Adhyaya 22

Verse 1

शिवशर्मोवाच । ध्रुवाख्यानमिदं रम्यं महापातकनाशनम् । महाश्चर्यकरं पुण्यं श्रुत्वा तृप्तोस्मि भो गणौ

શિવશર્માએ કહ્યું—આ ધ્રુવાખ્યાન રમ્ય છે અને મહાપાતકોનો નાશ કરનાર છે. તે પવિત્ર અને અતિ આશ્ચર્યજનક છે; હે ગણો, તેને સાંભળી હું તૃપ્ત થયો છું.

Verse 2

अगस्त्य उवाच । इत्थं यावद्द्विजो ब्रूते विमानं वायुवेगगम् । तावत्प्राप महर्लोकं स्वर्लोकात्परमाद्भुतम्

અગસ્ત્ય બોલ્યા—દ્વિજ આ રીતે બોલતો હતો તેટલામાં, પવનવેગે દોડતું તે વિમાન તરત જ સ્વર્ગલોકથી પણ વધુ અદ્ભુત મહર્લોકમાં પહોંચી ગયું।

Verse 3

द्विजोऽथ लोकं संवीक्ष्य सर्वतो महसा वृतम् । तौ गणौ प्रत्युवाचेदं कोयं लोको मनोहरः

પછી દ્વિજે સર્વ તરફ તેજથી આવૃત તે લોકને જોઈ, તે બે દિવ્ય ગણોને પૂછ્યું—“આ મનોહર લોક કયો છે?”

Verse 4

तावूचतुस्ततो विप्रं निशामय महामते । अयं स हि महर्लोकः स्वर्लोकात्परमाद्भुतः

ત્યારે તે બંને ગણોએ વિપ્રને કહ્યું—“હે મહામતે, સાંભળો; આ જ મહર્લોક છે, સ્વર્ગલોકથી પણ વધુ અદ્ભુત.”

Verse 5

कल्पायुषो वसंत्यत्र तपसा धूतकल्मषाः । विष्णुस्मरण संक्षीण समस्तक्लेशसंचयाः

અહીં કલ્પપર્યંત આયુષ્ય ધરાવનારા વસે છે; તપસ્યાથી જેમના પાપ ધોવાઈ ગયા છે અને વિષ્ણુસ્મરણથી જેમનો સર્વ ક્લેશસંચય ક્ષીણ થયો છે।

Verse 6

निर्व्याजप्रणिधानेन दृष्ट्वा तेजोमयं जगत् । महायोगसमायुक्ता वसंत्यत्र सुरोत्तमाः

અહીં દેવોમાં શ્રેષ્ઠ એવા સુરોત્તમો વસે છે; તેઓ મહાયોગથી યુક્ત થઈ, નિર્વ્યાજ સમાધિ-પ્રણિધાનથી જગતને તેજોમય રૂપે દર્શે છે।

Verse 7

इत्थं कथां कथयतोर्भगवद्गणयोः प्रिये । क्षणार्धेन विमानं तज्जनलोकं निनायतान्

પ્રિયે! તે બે ભગવદ્ગણો આમ કથા કહતાં કહતાં જ, તે વિમાને ક્ષણાર્ધમાં તેમને જનલોકમાં પહોંચાડ્યા.

Verse 8

निवसंत्यमला यत्र मानसा बह्मणः सुताः । सनंदनाद्या योगींद्राः सर्वे ते ह्यूर्ध्वरेतसः

જ્યાં બ્રહ્માના નિર્મળ માનસપુત્રો—સનંદનાદિ—યોગીન્દ્રો, સર્વે ઊર્ધ્વરેતસ, નિવાસ કરે છે.

Verse 9

अन्ये तु योगिनो ये वै ह्यस्खलद्ब्रह्मचारिणः । सर्वद्वंद्वविनिर्मुक्तास्ते वसंत्यतिनिर्मलाः

અને અન્ય યોગીઓ પણ ત્યાં વસે છે—જે બ્રહ્મચર્યવ્રતમાં અડગ, સર્વ દ્વંદ્વોથી મુક્ત, અતિ નિર્મળ છે.

Verse 10

जनलोकात्तपोलोकस्तेषां लोचनगोचरः । कृतस्तेन विमानेन मनोवेगेन गच्छता

જનલોકથી આગળ, મનోవેગે ગતિ કરતું તે વિમાન હોવાથી તપોલોક તેમના નેત્રગોચર થયો.

Verse 11

वैराजा यत्र ते देवा वसेयुर्दाहवर्जिताः । वासुदेवे मनो येषां वासुदेवार्पितक्रियाः

જ્યાં વૈરાજ દેવો દાહવર્જિત થઈ વસે છે; જેમનું મન વાસુદેવમાં સ્થિર છે અને જેમની સર્વ ક્રિયાઓ વાસુદેવને અર્પિત છે.

Verse 12

तपसा तोष्य गोविंदमभिलाषविवर्जिताः । तपोलोकमिमं प्राप्य वसंति विजितेंद्रियाः

જે નિષ્કામ બની તપસ્યા દ્વારા ગોવિંદને પ્રસન્ન કરે છે અને ઇન્દ્રિયો પર વિજય મેળવે છે, તેઓ આ તપોલોકને પામી ત્યાં જ નિવાસ કરે છે।

Verse 13

शिलोंछ वृत्तया ये वै दंतोलूखलिकाश्च ये । अश्मकुट्टाश्च मुनयः शीर्णपर्णाशिनश्च ये

ત્યાં શિલોઞ્છવૃત્તિથી જીવતા, દાંતને ઉખળી સમાન કરી પીસતા, પથ્થરથી કૂટતા મુનિઓ તથા સૂકાં પાન ખાઈ જીવતા તપસ્વીઓ જોવા મળે છે।

Verse 14

ग्रीष्मे पंचाग्नितपसो वर्षासु स्थंडिलेशयाः । हेमंतशिशिरार्धे ये क्षपंति सलिले क्षपाः

ઉનાળામાં તેઓ પંચાગ્નિ તપ કરે છે, વર્ષાઋતુમાં નિર્વસ્ત્ર ભૂમિ પર શયન કરે છે, અને હેમંત-શિશિરના અર્ધભાગમાં જળમાં ઊભા રહી રાત્રિઓ વિતાવે છે।

Verse 15

कुशाग्रनीरविप्रूषस्तृषिता यतयोऽपिबन् । वाताशिनोतिक्षुधिताः पादाग्रांगुष्ठ भूस्पृशः

તરસ્યા યતિઓ કુશના અગ્ર પર રહેલા જળબિંદુઓ પણ પીતા નથી; અત્યંત ભૂખમાં પણ તેઓ વાયુને જ આહાર માની જીવે છે; અને જમીનને માત્ર પગના અંગૂઠાના અગ્રથી સ્પર્શ થાય એમ ઊભા રહે છે।

Verse 16

ऊर्ध्वदोषो रविदृशस्त्वेकांघ्रि स्थाणु निश्चलाः । ये वै दिवा निरुच्छ्वासा मासोच्छ्वासाश्च ये पुनः

કેટલાક દોષ-નિગ્રહને ઊર્ધ્વમુખ રાખે છે, સૂર્ય તરફ દૃષ્ટિ સ્થિર કરે છે અને એક પગ પર સ્તંભ સમા નિશ્ચલ ઊભા રહે છે; કેટલાક દિવસભર શ્વાસ રોકે છે, અને કેટલાક મહિને માત્ર એકવાર શ્વાસ લે છે।

Verse 17

मासोपवासव्रतिनश्चातुर्मास्य व्रताश्च ये । ऋत्वंततोयपाना ये षण्मासोपवासकाः

કેટલાક સાધકો માસભર ઉપવાસ-વ્રત કરે છે, કેટલાક ચાતુર્માસ્ય વ્રત ધારણ કરે છે; કેટલાક ઋતુના અંતે જ જળપાન કરે છે અને કેટલાક છ માસ સુધી ઉપવાસ કરે છે।

Verse 18

ये च वर्षनिमेषा वै वर्षधारांबु तर्षकाः । ये च स्थाणूपमां प्राप्ता मृगकंडूति सौख्यदाः

કેટલાક વર્ષાકાળમાં પાંપણ પણ ન મીંચે, વરસતી જળધારાઓ વચ્ચે પણ તૃષાર્ત રહે; અને કેટલાક સ્તંભ સમા નિશ્ચલ બની, હરણ જેવી ખંજવાળને જ ‘સુખ’ માને છે।

Verse 19

जटाटवी कोटरांतः कृतनीडांडजाश्च ये । प्ररूढवामलूरांगाः स्नायुनद्धास्थिसंचयाः

કેટલાકની જટાઓ વનના ગુહા જેવી બની ગઈ છે, જેમાં પક્ષીઓએ માળા બાંધી ઇંડાં મૂક્યાં છે; તેમના અંગો વિકૃત અને ક્ષીણ—સ્નાયુઓથી બંધાયેલ અસ્થિઓનું માળખું માત્ર।

Verse 20

लताप्रतानैः परितो वेष्टितावयवाश्च ये । सस्यानि च प्ररूढानि यदंगेषु चिरस्थिति

કેટલાકના અંગો ચારે તરફ ફેલાયેલી લતાઓના જાળથી વળગી ગયા છે; અને લાંબા સમય સુધી અચળ રહેતાં તેમના શરીર પર ઘાસ અને વનસ્પતિઓ પણ ઉગી આવી છે।

Verse 21

इत्यादि सुतपः क्लिष्टवर्ष्माणो ये तपोधनाः । ब्रह्मायुषस्तपोलोके ते वसंत्यकुतोभयाः

આ રીતે ઉત્તમ તપથી જેમના દેહ ક્લેશિત થયા છે, એવા તપોધન તપસ્વીઓ તપોલોકમાં બ્રહ્મા સમાન દીર્ઘ આયુષ્ય પામી, સર્વ દિશાઓથી નિર્ભય રહી વસે છે।

Verse 22

यावदित्थं स पुण्यात्मा शृणोति गणयोर्मुखात् । तावन्नेत्रातिथीभूतः सत्यलोको महोज्ज्वलः

જ્યાં સુધી તે પુણ્યાત્મા બે ગણોના મુખેથી ઉચ્ચારાયેલા વચનો સાંભળતો રહ્યો, ત્યાં સુધી જ મહાપ્રકાશમાન સત્યલોક તેની આંખો સામે દૃષ્ટિના અતિથિ સમાન પ્રગટ રહ્યો।

Verse 23

त्वरावंतौ गणौ तत्र विमानादवरुह्य तौ । स्रष्टारं सर्वलोकानां तेन सार्धं प्रणेमतुः

પછી તે બે ઝડપી ગતિ ધરાવતા ગણો ત્યાં વિમાનમાંથી ઉતરી, તેની સાથે મળીને સર્વ લોકોના સ્રષ્ટા બ્રહ્માને પ્રણામ કર્યા।

Verse 24

ब्रह्मोवाच । गणावसौ द्विजो धीमान्वेदवेदांगपारगः । स्मृत्युक्ताचारचंचुश्च प्रतीपः पापकर्मसु

બ્રહ્માએ કહ્યું— “હે ગણો! આ દ્વિજ ધીમાન છે, વેદ અને વેદાંગોમાં પારંગત છે; સ્મૃતિમાં કહેલા આચારમાં નિષ્ઠાવાન છે અને પાપકર્મો પ્રત્યે દૃઢ વિરોધી છે।”

Verse 25

अयि द्विज महाप्राज्ञ जाने त्वां शिवशर्मक । साधूकृतं त्वया वत्स सुतीर्थप्राणमोक्षणात्

“હે મહાપ્રાજ્ઞ દ્વિજ, શિવશર્મન! હું તને જાણું છું. વત્સ, તું સારું કર્યું— કારણ કે તું સુતીર્થમાં પ્રાણત્યાગ કર્યો છે।”

Verse 26

सत्वरं गत्वरं सर्वं यच्चैतद्भवतेक्षितम् । दैनंदिनप्रलयतः सृजामि च पुनः पुनः

“તું જે કંઈ જુએ છે તે બધું જ ઝડપથી પસાર થઈ નાશ પામે છે. દૈનિક પ્રલય પછી હું તેને વારંવાર ફરી સર્જું છું.”

Verse 27

आ वैराजं प्रतिपदमुपसंहरते हरः । का कथा मशकाभानां नृणां मरणधर्मिणाम्

વિરાજ-તત્ત્વ સુધી પણ હર (શિવ) પગલે પગલે સર્વનું ઉપસંહાર કરે છે. તો મચ્છર જેવા ક્ષીણ, મરણધર્મી મનુષ્યોની શું વાત કરવી?

Verse 28

चतुर्षु भूतग्रामेषु ह्येक एव गुणो नृणाम् । तस्मिन्वै भारते वर्षे कर्मभूमौ महीयसि

ચાર ભૂતસમૂહોમાં મનુષ્યોમાં જ એક વિશેષ શ્રેષ્ઠ ગુણ છે—વિશેષ કરીને મહાન કર્મભૂમિ એવા ભારતવર્ષમાં।

Verse 29

चपलानि विनिर्जित्येंद्रियाणि मनसा सह । विहाय वैरिणं लोभं विष्वग्गुणगणस्य च

મન સાથે ચંચળ ઇન્દ્રિયોને જીતીને, અને સર્વત્ર વ્યાપતા ગુણસમૂહનું મૂળ શત્રુ—લોભ—ને ત્યજીને,

Verse 30

धर्मवंशहरं काममर्थसंचयहारिणम् । जरापलितकर्तारं विनिष्कृत्य विचारतः

ધર્મ અને વંશનો નાશ કરનાર, સંગ્રહિત ધન હરી લેનાર, અને જરા તથા પલિતતા લાવનાર કામને વિવેકથી દૂર કરીને,

Verse 31

जित्वा क्रोधरिपुं धैर्यात्तपसो यशसः श्रियः । शरीरस्यापि हर्तारं नेतारं तामसीं गतिम्

ધૈર્યથી ક્રોધરૂપ શત્રુને જીતીને—જે તપ, યશ અને શ્રી (સમૃદ્ધિ)નો ચોર છે; જે શરીરનો પણ હર્તા છે અને તમોગતિ તરફ દોરે છે—

Verse 32

सदा मदं परित्यज्य प्रमादैकपदप्रदम् । प्रमादैकशरण्यं च संपदां विनिवर्तकम्

સદા મદ અને દર્પનો ત્યાગ કર; કારણ કે પ્રમાદ જ પતનનું એકમાત્ર દ્વાર છે. એ જ વિનાશનું એકમાત્ર આશ્રય છે અને સંપત્તિને હાનિમાં ફેરવે છે.

Verse 33

सर्वत्र लघुता हेतुमहंकारं विहाय च । दूषणारोपणे यत्नं कुर्वाणं सज्जनेष्वपि

સર્વત્ર લઘુતાનું કારણ એવા અહંકારને ત્યજીને, સજ્જનોમાં પણ દોષારોપણ કરવાનો પ્રયત્ન ન કર.

Verse 34

हित्वा मोहं महाद्रोहरोपणं मतिघातिनम् । अत्यंतमंधीकरणमंधतामिस्रदर्शकम्

મોહનો ત્યાગ કર; તે મહાદ્રોહ રોપે છે, વિવેકનો નાશ કરે છે, બુદ્ધિને અત્યંત મંદ કરે છે અને અંધ અજ્ઞાનનું અંધકાર જ દેખાડે છે.

Verse 35

श्रुतिस्मृतिपुराणोक्तं परिक्षुण्णं महाजनैः । धर्मसोपानमारुह्य यदिहायांति हेलया

શ્રુતિ-સ્મૃતિ-પુરાણોમાં કહેલ અને મહાજનો દ્વારા સુપથિત ધર્મસોપાન પર ચઢ્યા પછી પણ, કેટલાક અહીં માત્ર બેદરકારીથી પડી જાય છે.

Verse 36

कर्मभूमिं समीहंते सर्वे स्वर्गौकसो द्विज । यत्तत्रार्जितभोक्तारः पदेषूच्चावचेष्वमी

હે દ્વિજ! સ્વર્ગવાસી સૌ કર્મભૂમિની ઇચ્છા કરે છે; કારણ કે ત્યાં જ કમાયેલાં ફળોના ભોક્તા બની જીવો ઊંચા-નીચા પદોમાં ભોગવે છે.

Verse 37

नार्यावर्तसुमो देशो न काशी सदृशी पुरी । न विश्वेश समं लिंगं क्वापि बह्मांडमंडले

આર્યાવર્ત કરતાં ઉત્તમ દેશ નથી, કાશી સમી પુરી નથી; અને સમગ્ર બ્રહ્માંડમંડળમાં વિશ્વેશ્વર સમું લિંગ ક્યાંય નથી।

Verse 38

संति स्वर्गा बहुविधाः सुखेतर विवर्जिता । सुकृतैकफलाः सर्वे युक्ताः सर्वसमृद्धिभिः

સ્વર્ગો અનેક પ્રકારના છે, દુઃખના સંસર્ગથી રહિત; બધા પુણ્યના એકમાત્ર ફળ છે અને સર્વ સમૃદ્ધિઓથી યુક્ત છે।

Verse 39

स्वर्लोकादधिकं रम्यं नहि ब्रह्मांडगोलके । सर्वे यतंते स्वर्गाय तपोदानव्रतादिभिः

સમગ્ર બ્રહ્માંડગોળમાં સ્વર્લોક કરતાં વધુ રમ્ય કંઈ નથી; તેથી તપ, દાન, વ્રત આદિ દ્વારા સૌ સ્વર્ગ માટે પ્રયત્ન કરે છે।

Verse 40

स्वर्लोकादपिरम्याणि पातालानीति नारदः । प्राह स्वर्गसदां मध्ये पातालेभ्यः समागतः

પાતાળમાંથી ઉપર આવી નારદે સ્વર્ગસભાના મધ્યમાં કહ્યું—“સ્વર્લોક કરતાં પણ પાતાળ વધુ રમ્ય છે.”

Verse 41

आह्लादकारिणः शुभ्रा मणयो यत्र सुप्रभाः । नागांगाभरणप्रोताः पातालं केन तत्समम्

જ્યાં હૃદયને આનંદ આપનારા શુભ્ર, તેજસ્વી મણિઓ અતિપ્રભાથી ઝળહળે છે, નાગોના અંગાભરણોમાં ગૂંથાયેલા—એવા પાતાળને સમાન કોણ?

Verse 42

दैत्यदानवकन्याभिरितश्चेतश्च शोभिते । पाताले कस्य न प्रीतिर्विमुक्तस्यापि जायते

દૈત્ય-દાનવ કન્યાઓથી ચારે તરફ શોભિત પાતાળમાં કોને પ્રીતિ ન થાય? વૈરાગ્યવાન (વિમુક્ત) મનુષ્યને પણ ત્યાં એક પ્રકારનો આનંદ ઉપજે છે।

Verse 43

दिवार्करश्मयस्तत्र प्रभां तन्वंति नातपम् । शशिनश्च न शीताय निशि द्योताय केवलम्

ત્યાં દિવસે સૂર્યકિરણો માત્ર તેજ ફેલાવે છે, તાપ નથી આપતા; અને ચંદ્ર પણ શીતળતા માટે નહીં, માત્ર રાત્રે પ્રકાશ માટે જ છે।

Verse 44

यत्र न ज्ञायते कालो गतोपि दनुजादिभिः । वनानि नद्यो रम्याणि सदंभांसि सरांसि च

જ્યાં દનુજ આદિ માટે યુગો વીતી જાય તોય કાળનો અહેસાસ થતો નથી; ત્યાં રમ્ય વનો અને નદીઓ છે, તથા સદા જળસમૃદ્ધ સરોવરો પણ છે।

Verse 45

कलाः पुंस्को किलालापाः सुचैलानि शुचीनि च । भूषणान्यतिरम्याणि गंधाद्यमनुलेपनम्

ત્યાં કલાઓ છે અને મનોહર સંવાદ છે; ઉત્તમ, શુદ્ધ અને તેજસ્વી વસ્ત્રો છે; અતિ રમ્ય આભૂષણો છે; તેમજ સુગંધિત અનુલેપન આદિ પણ છે।

Verse 46

वीणावेणुमृदंगादि निस्वनाः श्रुतिहारिणः । हाटकेशं महालिंगं यत्र वै सर्वकामदम्

ત્યાં વીણા, વેણુ, મૃદંગ આદિ વાદ્યોના નાદ શ્રવણહારી છે; અને ત્યાં ‘હાટકેશ’ નામનું મહાલિંગ છે, જે નિશ્ચયે સર્વકામદ છે।

Verse 47

एतान्यन्यानि रम्याणि भोग्योग्यानि दानवैः । दैत्योरगैश्च भुज्यंते पातालांतरगोचरैः

આ તથા અન્ય અનેક રમણીય, ભોગયોગ્ય સુખો દાનવો દ્વારા, તેમજ પાતાળના વિવિધ પ્રદેશોમાં વિહરતા દૈત્ય અને નાગો દ્વારા ભોગવવામાં આવે છે।

Verse 48

पातालेभ्योपि वै रम्यं द्विज वर्षमिलावृतम् । रत्नसानुं समाश्रित्य परितः परिसंस्थितम्

હે દ્વિજ! પાતાળોથી પણ વધુ રમણીય ‘ઇલાવૃત-વર્ષ’ નામનું દેશ છે; તે રત્નમય પર્વત-ઢાળોને આશ્રય લઈને ચારે તરફથી પરિઘેરાયેલું સ્થિત છે।

Verse 49

सदा सुकृतिनो यत्र सर्वभोगभुजो द्विज । नवयौवनसंपन्ना नित्यं यत्र मृगीदृशः

હે દ્વિજ! ત્યાં સુકૃતિજન સદા સર્વ ભોગો ભોગવે છે; અને ત્યાં મૃગનયની સ્ત્રીઓ નિત્ય નવીન યૌવનથી યુક્ત રહે છે।

Verse 50

भोगभूमिरियं प्रोक्ता श्रेयो विनिमयार्जिता । भुज्यते त्वद्विधैर्लोकैस्तीर्थाभित्यक्त देहकैः

આને ‘ભોગભૂમિ’ કહેવાઈ છે—જાણે શ્રેયના વિનિમયથી પ્રાપ્ત થયેલી; અને તીર્થમાં દેહત્યાગ કરનાર તમારાં જેવા લોકોએ જ તેનો ભોગ અનુભવ્યો છે।

Verse 51

अक्लीबभाषिभिश्चापि पुत्रक्षेत्राद्यहीनकैः । परोपकारसंक्षीणसुखायुर्धनसंचयैः

તેનો ભોગ તેઓ પણ કરે છે, જે કાયરતા વિના વાણી બોલે છે, જે પુત્ર-ક્ષેત્રાદિથી વંચિત નથી, અને જેમના સુખ, આયુષ્ય તથા ધનસંચય પરોપકારથી વધ્યા છે।

Verse 52

संति द्वीपा ह्यनेका वै पारावारांतरस्थिताः । जंबूद्वीपसमो द्वीपो न क्वापि जगतीतले

પારાવાર મહાસમુદ્રની વચ્ચે અનેક દ્વીપો ખરેખર સ્થિત છે; પરંતુ જગતતળ પર ક્યાંય જંબૂદ્વીપ સમો દ્વીપ નથી।

Verse 53

तत्रापि नववर्षाणि भारतं तत्र चोत्तमम् । कर्मभूमिरियं प्रोक्ता देवानामपिदुर्लभा

તે જંબૂદ્વીપમાં પણ નવ વર્ષો છે; તેમાં ભારત સર્વોત્તમ છે. આ ભૂમિ ‘કર્મભૂમિ’ તરીકે પ્રખ્યાત છે, જે દેવતાઓને પણ દુર્લભ છે।

Verse 54

अष्टौ किंपुरुषादीनि देवभोग्यानि तानि तु । तेषु स्वर्गात्समागत्य रमंते त्रिदिवौकसः

કિંપુરુષ વગેરે બાકીના આઠ વર્ષો દેવતાઓ માટે ભોગ્ય છે. સ્વર્ગથી ત્યાં આવી ત્રિદિવવાસીઓ તેમાં આનંદથી રમે છે।

Verse 55

योजनानां सहस्राणि नवविस्तारतस्त्विदम् । भारतं प्रथमं वर्षं मेरोर्दक्षिणतः स्थितम्

આ ભારતવર્ષ વિસ્તારમાં નવ સહસ્ર યોજન છે. આ પ્રથમ વર્ષ છે અને મેરુ પર્વતના દક્ષિણમાં સ્થિત છે।

Verse 56

तत्रापि हिमविंध्याद्रेरंतरं पुण्यदं परम् । गंगायमुनयोर्मध्ये ह्यंतर्वेदी भुवः पराः

તેમાં પણ હિમાલય અને વિંધ્ય પર્વતોની વચ્ચેનો પ્રદેશ પરમ પુણ્યદાયક છે. અને ગંગા-યમુના વચ્ચેની ‘અંતર્વેદી’ ભૂમિ પૃથ્વી પર શ્રેષ્ઠ છે।

Verse 57

कुरुक्षेत्रं हि सर्वेषां क्षेत्राणामधिकं ततः । ततोपि नैमिषारण्यं स्वर्गसाधनमुत्तमम्

કુરુક્ષેત્ર નિશ્ચયે સર્વ પવિત્ર ક્ષેત્રોમાં શ્રેષ્ઠ છે; પરંતુ તેનાથી પણ ઉપર નૈમિષારણ્ય સ્વર્ગપ્રાપ્તિનું પરમ ઉત્તમ સાધન છે.

Verse 58

नैमिषारण्यतोपीह सर्वस्मिन्क्षितिमंडले । सर्वेभ्योपि हि तीर्थेभ्यस्तीर्थराजो विशिष्यते

અને નૈમિષારણ્યથી પણ ઉપર, આ સમગ્ર ક્ષિતિમંડળમાં ‘તીર્થરાજ’ સર્વ તીર્થોમાં વિશેષ રીતે શ્રેષ્ઠ છે.

Verse 60

यागाः सर्वे मया पूर्वं तुलया विधृता द्विज । तच्च तीर्थवरं रम्यं कामिकं कामपूरणात

હે દ્વિજ! મેં પૂર્વે સર્વ યજ્ઞોને તુલામાં તોળ્યા; ત્યારે તે રમ્ય શ્રેષ્ઠ તીર્થ ‘કામિક’ ઠર્યું, કારણ કે તે કામનાઓ પૂર્ણ કરે છે.

Verse 61

दृष्ट्वा प्रकृष्टयागेभ्यः पुष्टेभ्यो दक्षिणादिभिः । प्रयागमिति तन्नाम कृतं हरिहरादिभिः

દક્ષિણા આદિથી સમૃદ્ધ અતિ ઉત્તમ યજ્ઞોથી પણ તેને શ્રેષ્ઠ જોઈ, હરિ-હર આદિ દેવોએ તેનું નામ ‘પ્રયાગ’ રાખ્યું.

Verse 62

नाममात्रस्मृतेर्यस्य प्रयागस्य त्रिकालतः । स्मर्तुः शरीरे नो जातु पापं वसति कुत्रचित्

જે ત્રિકાળે (પ્રાતઃ, મધ્યાહ્ન, સાયં) માત્ર નામસ્મરણથી પણ પ્રયાગને યાદ કરે છે, તેના શરીરમાં પાપ કદી ક્યાંય વસતું નથી.

Verse 63

संति तीर्थान्यनेकानि पापत्राणकराणि च । न शक्तान्यधिकं दातुं कृतैनः परिशुद्धितः

ઘણા તીર્થો છે, જે પાપથી રક્ષા કરે છે; પરંતુ કરેલા પાપોની પૂર્ણ શુદ્ધિથી આગળ વધીને વધુ શુદ્ધિ આપવાની શક્તિ તેમને નથી.

Verse 64

जन्मांतरेष्वसंख्येषु यः कृतः पापसंचयः । दुष्प्रणोद्यो हि नितरां व्रतैर्दानैस्तपोजपैः

અસંખ્ય જન્મોમાં સંગ્રહાયેલ પાપસંચય અત્યંત દુર્નિવાર છે; વ્રત, દાન, તપ અને જપથી પણ તેને દૂર કરવું બહુ કઠિન છે.

Verse 65

स तीर्थराजगमनोद्यतस्य शुभजन्मनः । अंगेषु वेपतेऽत्यंतं द्रुमो वातहतो यथा

તીર્થરાજ પાસે જવા ઉદ્યત એવા શુભજન્મા પુરુષના અંગો અત્યંત કંપે છે—જેમ પવનથી હલેલો વૃક્ષ.

Verse 66

ततः क्रांतार्धमार्गस्य प्रयाग दृढचेतसः । पुंसः शरीरान्निर्यातुमपेक्षेत पदांतरम्

ત્યારે, હે પ્રયાગ! દૃઢચિત્ત પુરુષ અર્ધમાર્ગ પાર કરતાં જ તેનું પાપ શરીરમાંથી નીકળવા તત્પર થાય છે, માત્ર આગળના પગલાની રાહ જુએ છે.

Verse 67

भाग्यान्नेत्रातिथीभूते तीर्थराजे महात्मनः । पलायते द्रुततरं तमः सूर्योदये यथा

સૌભાગ્યે જ્યારે તીર્થરાજ તે મહાત્માના નેત્રોના અતિથિ બને છે, ત્યારે અંધકાર સૂર્યોદયની જેમ વધુ જ ઝડપથી પલાયન કરે છે.

Verse 68

सप्तधातुमयी भूततनौ पापानि यानि वै । केशेषु तानि तिष्ठंति वपनाद्यांति तान्यपि

સપ્તધાતુમય દેહમાં જે જે પાપો હોય, તે કેશોમાં સ્થિર થાય છે; અને મુંડન કરવાથી તે પણ દૂર થઈ જાય છે।

Verse 69

स्वर्गदोमोक्षदश्चैव सर्वकामफलप्रदः । प्रयागस्तन्महत्क्षेत्रं तीर्थराज इति स्मृतः

સ્વર્ગ અને મોક્ષ આપનાર તથા સર્વ ધર્મ્ય કામનાઓનું ફળ આપનાર તે મહાક્ષેત્ર પ્રયાગ ‘તીર્થરાજ’ તરીકે સ્મરાય છે।

Verse 70

पुण्यराशिं च विपुलं पुण्यान्भोगान्यथेप्सितान् । स्वर्गं प्राप्नोति तत्पुण्यान्निष्कामो मोक्षमाप्नुयात्

તે પુણ્યથી મનુષ્યને વિશાળ પુણ્યરાશિ અને ઇચ્છિત ધર્મ્ય ભોગો મળે છે તથા સ્વર્ગપ્રાપ્તિ થાય છે; પરંતુ નિષ્કામ જન એ જ પુણ્યથી મોક્ષ પામે છે।

Verse 71

स्नायाद्योभिलषन्मोक्षं कामानन्यान्विहाय च । सोपि मोक्षमवाप्नोति कामदात्तीर्थराजतः

મોક્ષની ઇચ્છાથી અન્ય કામનાઓ ત્યજી અહીં સ્નાન કરનાર, તે પણ વરદાતા તીર્થરાજથી મોક્ષ પામે છે।

Verse 72

तीर्थराजं परित्यज्य योऽन्यस्मात्काममिच्छति । भारताख्ये महावर्षे स कामं नाप्नुयात्स्फुटम्

તીર્થરાજને ત્યજી જે અન્યત્રથી કામસિદ્ધિ ઇચ્છે, તે ભારત નામના આ મહાવર્ષમાં પણ નિશ્ચિત રીતે તે કામના પ્રાપ્ત કરતો નથી।

Verse 73

सत्यलोके प्रयागे च नांतरं वेद्म्यहं द्विज । तत्र ये शुभकर्माणस्ते मल्लोकनिवासिनः

હે દ્વિજ! સત્યલોક અને પ્રયાગમાં હું કોઈ ભેદ જાણતો નથી. ત્યાં જે શુભ કર્મ કરે છે, તે મારા જ દિવ્ય લોકના નિવાસી બને છે.

Verse 74

तीर्थाभिलाषिभिर्मर्त्यैस्सेव्यं तीर्थांतरं नहि । अन्यत्र भूमिवलये तीर्थराजात्प्रया गतः

તીર્થની અભિલાષા ધરાવતા મર્ત્યો માટે ભૂમિવલયમાં તીર્થરાજ પ્રયાગ સિવાય બીજું કોઈ તીર્થ સેવનીય નથી.

Verse 75

यथांतरं द्विजश्रेष्ठ भूपेत्वितरसेवके । दृष्टांतमात्रं कथितं प्रयागेतर तीर्थयोः

હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ! જેમ રાજા અને પરસેવકમાં મોટો અંતર હોય છે, તેમ પ્રયાગ અને અન્ય તીર્થોનો ભેદ માત્ર દૃષ્ટાંતરૂપે કહેવાયો છે.

Verse 76

यथाकथंचित्तीर्थेऽस्मिन्प्राणत्यागं करोति यः । तस्यात्मघातदोषो न प्राप्नुयादीप्सितान्यपि

આ તીર્થમાં જે કોઈ પણ રીતે પ્રાણત્યાગ કરે છે, તેને આત્મઘાતનો દોષ લાગતો નથી; તે તો ઇચ્છિત ફળો પણ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 77

यस्य भाग्यवतश्चात्र तिष्ठंत्यस्थीन्यपि द्विज । न तस्य दुःखलेशोपि क्वापि जन्मनि जायते

હે દ્વિજ! જે ભાગ્યવાનની અસ્થિઓ પણ અહીં રહે છે, તેને કોઈપણ જન્મમાં દુઃખનો લેશમાત્ર પણ થતો નથી.

Verse 78

ब्रह्महत्यादि पापानां प्रायश्चित्तं चिकीर्षुणा । प्रयागं विधिवत्सेव्यं द्विजवाक्यान्न संशयः

બ્રહ્મહત્યા આદિ પાપોના પ્રાયશ્ચિત્ત કરવા ઇચ્છનારએ વિધિપૂર્વક પ્રયાગનું સેવન કરવું જોઈએ—દ્વિજોના વચનમાં સંશય નથી।

Verse 79

किं बहूक्तेन विप्रेंद्र महोदयमभीप्सुना । सेव्यं सितासितं तीर्थं प्रकृष्टं जगतीतले

હે વિપ્રેન્દ્ર! વધુ કહેવું શું? જે મહોદય ઇચ્છે છે તેણે ધરતી પર શ્રેષ્ઠ સીતાસિત તીર્થનું સેવન કરવું જોઈએ।

Verse 80

प्रयागतोपि तीर्थेशात्सर्वेषु भुवनेष्वपि । अनायासेन वै मुक्तिः काश्यां देहावसानतः

તીર્થેશ પ્રયાગથી પણ ઉપર, તેમજ સર્વ લોકોમાં પણ—કાશીમાં દેહાવસાન થાય તો અનાયાસે મુક્તિ પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 81

प्रयागादपि वै रम्यमविमुक्तं न संशयः । यत्र विश्वेश्वरः साक्षात्स्वयं समधितिष्ठति

પ્રયાગથી પણ વધુ રમ્ય અવિમુક્ત છે—એમાં સંશય નથી—કારણ કે ત્યાં સાક્ષાત્ વિશ્વેશ્વર સ્વયં અધિષ્ઠિત છે।

Verse 82

अविमुक्तान्महाक्षेत्राद्विश्वेश समधिष्ठितात् । न च किंचित्क्वचिद्रम्यमिह ब्रह्मांडगोलके

વિશ્વેશ્વર દ્વારા અધિષ્ઠિત તે મહાક્ષેત્ર અવિમુક્ત કરતાં, આ બ્રહ્માંડગોળમાં ક્યાંય પણ વધુ રમ્ય સ્થાન નથી।

Verse 83

अविमुक्तमिदं क्षेत्रमपि ब्रह्मांडमध्यगम् । ब्रह्मांडमध्ये न भवेत्पंचक्रोशप्रमाणतः

આ અવિમુક્ત પુણ્યક્ષેત્ર બ્રહ્માંડના મધ્યમાં પણ સ્થિત છે. બ્રહ્માંડમાં પાંચ ક્રોશ જેટલા પરિમાણનું સમાન બીજું કશું નથી.

Verse 84

यथायथा हि वर्धेत जलमेकार्णवस्य च । तथातथोन्नयेदीशस्तत्क्षेत्रं प्रलयादपि

જેમ જેમ એકાર્ણવનું જળ વધે છે, તેમ તેમ ઈશ્વર તે ક્ષેત્રને ઊંચે ઉઠાવે છે—પ્રલયકાળમાં પણ.

Verse 85

क्षेत्रमेतत्त्रिशूलाग्रे शूलिनस्तिष्ठति द्विज । अंतरिक्षेन भूमिष्ठं नेक्षंते मूढबुद्धयः

હે દ્વિજ! શૂલધારી શિવના ત્રિશૂલના અગ્ર પર આ ક્ષેત્ર સ્થિત છે. ભૂમિ પર હોવા છતાં, અંતરિક્ષ-સ્વભાવ હોવાથી મૂઢબુદ્ધિ લોકો તેને જોઈ શકતા નથી.

Verse 86

सदा कृतयुगं चात्र महापर्वसदाऽत्र वै । न ग्रहाऽस्तोदयकृतो दोषो विश्वेश्वराश्रमे

અહીં સદા કૃતયુગ જ છે; અહીં નિત્ય મહાપર્વ છે. વિશ્વેશ્વરના આશ્રમમાં ગ્રહોના અસ્ત-ઉદયથી કોઈ દોષ ક્યારેય થતો નથી.

Verse 87

सदा सौम्यायनं तत्र सदा तत्र महोदयः । सदैव मंगलं तत्र यत्र विश्वेश्वरस्थितिः

ત્યાં સદા સૌમ્યાયન છે, ત્યાં સદા મહોદય છે. જ્યાં વિશ્વેશ્વર વિરાજે છે, ત્યાં સદૈવ મંગળ જ મંગળ છે.

Verse 88

यथाभूमितले विप्र पुर्यः संति सहस्रशः । तथा काशी न मंतव्या क्वापि लोकोत्तरात्वियम्

હે વિપ્ર! ભૂમિતલ પર સહસ્રો નગરો છે, તથાપિ કાશીને ક્યાંય પણ માત્ર એક નગરી સમજી ન લેવી; આ પુરી ખરેખર લોકોથી પરે (લોકોત્તરા) છે।

Verse 89

मया सृष्टानि विप्रेंद्र भुवनानि चतुर्दश । अस्याः पुर्या विनिर्माता स्वयं विश्वेश्वरः प्रभुः

હે વિપ્રેન્દ્ર! મારા દ્વારા ચૌદ ભુવન સર્જાયા; પરંતુ આ પુરીના નિર્માતા સ્વયં પ્રભુ વિશ્વેશ્વર છે।

Verse 90

पुरा यमस्तपस्तप्त्वा बहुकालं सुदुष्करम् । त्रैलोक्याधिकृतिं प्राप्तस्त्यक्त्वा वाराणसीं पुरीम्

પ્રાચીન કાળે યમે દીર્ઘ સમય સુધી અતિ દુષ્કર તપ કર્યું; ત્રૈલોક્યાધિકાર પ્રાપ્ત કરીને પણ તેણે વારાણસી પુરીને ત્યજી દીધી।

Verse 91

चराचरस्य सर्वस्य यानि कर्माणि तानि वै । गोचरे चित्रगुप्तस्य काशीवासिकृतादृते

ચરાચર સર્વ જગતનાં જે કર્મો છે, તે બધાં ચિત્રગુપ્તના લેખામાં આવે છે; પરંતુ કાશીવાસી દ્વારા કરાયેલા કર્મો સિવાય।

Verse 92

प्रवेशो यमदूतानां न कदाचिद्द्विजोत्तम । मध्ये काशीपुरी क्वापि रक्षिणस्तत्र तद्गणाः

હે દ્વિજોત્તમ! યમદૂતો કદી પણ કાશીપુરીના મધ્યમાં પ્રવેશતા નથી; ત્યાં શિવના ગણો જ રક્ષકરૂપે સ્થિત રહે છે।

Verse 93

स्वयं नियंता विश्वेशस्तत्र काश्यां तनुत्यजाम् । तत्रापि कृतपापानां नियंता कालभैरवः

કાશીમાં દેહત્યાગ કરનારાઓના પરમ નિયંતા સ્વયં વિશ્વેશ (શિવ) છે. પરંતુ ત્યાં પણ પાપ કરનારાઓ પર કઠોર શાસક કાલભૈરવ છે.

Verse 94

तत्र पापं न कर्तव्यं दारुणा रुद्रयातना । अहो रुद्रपिशाचत्वं नरकेभ्योपि दुःसहम्

અતએવ તે પવિત્ર સ્થાને પાપ કરવું નહીં; રુદ્રની યાતના અત્યંત દારુણ છે. ખરેખર ‘રુદ્ર-પિશાચત્વ’ નરકો કરતાં પણ વધુ અસહ્ય છે.

Verse 95

पापमेव हि कर्तव्यं मतिरस्ति यदीदृशी । सुखेनान्यत्र कर्तव्यं मही ह्यस्ति महीयसी

જો કોઈની બુદ્ધિ ખરેખર પાપ કરવામા જ વળી હોય, તો તે પાપ અન્યત્ર સહેલાઈથી કરી લે—પૃથ્વી તો બહુ વિશાળ છે. (પર કાશીમાં નહીં.)

Verse 96

अपि कामातुरो जंतुरेकां रक्षति मातरम् । अपि पापकृता काशी रक्ष्या मोक्षार्थिनैकिका

કામથી વ્યાકુળ પ્રાણી પણ પોતાની એક માતાનું રક્ષણ કરે છે. તેમ જ, પાપ થયું હોય તોય મુક્તિ ઇચ્છનારએ કાશીની જ રક્ષા કરવી જોઈએ.

Verse 97

परापवादशीलेन परदाराभिलाषिणा । तेन काशी न संसेव्या क्व काशी निरयः क्व सः

જે પરનિંદામાં રત હોય અને પરસ્ત્રીની લાલસા રાખતો હોય, તેણે કાશીનું સેવન કે નિવાસ ન કરવો. કાશીનો નરક સાથે શું સંબંધ? અને એવા માણસનો કાશી સાથે શું સંબંધ?

Verse 98

अभिलष्यंति ये नित्यं धनं चात्र प्रतिग्रहैः । परस्वं कपटैर्वापि काशी सेव्या न तैर्नरैः

જે લોકો અહીં સદા પ્રતિગ્રહ દ્વારા ધનની લાલસા કરે છે, અથવા કપટથી પરધન હડપવા ઇચ્છે છે—એવા નરોએ કાશીનું સેવન ન કરવું જોઈએ।

Verse 99

परपीडाकरं कर्म काश्यां नित्यं विवर्जयेत् । तदेव चेत्किमत्र स्यात्काशीवासो दुरात्मनाम्

કાશીમાં પરને પીડા કરનાર કર્મ સદા ત્યજવું જોઈએ. જો અહીં જ એ જ પીડા કરે, તો દુષ્ટમનવાળાને કાશીવાસથી શું લાભ થશે?

Verse 100

त्यक्त्वा वैश्वेश्वरीं भक्तिं येऽन्यदेवपरायणाः । सर्वथा तैर्न वस्तव्या राजधानी पिनाकिनः

વૈશ્વેશ્વરની ભક્તિ ત્યજીને જે અન્ય દેવોમાં પરાયણ થાય છે, તેમણે પિનાકી (શિવ)ની રાજધાનીમાં ક્યારેય વસવું ન જોઈએ।

Verse 110

न योगेन विना ज्ञानं योगस्तत्त्वार्थशीलनम् । गुरूपदिष्टमार्गेण सदाभ्यासवशेन च

યોગ વિના સાચું જ્ઞાન નથી. યોગ એટલે તત્ત્વાર્થનું શીલન—ગુરુએ ઉપદેશેલા માર્ગે અને સદા અભ્યાસના બળે।

Verse 114

उक्तेति विररामाजः शृण्वतोर्गणयोस्तयोः । सोपि प्रमुदितश्चाभूच्छिवशर्मा महामनाः

‘તથાસ્તુ’ કહી પૂજ્ય પુરુષ મૌન થયા; તે બે ગણો સાંભળતા રહ્યા. ત્યારે મહામન શિવશર્મા પણ અત્યંત પ્રસન્ન થયો।