेद्वांछितान्यपि

સવિતા (સૂર્યદેવ) પૂજિત થાય ત્યારે પુત્રો, પશુ અને ધન આપે છે; રોગો હરે છે, દીર્ઘ આયુષ્ય આપે છે અને ઇચ્છિત કામનાઓ પણ પૂર્ણ કરે છે.

Verse 66

आर्द्रधात्रीफलोन्माना मृदः शौचे प्रकीर्तिताः । सर्वाश्चाहुतयोप्येवं ग्रासाश्चांद्रायणेपि च । प्रागास्य उदगास्योवा सूपविष्टः शुचौ भुवि । उपस्पृशेद्विहीनायां तुषांगारास्थिभस्मभिः

શૌચમાં માટીનું પ્રમાણ તાજા ધાત્રી (આમળા) ફળ જેટલું કહેલું છે. એ જ પ્રમાણ સર્વ આહુતિઓમાં તથા ચાન્દ્રાયણ વ્રતના ગ્રાસોમાં પણ માનવું. શુદ્ધ ભૂમિ પર યોગ્ય રીતે બેસી પૂર્વમુખ કે ઉત્તરમુખ થઈ ઉપસ્પર્શન/આચમન કરવું; અને યોગ્ય સાધન ન હોય તો તુષ, અંગાર, અસ્થિભસ્મ અથવા ભસ્મથી પણ કરી શકાય.

Verse 67

अनुष्णाभिरफेनाभिरद्भिर्हृद्गाभिरत्वरः । ब्राह्मणो ब्राह्मतीर्थेन दृष्टिपूताभिराचमेत्

બ્રાહ્મણે ઉતાવળ કર્યા વિના, વધારે ગરમ ન હોય એવું, ફેનરહિત અને હૃદય સુધી પહોંચે એવું જળ લઈને—બ્રાહ્મતીર્થથી, દૃષ્ટિથી પવિત્ર કરેલા જળનું આચમન કરવું જોઈએ.

Verse 68

कंठगाभिर्नृपः शुद्ध्येत्तालुगाभिस्तथोरुजः । स्त्रीशूद्रावास्य संस्पर्शमात्रेणापि विशुद्ध्यतः

કંઠ સુધીનું જળ ગ્રહણ કરવાથી રાજા શુદ્ધ થાય છે; તાલુ સુધીનું જળ ગ્રહણ કરવાથી જાંઘ/ગુહ્યવ્યાધિગ્રસ્ત શુદ્ધ થાય છે. સ્ત્રી અને શૂદ્ર તો માત્ર મુખ-સ્પર્શથી પણ શુદ્ધ ગણાય છે.

Verse 69

शिरः प्रावृत्य कंठं वा जले मुक्तशिखोऽपि च । अक्षालितपदद्वंद्व आचांतोप्यशुचिर्मतः

માથું કે કંઠ જળમાં ડૂબાડ્યું હોય, વાળ છૂટા રાખ્યા હોય તોય, જો બંને પગ ન ધોયા હોય તો આચમન કર્ય છતાં તે અશુચિ ગણાય છે.

Verse 70

त्रिः पीत्वांबु विशुद्ध्यर्थं ततः खानि विशोधयेत् । अंगुष्ठमूलदेशेन द्विर्द्विरोष्ठाधरौ स्पृशेत्

શુદ્ધિ માટે ત્રણ વખત જળ પીવું; પછી દેહનાં રંધ્રો/ઇન્દ્રિયો શુદ્ધ કરવી. અંગૂઠાના મૂળભાગથી ઉપરના અને નીચેના હોઠને બે-બે વાર સ્પર્શ કરવો.

Verse 71

अंगुलीभिस्त्रिभिः पश्चात्पुनरास्यं स्पृशेत्सुधीः । तर्जन्यंगुष्ठकोट्या च घ्राणरंध्रे पुनः पुनः

પછી વિદ્વાન ત્રણ આંગળીઓથી ફરી મુખને સ્પર્શ કરે; અને તર્જની તથા અંગૂઠાની ટોચથી નાસારંધ્રોને વારંવાર સ્પર્શ કરે.

Verse 72

अंगुष्ठानामिकाग्राभ्यां चक्षुः श्रोत्रे पुनः पुनः । कनिष्ठांगुष्ठयोगेन नाभिरंध्रमुपस्पृशेत्

અંગૂઠા અને અનામિકાની ટોચથી આંખો અને કાનને વારંવાર સ્પર્શ કરવો; અને કનિષ્ઠા-અંગૂઠાના સંયોગથી નાભિ-રંધ્રને સ્પર્શ કરવો.

Verse 73

स्पृष्ट्वा तलेन हृदयं समस्ताभिः शिरः स्पृशेत् । अंगुल्यग्रैस्तथा स्कंधौ सांबु सर्वत्र संस्पृशेत्

હથેળી વડે હૃદયને સ્પર્શ કરવો, પછી બધી આંગળીઓ વડે મસ્તકને સ્પર્શ કરવો. આંગળીઓના ટેરવા વડે ખભાને અને જળ વડે સર્વ અંગોને સ્પર્શ કરવો.

Verse 74

आचांतः पुनराचामेत्कृते रथ्योपसर्पणे । स्नात्वा भुक्त्वा पयः पीत्वा प्रारंभे शुभकर्मणाम्

આચમન કર્યા પછી જો રસ્તા પર જવાનું થાય તો ફરી આચમન કરવું. સ્નાન કરીને, ભોજન કરીને, દૂધ પીને અને શુભ કાર્યોની શરૂઆતમાં આચમન કરવું.

Verse 75

सुप्त्वा वासः परीधाय तथा दृष्ट्वाप्यमंगलम् । प्रमादादशुचिं स्पृष्ट्वा द्विराचांतः शुचिर्भवेत्

ઊંઘીને ઉઠ્યા પછી, વસ્ત્ર પહેર્યા પછી, અમંગળ જોયા પછી કે ભૂલથી અશુદ્ધ વસ્તુને અડક્યા પછી બે વાર આચમન કરવાથી શુદ્ધિ થાય છે.

Verse 76

अथो मुखविशुद्ध्यर्थं गृह्णीयाद्दंतधावनम् । आचांतोप्यशुचिर्यस्मादकृत्वा दंतधावनम्

ત્યારબાદ મુખશુદ્ધિ માટે દાતણ કરવું જોઈએ. કારણ કે દાતણ કર્યા વિના આચમન કરવા છતાં મનુષ્ય અશુદ્ધ જ રહે છે.

Verse 77

प्रतिपद्दर्शषष्ठीषु नवम्यां रविवासरे । दंतानां काष्ठसंयोगो दहेदासप्तमं कुलम्

પડવો, અમાસ, છઠ, નોમ અને રવિવારે દાતણનો ઉપયોગ સાત પેઢી સુધીના કુળનો નાશ કરે છે.

Verse 78

अलाभे दंतकाष्ठानां निषिद्धे वाथ वासरे । गंडूषा द्वादश ग्राह्या मुखस्य परिशुद्धये

દંતકાષ્ઠ ન મળે અથવા જે દિવસે તેનો નિષેધ હોય, તે દિવસે મુખની સંપૂર્ણ શુદ્ધિ માટે બાર વાર ગંડૂષ (કુલ્લા) કરવો જોઈએ।

Verse 79

कनिष्ठाग्र परीमाणं सत्वचं निर्व्रणं ऋजुम् । द्वादशांगुलमानं च सार्धं स्याद्दंतधावनम्

દાંત ધોવાની ડાળી કનિષ્ઠાના અગ્ર જેટલી જાડી, છાલসহિત, નિર્વ્રણ અને સીધી હોવી જોઈએ; અને તેની લંબાઈ સાડા બાર અંગુલ હોવી જોઈએ।

Verse 80

एकैकांगुलह्रासेन वर्णेष्वन्येषु कीर्तितम् । आम्राम्रातक धात्रीणां कंकोल खदिरोद्भवम्

અન્ય વર્ણો માટે લંબાઈમાં એક-એક અંગુલ ઘટાડો જણાવ્યો છે. યોગ્ય દંતકાષ્ઠ આમ, અમ્રાતક, ધાત્રી (આવળા), તેમજ કંકોલ અને ખદિર વૃક્ષમાંથી મળે છે।

Verse 81

शम्यपामार्गखर्जूरीशेलुश्रीपर्णिपीलुजम् । राजादनं च नारंगं कषायकटुकंटकम्

શમી, અપામાર્ગ, ખર્જૂરી, શેલુ, શ્રીપર્ણી અને પીલુમાંથી પણ દંતકાષ્ઠ યોગ્ય છે; તેમજ રાજાદન અને નારંગ—જે કષાય (કસેલા), કટુ (તીક્ષ્ણ) અને કંટકયુક્ત હોય।

Verse 82

क्षीरवृक्षोद्भवं वापि प्रशस्तं दंतधावनम् । जिह्वोल्लेखनिकां चापि कुर्याच्चापाकृतिं शुभाम्

ક્ષીરવૃક્ષમાંથી પ્રાપ્ત દંતધાવન પણ ઉત્તમ અને પ્રશંસનીય છે. તેમજ જિહ્વોલ્લેખની (જીભ સાફ કરવાનું સાધન) પણ બનાવવી અને તેને શુભ આકારમાં ઘડવી જોઈએ।

Verse 83

अन्नाद्याय व्यूहध्वं सोमोराजाय मा गमत् । समे मुखं प्रमार्क्ष्यते यशसा च भगेन च

અન્ન અને પોષણ માટે આ વિધિ સુવ્યવસ્થિત કરો; સોમરાજ દેવથી ભટકો નહીં. જ્યારે મુખ સમરૂપે શુદ્ધ થાય છે, ત્યારે તે યશ અને સૌભાગ્યથી યુક્ત બને છે.

Verse 84

आयुर्बलं यशो वर्चः प्रजाः पशु वसूनि च । ब्रह्म प्रज्ञां च मेधां च त्वन्नो देहि वनस्पते

હે વનસ્પતિનાથ! અમને આયુષ્ય, બળ, યશ અને તેજ; સંતાન, પશુ અને ધન પણ આપો. તેમજ બ્રહ્મજ્ઞાન, પ્રજ્ઞા, મેધા અને બુદ્ધિ પણ પ્રસાદ કરો.

Verse 85

मंत्रावेतौ समुच्चार्य यः कुर्याद्दंतधावनम् । वनस्पतिगतः सोमस्तस्य नित्यं प्रसीदति

જે આ બે મંત્રોનું યોગ્ય ઉચ્ચારણ કરીને દાંત ધોવે છે, વનસ્પતિમાં નિવાસ કરનાર સોમ તેના પર સદા પ્રસન્ન રહે છે.

Verse 86

मुखे पर्युषिते यस्माद्भवेदशुचिभाग्नरः । ततः कुर्यात्प्रयत्नेन शुद्ध्यर्थं दंतधावनम्

કારણ કે રાત્રે મુખ બાસી થઈ જાય ત્યારે મનુષ્ય અશુચિતાનો ભાગી બને છે; તેથી શુદ્ધિ માટે પ્રયત્નપૂર્વક દાંત ધોવા જોઈએ.

Verse 87

उपवासेपि नो दुष्येद्दंतधावनमंजनम् । गंधालंकारसद्वस्त्रपुष्पमालानुलेपनम्

ઉપવાસમાં પણ દાંત ધોવું અને અંજન લગાવવું દોષ નથી; તેમ જ સુગંધ, આભૂષણ, સ્વચ્છ વસ્ત્ર, પુષ્પમાળા અને અનુલેપન પણ દોષરહિત છે.

Verse 88

प्रातःसंध्यां ततः कुर्याद्दंतधावनपूर्विकाम् । प्रातःस्नानं चरित्वा च शुद्धे तीर्थे विशेषतः

પછી દાંત ધોઈને પૂર્વક પ્રાતઃસંધ્યા કરવી; અને પ્રાતઃસ્નાન પણ કરવું—વિશેષ કરીને શુદ્ધ તીર્થઘાટે।

Verse 89

प्रातःस्नानाद्यतःशुद्ध्येत्कायोयं मलिनः सदा । छिद्रितो नवभिश्छिद्रैः स्रवत्येव दिवानिशम्

પ્રાતઃસ્નાન વગેરે શুদ্ধિક્રિયાઓથી આ દેહ શુદ્ધ થાય છે; કારણ કે તે સદા મલિન છે, નવ છિદ્રોથી છિદ્રિત થઈ દિવસ-રાત સતત સ્રવે છે।

Verse 90

उत्साह मेधा सौभाग्य रूप संपत्प्रवर्तकम् । मनः प्रसन्नताहेतुः प्रातःस्नानं प्रशस्यते

પ્રાતઃસ્નાન પ્રશંસનીય છે—તે ઉત્સાહ, મેધા, સૌભાગ્ય, રૂપ અને સંપત્તિ વધારનારું તથા મનની પ્રસન્નતાનું કારણ છે।

Verse 91

प्रस्वेद लालाद्याक्लिन्नो निद्राधीनो यतो नरः । प्रातःस्नानात्ततोर्हः स्यान्मंत्रस्तोत्रजपादिषु

કારણ કે મનુષ્ય પરસેવો અને લાળ વગેરે થી ભીનો રહે છે અને નિદ્રાના વશમાં હોય છે; તેથી પ્રાતઃસ્નાન પછી તે મંત્ર, સ્તોત્ર, જપ વગેરે માટે યોગ્ય બને છે।

Verse 92

प्रातःप्रातस्तु यत्स्नानं संजाते चारुणोदये । प्राजापत्यसमं प्राहुस्तन्महाघविघातकृत्

દરરોજ પ્રાતઃ, મનોહર અરુણોદય થતાં જે સ્નાન થાય છે, તેને પ્રાજાપત્ય વ્રત સમાન કહે છે; તે મહાપાપોનો નાશ કરે છે।

Verse 93

प्रातःस्नानं हरेत्पापमलक्ष्मीं ग्लानिमेव च । अशुचित्वं च दुःस्वप्नं तुष्टिं पुष्टिं प्रयच्छति

પ્રાતઃસ્નાન પાપ, અલક્ષ્મી અને ગ્લાનિ દૂર કરે છે; અશુચિતા તથા દુઃસ્વપ્ન નાશ કરી તૃપ્તિ અને પુષ્ટિ આપે છે।

Verse 94

नोपसर्पंति वै दुष्टाः प्रातःस्नायिजन क्वचित् । दृष्टादृष्टफलं यस्मात्प्रातःस्नानं समाचरेत्

પ્રાતઃસ્નાન કરનારને દुष્ટો ક્યારેય નજીક આવતાં નથી; કારણ કે પ્રાતઃસ્નાન દૃષ્ટ અને અદૃષ્ટ બંને ફળ આપે છે, તેથી તેનું આચરણ કરવું જોઈએ।

Verse 95

प्रसंगतः स्नानविधिं वक्ष्यामि कलशोद्भव । विधिस्नानं यतः प्राहुः स्नानाच्छतगुणोत्तरम्

હવે પ્રસંગવશ, હે કલશોદ્ભવ, હું સ્નાનની વિધિ કહું છું; કારણ કે વિધિપૂર્વક કરેલું સ્નાન અન્ય સ્નાન કરતાં સોગણું વધુ ફળદાયક કહેવાય છે।

Verse 96

विशुद्धां मृदमादाय बर्हींषि तिल गोमयम् । शुचौ देशे परिस्थाप्य त्वाचम्य स्नानमाचरेत्

શુદ્ધ માટી, કુશ, તલ અને ગોમય લઈને, શુચિ સ્થાને ગોઠવી, આચમન કરીને પછી સ્નાન કરવું।

Verse 97

उपग्रही बद्धशिखो जलमध्ये समाविशेत् । उरुं हीति मंत्रेण तोयमावर्त्य सृष्टितः

ઉપરનું વસ્ત્ર યોગ્ય રીતે ધારણ કરી, શિખા બાંધી, જળના મધ્યમાં પ્રવેશ કરવો; ‘ઉરું હીતિ’ મંત્રથી વિધિપૂર્વક જળને આવર્તિત કરવું।

Verse 98

ये ते शतं ततो जप्त्वा तोयस्यामंत्रणाय च । सुमित्रिया नो मंत्रेण पूर्वं कृत्वा जलांजलिम् । क्षिपेद्द्वेष्यं समुद्दिश्य जपन्दुर्मित्रिया इति

જળના આમંત્રણ/અભિમંત્રાણ માટે ‘યે તે શતં’ મંત્રનો સો વાર જપ કરીને, પહેલાં ‘સુમિત્રિયા નો’ મંત્રથી જલાંજલિ બનાવી, દ્વેષ્ય શત્રુને ઉદ્દેશીને ‘દુર્મિત્રિયા’ જપતા જપતા તે જળ દૂર ફેંકવું।

Verse 99

इदं विष्णुरिमं जप्त्वा लिंपेदंगानि मृत्स्नया । मृदैकया शिरः क्षाल्य द्वाभ्यां नाभेस्तथोपरि

‘ઇદં વિષ્ણુઃ’ મંત્ર જપીને શુદ્ધિમાટીથી અંગો પર લેપ કરવો; એક ભાગ માટીથી શિર ધોવું, અને બે ભાગથી નાભિ તથા તેના ઉપરનો પ્રદેશ શુદ્ધ કરવો।

Verse 100

नाभेरधस्तु तिसृभिः पादौ षड्भिर्विशोधयेत् । मज्जेत्प्रवाहाभिमुख आपो अस्मानिमं जपन्

નાભિની નીચેનો ભાગ ત્રણ ભાગ માટીથી શુદ્ધ કરવો અને પગને છ ભાગથી વિશોધિત કરવો. પછી પ્રવાહ તરફ મુખ રાખીને ‘આપો અસ્માન્’ મંત્ર જપતા જપતા જળમાં ડૂબકી મારવી।

Verse 110

प्रणवं त्रिर्जपेद्वापि विष्णुं वा संस्मरेत्सुधीः । स्नात्वेत्थं वस्त्रमापीड्य गृह्णीयाद्धौतवाससी । आचम्य च ततः कुर्यात्प्रातःसंध्यां कुशान्विताम् । यो न संध्यामुपासीत ब्राह्मणो हि विशेषतः

સુધી પુરુષે પ્રણવનો ત્રણ વાર જપ કરવો અથવા વિષ્ણુનું સ્મરણ કરવું. આમ સ્નાન કરીને વસ્ત્ર પિચકારી ધોયેલા વસ્ત્રો ધારણ કરવા. પછી આચમન કરીને કુશાસહિત પ્રાતઃસંધ્યા કરવી. વિશેષ કરીને જે બ્રાહ્મણ સંધ્યોપાસના કરતો નથી તે કર્તવ્યથી ભ્રષ્ટ થાય છે।

Verse 120

एकं संभोज्य विधिवद्ब्राह्मणं यत्फलं लभेत् । प्राणायामैर्द्वादशभिस्तत्फलं श्रद्धयाप्यते

વિધિપૂર્વક એક બ્રાહ્મણને ભોજન કરાવવાથી જે પુણ્યફળ મળે છે, તે જ ફળ શ્રદ્ધાપૂર્વક કરેલા બાર પ્રાણાયામોથી પણ પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 130

गृहाद्बहुगुणा यस्मात्संध्या बहिरुपासिता । गायत्र्यभ्यासमात्रोपि वरं विप्रो जितेंद्रियः

ઘરમાં કરેલી ઉપાસનાની તુલનામાં ઘરની બહાર કરેલી સંધ્યા-ઉપાસના બહુગણું વધુ ફળ આપે છે; તેથી જીતેન્દ્રિય બ્રાહ્મણ માટે ગાયત્રીનો માત્ર અભ્યાસ પણ શ્રેષ્ઠ છે।

Verse 140

नक्तं दिनं निमज्ज्याप्सु कैवर्ताः किमु पावनाः । शतशोपि तथा स्नाता न शुद्धा भावदूषिता

જો માછીમારો રાતદિવસ પાણીમાં ડૂબકી મારતા હોવા છતાં પવિત્ર ન થાય, તો બીજાઓનું શું? આંતરિક ભાવ દૂષિત હોય તો સો વખત સ્નાન કર્યે પણ શુદ્ધિ થતી નથી।

Verse 150

इमं मंत्रं ततश्चोक्त्वा कुर्यादाचमनं द्विजः । आचार्याः केचिदिच्छंति शाखाभेदेन चापरे

આ મંત્ર બોલ્યા પછી દ્વિજએ આચમન કરવું જોઈએ. કેટલાક આચાર્યો આ જ રીત ઇચ્છે છે, જ્યારે બીજા વેદશાખાના ભેદ અનુસાર ભિન્ન વિધાન માને છે।

Verse 160

सहस्रकृत्वो गायत्र्याः शतकृत्वोथवा पुनः । दशकृत्वोथ देव्यैव कुर्यात्सौरीमुपस्थितिम्

ગાયત્રીનો હજાર વાર—અથવા સો વાર, અથવા ફરી દસ વાર—જપ કરીને, એ જ દેવી ગાયત્રીને ઉપાય માની સૂર્યની ‘સૌરી ઉપસ્થિતિ’ ઉપાસના કરવી જોઈએ।

Verse 170

अन्वारब्धेन सव्येन तर्पयेत्षड्विनायकान् । ब्रह्मादीनखिलान्देवान्मरीच्यादींस्तथा मुनीन्

સવ્યોપવીત રીતથી (યજ્ઞોપવીતને ડાબી બાજુ યોગ્ય રીતે ધારણ કરીને) છ વિનાયકોને તર્પણ આપવું; તેમજ બ્રહ્મા આદિ સર્વ દેવોને અને મરીચિ આદિ મુનિઓને પણ તર્પણ કરવું।

Verse 180

उदीरतामगिंरस आयंतुन इतीष्यते । ऊर्जं वहंती पितृभ्यः स्वधायिभ्यस्ततः पठेत्

ત્યારબાદ વિધિ મુજબ ‘ઉદીરતામ્…’થી આરંભ થતો વૈદિક મંત્ર જપવો; પછી સ્વધાભાગી પિતૃઓ માટે ‘ઊર્જં વહંતી…’ મંત્ર પાઠ કરવો।

Verse 190

अध्यापयेच्छुचीञ्शिष्यान्हितान्मेधासमन्वितान् । उपेयादीश्वरं चैव योगक्षेमादि सिद्धये

શુચિ, હિતૈષી અને મેધાસંપન્ન શિષ્યોને અધ્યાપન કરાવવું; તેમજ યોગ-ક્ષેમ (રક્ષા) વગેરે સિદ્ધિ માટે ઈશ્વરને શરણ/સમીપ જવું।

Verse 200

ओंभूर्भुवःस्वःस्वाहेति विप्रो दद्यात्तथाहुतिम् । तथा देवकृतस्याद्या जुहुयाच्च षडाहुतीः

‘ઓં ભૂર્ભુવઃ સ્વઃ સ્વાહા’ ઉચ્ચારીને વિપ્રે આહુતિ આપવી; તેમજ ‘દેવકૃત’ વિધિમાં નિર્દિષ્ટ પ્રથમ આહુતિથી આરંભ કરીને છ આહુતિઓ હવનમાં અર્પણ કરવી।

Verse 210

प्रतिगृह्णंत्विमं पिंडं काका भूमौ मयार्पितम् । द्वौ श्वानौ श्यामशबलौ वैवस्वतकुलोद्भवौ

ભૂમિ પર મેં અર્પિત કરેલો આ પિંડ કાગડાઓ સ્વીકારી લે; તેમજ વૈવસ્વત (યમ) કુળમાં જન્મેલા શ્યામ અને શબલ એવા બે શ્વાન તૃપ્ત થાઓ।

Verse 220

विधायान्नमनग्नं तदुपरिष्टादधस्तथा । आपोशनविधानेन कृत्वाश्नीयात्सुधीर्द्विजः

અગ્નિદોષથી અદૂષિત શુદ્ધ અન્નને વિધિ મુજબ ઉપર-નીચે ગોઠવી, સુબુદ્ધિ દ્વિજે ‘આપોશન’ વિધાન કરીને પછી જ ભોજન કરવું।

Verse 230

अंगुष्ठमात्रः पुरुषस्त्वंगुष्ठं च समाश्रितः । ईशः सर्वस्य जगतः प्रभुः प्रीणाति विश्वभुक्

અંગુષ્ઠમાત્ર પુરુષ, જે અંગુષ્ઠમાં જ આશ્રિત કહેવાય છે—તે સર્વ જગતનો ઈશ્વર, પ્રભુ અને વિશ્વપાલક; આવા સ્મરણ અને સાધનાથી પ્રસન્ન થાય છે.

Verse 240

अग्निश्चेति च मंत्रेण विधायाचमने सुधीः । पश्चिमास्यो जपेत्तावद्यावन्नक्षत्रदर्शनम्

‘અગ્નિશ્ચ…’ મંત્રથી આચમન કરીને, બુદ્ધિમાન સાધક પશ્ચિમમુખ થઈ નક્ષત્રદર્શન થાય ત્યાં સુધી જપ કરવો જોઈએ.

Verse 243

उद्देशतः समाख्यातो ह्येष नित्यतमो विधिः । इत्थं समाचरन्विप्रो नावसीदति कर्हिचित्

આ અતિ નિત્યવિધિ સંક્ષેપથી જણાવાઈ છે. જે બ્રાહ્મણ આ રીતે આચરણ કરે છે, તે ક્યારેય દુર્ભાગ્યમાં પડતો નથી.