Adhyaya 25
અધ્યાય ૨૫માં વ્યાસ સૂતને કુંભજ ઋષિ અગસ્ત્ય સંબંધિત એક પરિશોધક કથા કહેવાની પ્રતિજ્ઞા કરે છે. અગસ્ત્ય પત્ની સાથે એક પર્વતની પ્રદક્ષિણા કરીને સ્કંદવનના રમ્ય પ્રદેશને જુએ છે—નદીઓ, સરોવરો, તપોવન અને તપ માટે યોગ્ય એવા કૈલાસખંડ સમાન અદ્ભુત લોહિતગિરિનું વર્ણન આવે છે. ત્યારબાદ તે ષડાનન સ્કંદ/કાર્ત્તિકેયના દર્શન કરીને સાષ્ટાંગ પ્રણામ કરે છે અને વૈદિક સ્વરવાળા સ્તોત્રથી તેમના વિશ્વવ્યાપી ગુણો તથા તારકવધ વગેરે વિજયોની સ્તુતિ કરે છે. સ્કંદ ઉત્તર આપે છે કે મહાક્ષેત્રમાં અવિમુક્ત ધામ શિવ (ત્ર્યંબક/વિરૂપાક્ષ) દ્વારા રક્ષિત છે, ત્રિલોકમાં અનુપમ છે; તે માત્ર કર્મસંચયથી નહીં, મુખ્યત્વે દૈવી કૃપાથી પ્રાપ્ત થાય છે. તે નીતિ ઉપદેશ આપે છે—મૃત્યુસ્મરણ, અતિશય અર્થચિંતા ત્યાગ, ધર્મને પ્રાધાન્ય અને કાશીને પરમ આશ્રય માનવો. યોગ, તીર્થ, વ્રત, તપ, પૂજા વગેરે અનેક સાધનાઓનું વર્ણન કરીને પણ અવિમુક્તને સહજ મુક્તિદાયક સ્થાન તરીકે શ્રેષ્ઠ ઠરાવે છે. અવિમુક્તમાં નિવાસના ક્રમશઃ ફળો જણાવાય છે—ક્ષણિક ભક્તિથી લઈને આજીવન વસવાટ સુધી, મહાપાપોની શુદ્ધિ અને પુનર્જન્મનો અંત. વિશેષ સિદ્ધાંત એ છે કે કાશીમાં મૃત્યુ સમયે સ્મૃતિ નિષ્ફળ જાય તોય શિવ સ્વયં તારક-બ્રહ્મનો ઉપદેશ આપી મુક્તિ આપે છે. અંતે અવિમુક્તની અવર્ણનીય મહિમા અને કાશીની પવિત્રતાનો સ્પર્શમાત્ર પણ ઇચ્છનીય હોવાનું પુનઃ પ્રતિપાદિત થાય છે.
Shlokas
Verse 1
व्यास उवाच । शृणु सूत प्रवक्ष्यामि कथां कलशजन्मनः । यामाकर्ण्य नरो भूयाद्विरजा ज्ञानभाजनम्
વ્યાસે કહ્યું—હે સૂત, સાંભળ; હું કલશજન્મા (અગસ્ત્ય)ની કથા કહું છું. તેને સાંભળીને મનુષ્ય નિર્મળ બની સત્યજ્ઞાનનો પાત્ર થાય છે.
Verse 2
गिरिं प्रदक्षिणीकृत्य श्रीसंज्ञं कलशोद्भवः । सपत्नीको ददर्शाथ रम्यं स्कंदवनं महत्
‘શ્રી’ નામના પર્વતની પ્રદક્ષિણા કરીને કલશોદ્ભવ અગસ્ત્ય ઋષિ પત્નીসহ પછી તે રમ્ય અને વિશાળ સ્કંદવનને જોયું.
Verse 3
सर्वर्तं कुसुमाढ्यं च रसवत्फलपादपम् । सुसेव्य कंदमूलाढ्यं सुवल्कलमहीरुहम्
તે વન સર્વ ઋતુઓમાં પુષ્પોથી સમૃદ્ધ, રસાળ ફળ આપતા વૃક્ષોથી ભરેલું હતું; ત્યાં જવું સહેલું, કંદમૂળ પ્રચુર, અને ઉત્તમ વલ્કલધારી મહાવૃક્ષોથી શોભિત હતું.
Verse 4
निवीतश्वापदगणं ससरित्पल्वलावृतम् । स्वच्छ गंभीरकासारं सारं सर्वभुवः परम्
તે વન જંગલી પશુઓના ટોળાંથી રહિત, નદીઓ અને કમળસરોથી ઘેરાયેલું હતું; તેના સરોવર સ્વચ્છ અને ઊંડા હતા—પૃથ્વીના સર્વ પ્રદેશોમાં તે પરમ ઉત્તમ આશ્રય હતું.
Verse 5
नानापतत्रिसंघुष्टं नानामुनिजनोषितम् । तपःसंकेतनिलयमिवैकं संपदां पदम्
તે સ્થાન અનેક પ્રકારના પક્ષીઓના કલરવથી ગુંજતું અને વિવિધ મુનિગણોથી વસેલું હતું. તે જાણે તપસ્યાને નિમિત્ત એકમાત્ર ધામ અને સર્વ સમૃદ્ધિઓનું એક જ પદસ્થાન લાગતું હતું.
Verse 6
लोहितो नाम तत्रास्ति गिरिः स्वर्णगिरिप्रभः । सुकंदरप्रस्रवणः स्वसानु शिखरप्रभः
ત્યાં ‘લોહિત’ નામનો એક પર્વત હતો, જે સુવર્ણ શિખર સમો તેજસ્વી હતો. તેમાં સુંદર કંદરાઓ અને વહેતાં ઝરણાં હતાં, અને પોતાના સાનુ તથા શિખરોની પ્રભાથી ઝળહળતો હતો.
Verse 7
कैलासस्यैकशकलं कर्मभूमाविहागतम् । तपस्तप्तुमिव प्रोच्चैर्नानाश्चर्यसमन्वितम्
તે જાણે કૈલાસનો એક અંશ જ કર્મભૂમિમાં અહીં આવી પડ્યો હોય. ઊંચે ઊભો, અનેક આશ્ચર્યોથી શોભિત—જાણે તપ કરવા માટે જ નિર્મિત હોય તેમ લાગ્યો.
Verse 8
तत्राद्राक्षीन्मुनिश्रेष्ठोऽगस्त्यः साक्षात्षडाननम् । प्रणम्य दंडवद्भूमौ सपत्नीको महातपाः
ત્યાં મુનિશ્રેષ્ઠ અગસ્ત્યે સాక్షાત્ ષડાનન (સ્કંદ) ના દર્શન કર્યા. તે મહાતપસ્વી પત્નીসহ ભૂમિ પર દંડવત્ પ્રણામ કરીને પડી ગયો.
Verse 9
तुष्टाव गिरिजासूनुं सूक्तैः श्रुतिसमुद्भवैः । तथा स्वकृतया स्तुत्या प्रबद्ध करसंपुटः
હાથ જોડીને તેણે ગિરિજાસુત (સ્કંદ) ની સ્તુતિ શ્રુતિમાંથી ઉત્પન્ન સૂક્તોથી કરી, તેમજ પોતાની રચેલી સ્તુતિથી પણ ગુણગાન કર્યું.
Verse 10
अगस्तिरुवाच । नमोस्तु वृंदारकवृंदवंद्य पादारविंदाय सुधाकराय । षडाननायामितविक्रमाय गौरीहृदानंदसमुद्भवाय
અગસ્ત્ય બોલ્યા—દેવવૃંદે વંદિત કમળચરણવાળા, ચંદ્રસમ શીતલ કૃપામય પ્રભુ, અમિત પરાક્રમી ષડાનન, અને ગૌરીના હૃદયમાં ઉદ્ભવેલા આનંદસ્વરૂપને નમસ્કાર।
Verse 11
नमोस्तु तुभ्यं प्रणतार्तिहंत्रे कर्त्रे समस्तस्य मनोरथानाम् । दात्रे रथानां परतारकस्य हंत्रे प्रचंडासुर तारकस्य
તમને નમસ્કાર—શરણાગતના દુઃખ હરણ કરનાર, સર્વ મનોભિલાષા પૂર્ણ કરનાર, પરમ તારકને દિવ્ય રથ દાન કરનાર, અને પ્રચંડ અસુર તારકનો સંહાર કરનાર।
Verse 12
अमूर्तमूर्ताय सहस्रमूर्तये गुणाय गुण्याय परात्पराय । अपारपाराय परापराय नमोस्तु तुभ्यं शिखिवाहनाय
તમને નમસ્કાર—જે નિરાકાર પણ છો અને સાકાર પણ; સહસ્ર રૂપે પ્રગટ; ગુણસ્વરૂપ અને ગુણ્યના પરમ લક્ષ્ય; પરાત્પર; જેમનો પાર અપાર; પર-અપર બંનેથી પરે—હે શિખિવાહન, પ્રણામ।
Verse 13
नमोस्तु ते ब्रह्मविदांवराय दिगंबरायांबर संस्थिताय । हिरण्यवर्णाय हिरण्यबाहवे नमो हिरण्याय हिरण्यरेतसे
તમને નમસ્કાર—બ્રહ્મવિદોમાં શ્રેષ્ઠ, દિગંબર તપસ્વી, આકાશમાં સ્થિત; સુવર્ણવર્ણ, સુવર્ણબાહુ—સુવર્ણસ્વરૂપ, સુવર્ણતેજ અને સૃજનશક્તિ ધરાવનાર પ્રભુને પ્રણામ।
Verse 14
तपःस्वरूपाय तपोधनाय तपःफलानां प्रतिपादकाय । सदा कुमाराय हिमारमारिणे तणीकृतैश्वर्य विरागिणे नमः
નમસ્કાર—તપઃસ્વરૂપ, તપોધન, તપના ફળો આપનાર; સદા કુમાર; હિમારનો શત્રુ; અને વૈરાગ્યવાન, જેમને માટે ઐશ્વર્ય તૃણસમાન છે।
Verse 15
नमोस्तु तुभ्यं शरजन्मने विभो प्रभातसूर्यारुणदंतपंक्तये । बालाय चाबालपराक्रमाय षाण्मातुरायालमनातुराय
હે વિભો, શરજન્મા પ્રભુ! તમને નમસ્કાર; તમારી દંતપંક્તિ પ્રભાતના અરুণ સૂર્ય જેવી તેજસ્વી છે. બાળ સ્વરૂપ હોવા છતાં અબાળ પરાક્રમ ધરાવનાર તમને પ્રણામ; ષાણ્માતુર—છ માતાઓના પુત્ર, સર્વસમર્થ અને કદી વ્યાકુળ ન થનાર તમને વંદન।
Verse 16
मीढुष्टमायोत्तरमीढुषे नमो नमो गणानां पतये गणाय । नमोस्तु ते जन्मजरातिगाय नमो विशाखाय सुशक्तिपाणये
અતિ દાતા અને તેનાથી પણ ઉત્તમ દાતાને નમસ્કાર. ગણોના પતિ, સ્વયં ગણસ્વરૂપ—વારંવાર પ્રણામ. જન્મ અને જરા પાર કરનાર તમને નમસ્કાર; વિશાખ, જેના હાથમાં મહાશક્તિ (ભાલો) છે—તમને વંદન।
Verse 17
सर्वस्य नाथस्य कुमारकाय क्रौंचारये तारकमारकाय । स्वाहेय गांगेय च कार्तिकेय शैवेय तुभ्यं सततं नमोऽस्तु
સર્વના નાથ કુમારને, ક્રૌંચના શત્રુને, તારકના સંહારકને—નિત્ય નમસ્કાર. સ્વાહાપુત્ર, ગંગાપુત્ર, કાર્તિકેય, શૈવવંશજ—તમને સદા પ્રણામ।
Verse 18
इत्थं परिष्टुत्य स कार्तिकेयं नमो नमस्त्वित्यभिभाषमाणः । द्विस्त्रिःपरिक्रम्य पुरो विवेश स्थितो मुनीशोपविशेति चोक्तः
આ રીતે કાર્તિકેયની સ્તુતિ કરીને, “નમો નમસ્તે” કહેતો, તેણે બે-ત્રણ વાર પ્રદક્ષિણા કરી અને પછી તેમની સમક્ષ પ્રવેશ કર્યો. ત્યાં ઊભા રહેલા તેને કહેવામાં આવ્યું—“હે મુનીશ્વર, બેસો।”
Verse 19
कार्तिकेय उवाच । क्षेमोस्ति कुंभज मुने त्रिदशैकसहायकृत् । जाने त्वामिह संप्राप्तं तथा विंध्याचलोन्नतिम्
કાર્તિકેય બોલ્યા—હે કુંભજ મુનિ, તમારું કલ્યાણ થાઓ. દેવતાઓને સહાય કરનાર! તમે અહીં આવ્યા છો તે હું જાણું છું; તેમજ વિંધ્યાચલના ઉન્નત થવાનો વિષય પણ મને જાણીતો છે।
Verse 20
अविमुक्ते महाक्षेत्रे क्षेमं त्र्यक्षेण रक्षिते । यत्र क्षीणायुषां साक्षाद्विरूपाक्षोऽस्ति मोक्षदः
અવિમુક્ત મહાક્ષેત્રમાં, ત્રિનેત્ર પ્રભુના રક્ષણથી જ્યાં ક્ષેમ સુરક્ષિત છે, ત્યાં ક્ષીણ આયુષ્યવાળાઓ માટે સાક્ષાત્ વિરূপાક્ષ (શિવ) મોક્ષદાતા રૂપે વિદ્યમાન છે।
Verse 21
भूर्भुवः स्वस्तले वापि न पातालतले मलम् । नोर्ध्वलोके मया दृष्टं तादृक्क्षेत्रं क्वचिन्मुने
ભૂઃ, ભુવઃ, સ્વઃ—આ લોકોમાં પણ નહીં, પાતાળમાં પણ નહીં, અને ઊર્ધ્વ લોકોમાં પણ નહીં—હે મુનિ, મેં ક્યાંય એવું ક્ષેત્ર જોયું નથી।
Verse 22
अहमेकचरोप्यत्र तत्क्षेत्रप्राप्तये मुने । तप्ये तपांसिनाद्यापि फलेयुर्मे मनोरथाः
હે મુનિ, હું એકલો વિચરતો હોવા છતાં તે ક્ષેત્રપ્રાપ્તિ માટે આજે પણ તપ કરું છું; મારા મનોભાવિત મનોરથો ફળે।
Verse 23
न तत्पुण्यैर्न तद्दानैर्न तपोभिर्न तज्जपैः । न लभ्यं विविधैर्यज्ञैर्लभ्यमैशादनुग्रहात्
તે (કાશીપ્રાપ્તિ) માત્ર પુણ્યથી નહીં, દાનથી નહીં, તપથી નહીં, જપથી નહીં, અનેકવિધ યજ્ઞોથી પણ નહીં; તે તો ઈશ (શિવ)ના અનુગ્રહથી પ્રાપ્ત થાય છે।
Verse 24
ईश्वरानुग्रहादेव काशीवासः सुदुर्लभः । सुलभः स्यान्मुने नूनं न वै सुकृतकोटिभिः
ઈશ્વરના અનુગ્રહથી જ કાશીવાસ અતિ દુર્લભ છે; હે મુનિ, કરોડો સુકૃતોથી પણ તે નિશ્ચિત રીતે સહેલો થતો નથી।
Verse 25
अन्यैव काचित्सा सृष्टिर्विधातुर्याऽतिरेकिणी । न तत्क्षेत्रगुणान्वक्तुमीश्वरोऽपीश्वरो यतः
તે (કાશી) વિધાતાની સૃષ્ટિથી પણ અતિરિક્ત, ભિન્ન પ્રકારની રચના છે. તે ક્ષેત્રના ગુણોનું પૂર્ણ વર્ણન શક્ય નથી; કારણ કે ઈશ્વરોના ઈશ્વર મહાદેવ જ તેના અધિષ્ઠાતા અને મૂળ છે.
Verse 26
अहो मतेः सुदौर्बल्यमहोभाग्यस्य दौर्विधम् । अहो मोहस्य माहात्म्यं यत्काशीह न सेव्यते
અહો! બુદ્ધિ કેટલી દુર્બળ; અહો! ભાગ્ય કેટલું વિપરીત. અહો! મોહનું એવું માહાત્મ્ય કે આ લોકમાં કાશીની સેવા-ઉપાસના થતી નથી.
Verse 27
शरीरं जीर्यते नित्यं संजीर्यंतींद्रियाण्यपि । आयुर्मृगो मृगयुना कृतलक्ष्यो हि मृत्युना
શરીર નિત્ય ક્ષીણ થાય છે અને ઇન્દ્રિયો પણ સતત જર્જર થાય છે. આયુષ્ય એક મૃગ છે; મૃત્યુરૂપ શિકારીએ તેને લક્ષ્ય બનાવી રાખ્યું છે.
Verse 28
सापदं संपदं ज्ञात्वा सापायं कायमुच्चकैः । चपला चपलं चायुर्मत्वा काशीं समाश्रयेत्
સંપત્તિ આપત્તિ સાથે જોડાયેલી છે અને આ કાયા અનેક જોખમોથી ભરેલી છે એમ જાણી; લક્ષ્મી ચપળ છે અને આયુષ્ય પણ ચપળ છે એમ માની—કાશીનું આશ્રય લેવું જોઈએ.
Verse 29
यावन्नैत्यायुषश्चांतस्तावत्काशी न मुच्यते । कालः कलालवस्यापि संख्यातुं नैव विस्मरेत्
જ્યાં સુધી નિર્ધારિત આયુષ્યનો અંત આવતો નથી, ત્યાં સુધી કાશીને છોડવી નહીં. કાળ તો કલા-લવ જેવા અતિ સૂક્ષ્મ અંશોનું ગણતરી કરવાનું પણ કદી ભૂલતો નથી.
Verse 30
जरानिकटनिक्षिप्ता बाधंते व्याधयो भृशम् । तथापि देहो नानेहो नाहो काशीं समीहते
જ્યારે જરા નજીક આવી ઘોર વ્યાધિઓ દેહને અત્યંત પીડાવે છે, ત્યારે પણ આ દેહ નિરાશ થતો નથી, શોક પણ કરતો નથી—જ્યાં સુધી કાશીની અભિલાષા રહે છે।
Verse 31
तीर्थस्नानेन जप्येन परोपकरणोक्तिभिः । विनार्थं लभ्यते धर्मो धर्मादर्थः स्वयं भवेत्
તીર્થસ્નાન, જપ અને પરોપકારક વચનો દ્વારા કોઈ સાંસારિક ખર્ચ વિના ધર્મ પ્રાપ્ત થાય છે; અને ધર્મથી અર્થ-સમૃદ્ધિ સ્વયં ઉપજે છે।
Verse 32
विनैवार्थार्जनोपायं धर्मादर्थो भवेद्ध्रुवम् । अतोऽर्थचिंतामुत्सृज्य धर्ममेकं समाश्रयेत्
અર્થાર્જનના સામાન્ય ઉપાયો ન હોવા છતાં ધર્મથી અર્થ નિશ્ચિત રીતે મળે છે. તેથી લાભની ચિંતા છોડીને માત્ર ધર્મનો જ આશ્રય લેવો જોઈએ।
Verse 33
धर्मादर्थोऽर्थतः कामः कामात्सर्वसुखोदयः । स्वर्गोपि सुलभो धर्मात्काश्ये का दुर्लभा परम्
ધર્મથી અર્થ ઉપજે છે; અર્થથી ધર્મસંગત કામના સિદ્ધ થાય છે; કામના-સિદ્ધિથી સર્વ સુખોનું પ્રકટન થાય છે. ધર્મથી સ્વર્ગ પણ સુલભ—તો કાશીમાં પછી શું દુર્લભ છે?
Verse 34
उपायत्रयमेवात्र स्थाणुर्निर्वाणकारणम् । शर्वाण्यग्रेव भाणाद्धा परिनिर्णीय सर्वतः
અહીં સ્થાણુ (શિવ) એ મુક્તિના કારણરૂપે ત્રણ જ ઉપાયો જાહેર કર્યા છે; શર્વાણીએ પણ સર્વ રીતે નિર્ધાર કરીને પોતાના વચનથી સ્પષ્ટ રીતે પ્રગટ કર્યા છે।
Verse 35
पूर्वं पाशुपतो योगस्ततस्तीर्थं सितासितम् । ततोप्येकमनायासमविमुक्तं विमुक्तिदम्
પ્રથમ પાશુપત યોગ છે; પછી ‘સિતાસિત’ નામનું તીર્થ છે. પરંતુ એ બધાથી પણ પરે એક સહજ માર્ગ—અવિમુક્ત, જે મુક્તિ આપે છે.
Verse 36
श्रीशैल हिमशैलाद्या नानान्यायतनानि च । त्रिदंडधारणंचापि संन्यासः सर्वकर्मणाम्
શ્રીશૈલ, હિમશૈલ વગેરે અનેક પવિત્ર ધામો; તેમજ ત્રિદંડ ધારણ અને સર્વ કર્મોનો સંન્યાસ—આ પણ (માર્ગો) કહેવાય છે.
Verse 37
तपांसि नानारूपाणि व्रतानि नियमा यमाः । सिंधूनामपि संभेदा अरण्यानि बहून्यपि
વિવિધ પ્રકારનાં તપ, વ્રત, નિયમ અને યમ; નદીઓનાં પણ અનેક ભેદ; અને અનેક અરણ્યો—આ બધાં પણ (સાધન) કહેવાય છે.
Verse 38
मानसान्यपि भौमानि धारातीर्थादिकानि च । ऊषराश्चापि पीठानि ह्यच्छिन्नाम्नायपाठनम्
માનસ (અંતરંગ) તીર્થો અને ભૌમ (પૃથ્વીস্থিত) તીર્થો—ધારાતીર્થ વગેરે; કઠોર સાધનાના પીઠો પણ; તથા અચ્છિન્ન આમ્નાય-પરંપરાનું પાઠન—આ પણ (સાધન) છે.
Verse 39
जपश्चापि मनूनां च तथाऽग्निहवनानि च । दानानि नानाक्रतवो देवतोपासनानि च
મંત્રજપ, અગ્નિમાં હવન, દાન, વિવિધ યજ્ઞો, અને દેવતાઓની ઉપાસના—આ બધાં પણ (ધર્મસાધન) તરીકે પ્રશંસિત છે.
Verse 40
त्रिरात्रं पंचरात्राणि सांख्ययोगादयस्तथा । विष्णोराराधनं श्रेष्ठं मुक्तयेऽभिहितं किल
ત્રિરાત્ર, પંચરાત્ર વ્રતો તથા સાંખ્ય‑યોગાદિ સાધનો કહ્યા છે; છતાં મુક્તિ માટે વિષ્ણુની આરાધના જ શ્રેષ્ઠ ઉપાય છે—એવું ઘોષિત છે।
Verse 41
पुर्यश्चापि समाख्यातानृतजंतु विमुक्तिदा । कैवल्यसाधनानीह भवंत्येव विनिश्चितम्
દેહધારી જીવોને મુક્તિ આપનારી તરીકે પ્રખ્યાત પવિત્ર પુરીઓ, અહીં કૈવલ્યસાધન જ બને છે—એવું નિશ્ચિત રીતે સ્થિર છે।
Verse 42
एतानि यानि प्रोक्तानि काशीप्राप्तिकराणि च । प्राप्य काशीं भवेन्मुक्तो जंतुर्नान्यत्रकुत्रचित्
કાશીપ્રાપ્તિ કરાવનારા તરીકે જે જે ઉપાયો કહ્યા છે, તે દ્વારા કાશી પ્રાપ્ત કરીને જીવ મુક્ત થાય છે; અન્ય ક્યાંય, કોઈ સ્થાનમાં, એવું નથી।
Verse 43
अतएव हि तत्क्षेत्रं पवित्रमतिचित्रकृत् । विश्वेशितुः प्रियनित्यं विष्वग्ब्रह्माण्डमंडले
એથી જ તે ક્ષેત્ર પરમ પવિત્ર અને અતિ અદ્ભુત છે; સમગ્ર બ્રહ્માંડમંડળમાં તે વિશ્વેશ્વરને સદા પ્રિય છે।
Verse 44
इदमेव हि तत्क्षेत्रं कुशलप्रश्नकारणम् । एह्येहि देहि मे स्पर्शं निजगात्रस्य सुव्रत
આ જ તે ક્ષેત્ર છે, જે કુશલ‑મંગળ પૂછવાનું કારણ બને છે. આવો, આવો—હે સુવ્રત! તમારા પોતાના દેહનો સ્પર્શ મને આપો।
Verse 46
त्रिरात्रमपिये काश्यां वसंति नियतेंद्रियाः । तेषां पुनंति नियतं स्पृष्टाश्चरणरेणवः
જે લોકો કાશીમાં માત્ર ત્રણ રાત્રિ પણ ઇન્દ્રિયસંયમથી વસે છે, તેમના ચરણની ધૂળનો સ્પર્શ પણ નિત્ય અન્યને પવિત્ર કરે છે।
Verse 47
त्वं तु तत्र कृतावासः कृतपुण्यमहोच्चयः । उत्तरप्रवहा स्नान जातपिंगलमूर्धजः
પરંતુ તું ત્યાં નિવાસ કરીને મહાપુણ્યનો મોટો સંગ્રહ કર્યો છે; ઉત્તરપ્રવાહામાં સ્નાનથી તારા કેશ પિંગળ (તામ્રવર્ણ) થયા છે।
Verse 48
तव तत्र तु यत्कुंडमगस्तीश्वरसन्निधौ । तत्र स्नात्वा च पीत्वा च कृतसर्वोदकक्रियः
અને ત્યાં અગસ્તીશ્વરના સાન્નિધ્યમાં આવેલું તારું તે કુંડ—તેમાં સ્નાન કરીને અને તેનું જળ પીવાથી મનુષ્ય સર્વ ઉદકક્રિયાઓ પૂર્ણ કરેલ ગણાય છે।
Verse 49
पितॄन्पिंडैः समभ्यर्च्य श्रद्धाश्राद्धविधानतः । कृत्यकृत्यो भवेज्जंतुर्वाराणस्याः फलं लभेत्
શ્રદ્ધાપૂર્વક શ્રાદ્ધવિધિ મુજબ પિંડોથી પિતૃઓની યોગ્ય પૂજા કરવાથી મનુષ્ય કૃત્યકૃત્ય બને છે અને વારાણસીનું ફળ પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 50
इत्युक्त्वा सर्वगात्राणि स्पष्ट्वा कुंभोद्भवस्य च । स्कंदोऽमृतसरोवारि विगाह्य सुखमाप्तवान्
આમ કહી કુંભોદ્ભવ (અગસ્ત્ય) ઋષિના સર્વ અંગોને સ્પર્શ કરીને સ્કંદ અમૃતસરોવરનાં જળમાં અવગાહન કરી સુખ-આનંદને પ્રાપ્ત થયો।
Verse 51
जय विश्वेश नेत्राणि विनिमील्य वदन्नपि । ततः किंचित्क्षणं दध्यौ गुहः स्थाणुसुनिश्चलः
“જય વિશ્વેશ!” એમ બોલતાં બોલતાં પણ ગુહ (સ્કંદ) એ નેત્રો મીંચ્યા; ત્યારબાદ ક્ષણમાત્ર ધ્યાનમાં લીન થઈ સ્થાણુ (શિવ) સમ પરમ નિશ્ચલ રહ્યો।
Verse 52
स्कंदे विसर्जितध्याने सुप्रसन्नमनोमुखे । प्रतीक्ष्य वागवसरं पप्रच्छाथ मुनिर्गुहम्
સ્કંદે ધ્યાનનો વિરામ કર્યો અને મન તથા મુખ પ્રસન્ન થયા; ત્યારે વાણીનો અવસર જોઈ મુનિએ ગુહને પ્રશ્ન કર્યો।
Verse 53
अगस्तिरुवाच । स्वामिन्यथा भगवता भगवत्यै पुराऽकथि । वाराणस्यास्तु महिमा हिमशैलभुवे मुदा
અગસ્ત્ય બોલ્યા—હે સ્વામી! જેમ ભગવાને પૂર્વે હિમશૈલ પર આનંદથી ભગવતીને કહ્યું હતું, તેમ જ વારાણસીનો મહિમા મને કહો।
Verse 54
त्वया यथा समाकर्णि तदुत्संगनिवासिना । तथा कथय षड्वक्त्र तत्क्षेत्रं मेऽतिरोचते
તમે તેની ગોદમાં નિવાસ કરનાર (શિવ) પાસેથી જેમ સાંભળ્યું હતું, તેમ જ કહો, હે ષડ્વક્ત્ર; તે ક્ષેત્ર મને અત્યંત રોચે છે।
Verse 55
स्कंद उवाच । शृणुष्व मैत्रावरुणे यथा भगवताऽकथि । तत्क्षेत्रस्याविमुक्तस्य मम मातुः पुरः पुरा
સ્કંદ બોલ્યા—હે મૈત્રાવરુણ (અગસ્ત્ય)! સાંભળો; ભગવાને પૂર્વે મારી માતાની સમક્ષ અવિમુક્ત ક્ષેત્રનું જે રીતે વર્ણન કર્યું હતું, તે રીતે હું કહું છું।
Verse 56
श्रुतं च यत्तदुत्संगे स्थितेन स्थिरचेतसा । माहात्म्यं तच्छृणु मुने कथ्यमानं मयाऽनघ
અને તેની ગોદમાં સ્થિરચિત્તે બેઠો રહીને મેં જે સાંભળ્યું હતું—હે મુનિ, હે નિષ્પાપ, તે મહાત્મ્ય હું હવે કહું છું; તું સાંભળ.
Verse 57
गुह्यानां परमं गुह्यमविमुक्तमिहेरितम् । तत्र संनिहिता सिद्धिस्तत्र नित्यं स्थितो विभुः
અહીં અવિમુક્તને ગુહ્યોમાં પરમ ગુહ્ય તરીકે પ્રકટ કરવામાં આવ્યું છે. ત્યાં સિદ્ધિ સદા સન્નિહિત છે અને ત્યાં જ સર્વવ્યાપી પ્રભુ નિત્ય નિવાસ કરે છે.
Verse 58
भूर्लोके नैव संलग्नं तत्क्षेत्रं त्वंतरिक्षगम् । अयोगिनो न वीक्षंते पश्यंत्येव च योगिनः
તે ક્ષેત્ર ભૂલોક સાથે ખરેખર જોડાયેલું નથી; તે અંતરિક્ષગ, સામાન્ય દૃષ્ટિથી પરે છે. અયોગીઓ તેને નથી જોતા, પરંતુ યોગીઓ નિશ્ચયે દર્શન કરે છે.
Verse 59
यस्तत्र निवसेद्विप्र संयतात्मा समाहितः । त्रिकालमपि भुंजानो वायुभक्षसमो भवेत्
હે વિપ્ર, જે ત્યાં સંયતાત્મા અને સમાહિત થઈને નિવાસ કરે છે—તે ત્રિકાળ ભોજન કરતો હોવા છતાં વાયુભક્ષ સમાન બની જાય છે.
Verse 60
निमेषमात्रमपि यो ह्यविमुक्तेऽतिभक्तिभाक् । ब्रह्मचर्यसमायुक्तं तेन तप्तं महत्तपः
અવિમુક્તમાં નિમેષમાત્ર પણ જે અતિભક્તિથી ભરાઈ જાય—બ્રહ્મચર્યથી યુક્ત થઈ—તેને મહાન તપ કરેલું ગણાય.
Verse 61
यस्तु मासं वसेद्धीरो लघ्वाहारो जितेंद्रियः । सर्वं तेन व्रतं चीर्णं दिव्यं पाशुपतं भवेत्
જે ધીર પુરુષ કાશી (અવિમુક્ત) માં એક માસ વસે, અલ્પાહારી રહે અને ઇન્દ્રિયો પર વિજય મેળવે—તેને એ જ આચરણથી સર્વ વ્રતોનું પાલન થયેલું ગણાય; તેનું વ્રત દિવ્ય પાશુપત બની શિવપ્રસન્ન કરનારું થાય છે।
Verse 62
संवत्सरं वसंस्तत्र जितक्रोधो जितेंद्रियः । अपरस्वविपुष्टांगः परान्नपरिवर्जकः
ત્યાં એક વર્ષ વસીને—ક્રોધને જીતી અને ઇન્દ્રિયો સંયમમાં રાખીને—પરધનથી પોતાના દેહનું પોષણ ન કરે, અને અન્યે અર્પિત કરેલું અન્ન પણ ન ત્યજે; તે પવિત્ર નિવાસનું યોગ્ય ફળ પામે છે।
Verse 63
परापवादरहितः किंचिद्दानपरायणः । समाः सहस्रमन्यत्र तेन तप्तं महत्तपः
જે પરનિંદાથી રહિત હોય અને થોડુંક પણ દાન આપવા તત્પર રહે—તેને કાશીમાં નિવાસ અને એવા આચરણથી, અન્યત્રના હજાર વર્ષ સમાન મહાતપ કરેલું ગણાય છે।
Verse 64
यावज्जीवं वसेद्यस्तु क्षेत्रमाहात्म्यविन्नरः । जन्ममृत्यु भयं हित्वा स याति परमां गतिम्
આ ક્ષેત્રનું માહાત્મ્ય જાણીને જે મનુષ્ય જીવનભર અહીં વસે છે, તે જન્મ-મૃત્યુના ભયને ત્યજી પરમ ગતિને પામે છે।
Verse 65
न योगैर्या गतिर्लभ्या जन्मांतरशतैरपि । अन्यत्रहेलया साऽत्र लभ्येशस्य प्रसादतः
જે ગતિ યોગસાધનાથી પણ સૈકડો જન્મોમાં મળતી નથી, એ જ ગતિ અહીં આ સ્થાને તો સહેલાઈથી—ઈશ્વર (શિવ) ની કૃપાથી—પ્રાપ્ત થાય છે।
Verse 66
ब्रह्महा योऽभिगच्छेद्वै दैवाद्वाराणसीं पुरीम् । तस्य क्षेत्रस्य माहात्म्याद्ब्रह्महत्या निवर्तते
બ્રાહ્મણહંતક પણ દૈવયોગે વારાણસી નગરીમાં આવી પહોંચે તો, તે ક્ષેત્રના માહાત્મ્યથી તેની બ્રહ્મહત્યાનું પાપ નિવૃત્ત થાય છે.
Verse 67
आदेहपतनं यावद्योविमुक्तं न मुंचति । न केवलं ब्रह्महत्या प्रकृतिश्च निवर्तते
જે દેહપાત સુધી અવિમુક્તને છોડતો નથી, તેની માત્ર બ્રહ્મહત્યા જ નહીં, બંધનરૂપ પ્રકૃતિ પણ નિવૃત્ત થાય છે.
Verse 68
अनन्यमानसो भूत्वा तत्क्षेत्रं यो न मुंचति । स मुंचति जरामृत्युं गर्भवासं सुदुःसहम्
એકાગ્ર મનથી જે તે ક્ષેત્રને છોડતો નથી, તે જરા-મૃત્યુ તથા અતિ દુઃસહ ગર્ભવાસથી મુક્ત થાય છે.
Verse 69
अविमुक्तं निषेवेत देवर्षिगणसेवितम् । यदीच्छेन्मानवो धीमान्न पुनर्जननं भुवि
જો બુદ્ધિમાન મનુષ્ય પૃથ્વી પર ફરી જન્મ ન ઇચ્છે, તો દેવ-ઋષિગણોથી સેવિત અવિમુક્તનું આશ્રય લેવું જોઈએ.
Verse 70
अविमुक्तं न मुंचेत संसारभयमोचनम् । प्राप्य विश्वेश्वरं देवं न स भूयोऽभिजायते
સંસારભયને દૂર કરનાર અવિમુક્તને છોડવું નહીં; ત્યાં વિશ્વેશ્વર દેવને પ્રાપ્ત કરીને તે ફરી જન્મ લેતો નથી.
Verse 71
कृत्वा पापसह्स्राणि पिशाचत्वं वरंत्विह । न तु क्रतुशतप्राप्यः स्वर्गः काशीपुरीं विना
હજારો પાપ કર્યા છતાં અહીં પિશાચત્વ મળવું શ્રેયસ્કર છે; કારણ કે સો ક્રતુઓથી પ્રાપ્ત સ્વર્ગ પણ કાશીપુરી વિના ખરેખર પ્રાપ્ત થતો નથી.
Verse 72
अंतकाले मनुष्याणां भिद्यमानेषु मर्मसु । वातेनातुद्यमानानां स्मृतिर्नैवोपजायते
મૃત્યુકાળે, જ્યારે મનુષ્યોના મર્મસ્થાનો ભેદાય છે અને આંતરિક વાયુથી તેઓ પીડાય છે, ત્યારે સ્મૃતિ બિલકુલ ઉપજતી નથી.
Verse 73
तत्रोत्क्रमणकाले तु साक्षाद्विश्वेश्वरः स्वयम् । व्याचष्टे तारकं ब्रह्म येनासौ तन्मयो भवेत्
ત્યાં દેહત્યાગના સમયે સాక్షાત્ વિશ્વેશ્વર સ્વયં તારક-બ્રહ્મનું ઉપદેશ આપે છે; જેના દ્વારા તે જીવ તેના જ સ્વરૂપમય બની જાય છે.
Verse 74
अशाश्वतमिदं ज्ञात्वा मानुष्यं बहुकिल्बिषम् । अविमुक्तं निषेवेत संसारभयनाशनम्
આ માનવજીવન અશાશ્વત અને અનેક દોષોથી ભરેલું છે એમ જાણી, સંસારભયનો નાશ કરનાર અવિમુક્તનું આશ્રય લેવું જોઈએ.
Verse 75
विघ्रैरालोड्यमानोपि योऽविमुक्तं न मुंचति । नैःश्रेयसी श्रियं प्राप्य दुःखांतं सोधिगच्छति
વિઘ્નોથી હચમચી ગયો હોવા છતાં જે અવિમુક્તને છોડતો નથી, તે પરમ નૈઃશ્રેયસી શ્રીને પામી દુઃખનો અંત પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 76
महापापौघशमनीं पुण्योपचयकारिणीम् । भुक्तिमुक्तिप्रदामंते को न काशीं सुधीः श्रयेत्
જે મહાપાપોના પ્રવાહને શમાવે, પુણ્યસંચય વધારે અને અંતે ભોગ તથા મોક્ષ આપે—એવી કાશીનો આશ્રય કયો સુબુદ્ધિ ન લે?
Verse 77
एवं ज्ञात्वा तु मेधावी नाविमुक्तं त्यजेन्नरः । अविमुक्तप्रसादेन विमुक्तो जायते यतः
આ રીતે જાણીને બુદ્ધિમાન પુરુષે અવિમુક્તને ત્યાગ ન કરવો; કારણ કે અવિમુક્તના પ્રસાદથી જ સાચી મુક્તિ પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 78
अविमुक्तस्य माहात्म्यं षड्भिर्वक्त्रैः कथं मया । वक्तुं शक्यं न शक्नोति सहस्रास्योपि यत्परम्
અવિમુક્તનું માહાત્મ્ય હું માત્ર છ મુખોથી કેવી રીતે કહું? તેની પરમ મહિમા તો સહસ્રમુખવાળો પણ પૂર્ણ રીતે કહી શકતો નથી.
Verse 458
अपि काश्याः समागच्छत्स्पर्शवत्स्पर्श इष्यते । मयात्र तिष्ठता नित्यं किंतु त्वं तत आगतः
કાશીથી આવનારનો સ્પર્શ પણ પાવન સ્પર્શ માનવામાં આવે છે. હું અહીં નિત્ય રહું છું, પરંતુ તું તો ત્યાંથી આવ્યો છે.