Adhyaya 21

Verse 1

ध्रुव उवाच । नमो हिरण्यगर्भाय सर्वसृष्टिविधायिने । हिरण्यरेतसे तुभ्यं सुहिरण्यप्रदायिने

ધ્રુવ બોલ્યો—હિરણ્યગર્ભ, સર્વ સૃષ્ટિના વિધાનકર્તા, તમને નમસ્કાર. હે હિરણ્યરેતસ, શુભ સમૃદ્ધિ અને ઉત્તમ સોનું આપનાર, તમને પ્રણામ।

Verse 2

नमो हरस्वरूपाय भूतसंहारकारिणे । महाभूतात्मभूताय भूतानां पतये नमः

હર-સ્વરૂપ, ભૂતોના સંહારક, તમને નમસ્કાર. મહાભૂતોના આત્મસ્વરૂપ, સર્વ ભૂતોના પતિ, તમને પ્રણામ।

Verse 3

नमः स्थितिकृते तुभ्यं विष्णवे प्रभविष्णवे । तृष्णाहराय कृष्णाय महाभार सहिष्णवे

સ્થિતિના કર્તા વિષ્ણુ, સર્વપ્રભાવશાળી વિષ્ણુ, તમને નમસ્કાર. તૃષ્ણા હરનાર કૃષ્ણ, મહાભાર સહન કરનાર, તમને પ્રણામ।

Verse 4

नमो दैत्यमहारण्य दाववह्निस्वरूपिणे । दैत्यद्रुमकुठाराय नमस्ते शार्ङ्गपाणये

દૈત્યરૂપ મહાવનમાં દાવાગ્નિસ્વરૂપ, તમને નમસ્કાર. દૈત્યવૃક્ષોને કાપનાર કુઠારરૂપ, હે શારઙ્ગપાણિ, તમને પ્રણામ।

Verse 5

नमः कौमोदकीव्यग्र कराग्राय गदाधर । महादनुजनाशाय नमो नंदकधारिणे

કૌમોદકી ગદાને અગ્રહસ્તે ઉદ્યત રાખનાર ગદાધરને નમસ્કાર. મહાદાનવોના સંહારકને નમસ્કાર; નંદક ખડ્ગધારીને નમસ્કાર.

Verse 6

नमः श्रीपतये तुभ्यं नमश्चक्रधराय च । धराधराय वाराह रूपिणे परमात्मने

હે શ્રીપતિ, તમને નમસ્કાર; ચક્રધારીને નમસ્કાર. ધરાને ઉદ્ધાર કરનાર, વારાહરૂપ પરમાત્માને નમસ્કાર.

Verse 7

नमः कमलहस्ताय कमलावल्लभाय ते । नमो मत्स्यादिरूपाय नमः कौस्तुभवक्षसे

કમલહસ્ત તમને નમસ્કાર; કમલા (લક્ષ્મી)ના વલ્લભને નમસ્કાર. મત્સ્યાદિ રૂપ ધારણ કરનારને નમસ્કાર; કૌસ્તુભમણિથી શોભિત વક્ષસ્થલવાળાને નમસ્કાર.

Verse 8

नमो वेदांतवेद्याय नमः श्रीवत्सधारिणे । नमो गुणस्वरूपाय गुणिने गुणवर्जिते

વેદાંતથી જ્ઞેય પ્રભુને નમસ્કાર; શ્રીવત્સચિહ્નધારીને નમસ્કાર. ગુણસ્વરૂપને નમસ્કાર, ગુણાધીશને નમસ્કાર—અને ગુણાતીતને પણ નમસ્કાર.

Verse 9

नमस्ते पद्मनाभाय पांचजन्यधराय च । वासुदेव नमस्तुभ्यं देवकीनंदनाय च

પદ્મનાભને નમસ્કાર; પાંંચજન્ય શંખધારીને નમસ્કાર. હે વાસુદેવ, તમને નમસ્કાર; દેવકીનંદનને નમસ્કાર.

Verse 10

प्रद्युम्नाय नमस्तुभ्यमनिरुद्धाय ते नमः । नमः कंसविनाशाय नमश्चाणूरमर्दिने

પ્રદ્યુમ્નને નમસ્કાર, અનિરુદ્ધને નમસ્કાર. કંસવિનાશકને નમસ્કાર, ચાણૂરમર્દનને નમસ્કાર॥

Verse 11

दामोदरहृषीकेश गोर्विदाच्युतमाधव । उपेंद्रकैटभाऽराते मधुहंतरधोक्षज

હે દામોદર, હૃષીકેશ, ગોવિંદ, અચ્યુત, માધવ; હે ઉપેન્દ્ર; કૈટભ-શત્રુ; મધુ-હંતા; હે અધોક્ષજ—તમને નમસ્કાર॥

Verse 12

नारायणाय नरकहारिणे पापहारिणे । वामनाय नमस्तुभ्यं हरये शौरये नमः

નારાયણને નમસ્કાર—નરકદુઃખ હરણ કરનાર, પાપ હરણ કરનાર. વામનને નમસ્કાર; હરિને નમસ્કાર; શૌરિને નમસ્કાર॥

Verse 13

अनंताय नमस्तुभ्यमनंतशयनाय च । रुक्मिणीपतये तुभ्यं रुक्मिप्रमथनाय च

અનંતને નમસ્કાર, અનંતશયનને નમસ્કાર. રુક્મિણીપતિને નમસ્કાર, રુક્મી-પ્રમથન કરનારને નમસ્કાર॥

Verse 14

चैद्यहंत्रे नमस्तुभ्यं दानवारेसुरारये । मुकुंदपरमानंद नंदगोपप्रियाय च

ચૈદ્યહંતાને નમસ્કાર; દાનવશત્રુને, દેવવિરોધીઓના શત્રુને નમસ્કાર. હે મુકુંદ, પરમાનંદસ્વરૂપ, નંદગોપપ્રિય—તમને નમસ્કાર॥

Verse 15

नमस्ते पुंडरीकाक्ष दनुजेंद्र निषूदिने । नमो गोपालरूपाय वेणुवादनकारिणे

હે પુન્ડરીકાક્ષ પ્રભુ, દાનવ-ઇન્દ્રોના નિષૂદક, તમને નમસ્કાર. ગોપાલરૂપ ધારણ કરનાર, મધુર વેણુવાદન કરનાર, તમને પ્રણામ.

Verse 16

गोपीप्रियाय केशिघ्ने गोवर्धनधराय च । रामाय रघुनाथाय राघवाय नमोनमः

ગોપીઓના પ્રિય, કેશીનો સંહારક, ગોવર્ધનધારી પ્રભુને વારંવાર નમસ્કાર. રામ, રઘુનાથ, રાઘવ—તમને નમો નમઃ.

Verse 17

रावणारे नमस्तुभ्यं विभीषणशरण्यद । अजाय जयरूपाय रणांगणविचक्षण

હે રાવણના શત્રુ, વિભીષણને શરણ આપનાર, તમને નમસ્કાર. અજય, જયસ્વરૂપ, રણમેદાનમાં વિવેકી પ્રભુ, તમને પ્રણામ.

Verse 18

क्षणादि कालरूपाय नानारूपाय शार्ङ्गिणे । गदिने चक्रिणे तुभ्यं दैत्यचक्रविमर्दिने

ક્ષણથી લઈને કાળસ્વરૂપ, અનેકરૂપધારી શારઙ્ગધનુર્ધર પ્રભુને નમસ્કાર. ગદા-ચક્રધારી, દૈત્યચક્રનો વિમર્દન કરનાર, તમને પ્રણામ.

Verse 19

बलाय बलभद्राय बलारातिप्रियाय च । बलियज्ञप्रमथन नमो भक्तवरप्रद

બલસ્વરૂપ પ્રભુ, બલભદ્ર, તથા બલારાતિને પ્રિય એવા પ્રભુને નમસ્કાર. બલિના યજ્ઞનો પ્રમથન કરનાર, ભક્તોને વર આપનાર, તમને પ્રણામ.

Verse 20

हिरण्यकशिपोर्वक्षो विदारण रणप्रिय । नमो ब्रह्मण्यदेवाय गोब्राह्मणहिताय च

હે હિરણ્યકશિપુનું વક્ષ વિદારનાર, ધર્મયુદ્ધપ્રિય! બ્રાહ્મણ્યદેવને નમસ્કાર; ગૌ અને બ્રાહ્મણોના હિતકર્તાને પણ નમસ્કાર।

Verse 21

नमस्ते धर्मरूपाय नमः सत्त्वगुणाय च । नमः सहस्रशिरसे पुरुषाय पराय च

ધર્મસ્વરૂપ એવા તમને નમસ્કાર; શુદ્ધ સત્ત્વગુણરૂપ એવા તમને નમસ્કાર। સહસ્રશિર પુરુષને નમસ્કાર; પરમ પરાત્પરને પણ નમસ્કાર।

Verse 22

सहस्राक्ष सहस्रांघ्रे सहस्रकिरणाय च । सहस्रमूर्ते श्रीकांत नमस्ते यज्ञपूरुष

હે સહસ્રાક્ષ, સહસ્રપાદ! હે સહસ્રકિરણ! હે સહસ્રમૂર્તિ, શ્રીકાંત! યજ્ઞપુરુષ, તમને નમસ્કાર।

Verse 23

वेदवेद्यस्वरूपाय नमो वेदप्रियाय च । वेदाय वेदगदिने सदाचाराध्वगामिने

વેદોથી વેદ્ય એવા સ્વરૂપને નમસ્કાર; વેદપ્રિયને નમસ્કાર। જે સ્વયં વેદ છે, વેદનો ઉદ્ઘોષ કરનાર છે, અને સદાચારના માર્ગે દોરનાર છે—તેણે નમસ્કાર।

Verse 24

वैकुंठाय नमस्तुभ्यं नमो वैकुंठवासिने । विष्टरश्रवसे तुभ्यं नमो गरुडगामिने

હે વૈકુંઠ, તમને નમસ્કાર; વૈકુંઠધામમાં વસનારને નમસ્કાર। વિસ્તૃત યશવાળા તમને નમસ્કાર; ગરુડવાહનને નમસ્કાર।

Verse 25

विष्वक्सेन नमस्तुभ्यं जगन्मय जनार्दन । त्रिविक्रमाय सत्याय नमः सत्यप्रियाय च

હે વિષ્વક્સેન! જગન્મય જનાર્દન, તમને નમસ્કાર. ત્રિવિક્રમ, સત્યસ્વરૂપ તથા સત્યપ્રિય પ્રભુને પણ નમઃ.

Verse 26

केशवाय नमस्तुभ्यं मायिने ब्रह्मागायिने । तपोरूपाय तपसां नमस्ते फलदायिने

હે કેશવ! માયાધારી, બ્રહ્મા દ્વારા ગવાયેલ, તમને નમસ્કાર. તપોરૂપ પ્રભુ! સર્વ તપસ્યાના ફળદાતા, તમને નમઃ.

Verse 27

स्तुत्याय स्तुतिरूपाय भक्तस्तुतिरताय च । नमस्ते श्रुतिरूपाय श्रुत्याचार प्रियाय च

સ્તુત્ય, સ્તુતિસ્વરૂપ અને ભક્તોની સ્તુતિમાં રત પ્રભુને નમસ્કાર. શ્રુતિસ્વરૂપ તથા શ્રુતિઆચારપ્રિય પ્રભુને નમઃ.

Verse 28

अंडजाय नमस्तुभ्यं स्वेदजाय नमोस्तु ते । जरायुज स्वरूपाय नम उद्भिज्जरूपिणे

અંડજરૂપે તમને નમસ્કાર, સ્વેદજરૂપે પણ નમોऽસ્તુ તે. જરાયુજ સ્વરૂપ તથા ઉદ્ભિજ્જરૂપ ધારણ કરનાર પ્રભુને નમઃ.

Verse 29

देवानामिंद्ररूपोसि ग्रहाणामसि भानुमान् । लोकानां सत्यलोकोऽसि सिंधूनां क्षीरसागरः

દેવોમાં તમે ઇન્દ્રરૂપ છો, ગ્રહોમાં તમે ભાનુમાન સૂર્ય છો. લોકોમાં તમે સત્યલોક છો, અને સમુદ્રોમાં તમે ક્ષીરસાગર છો.

Verse 30

सुरापगाऽसि सरितां सरसां मानसं सरः । हिमवानसि शैलानां धेनूनां कामधुग्भवान्

નદીઓમાં તમે સુરાપગા ગંગા; સરોવરોમાં માનસ સરોવર. પર્વતોમાં તમે હિમવાન; ધેનુઓમાં તમે કામધેનુ, ઇચ્છાપૂર્તિ કરનાર.

Verse 31

धातूनां हाटकमसि स्फटिकश्चोपलेष्वसि । नीलोत्पलं प्रसूनेषु वृक्षेषु तुलसी भवान्

ધાતુઓમાં તમે હાટક (સુવર્ણ); પથ્થરોમાં સ્ફટિક. પુષ્પોમાં નીલોત્પલ; વૃક્ષોમાં તમે તુલસી.

Verse 32

सर्वपूज्यशिलानां वै शालग्राम शिला भवान् । मुक्तिक्षेत्रेषु काशी त्वं प्रयागस्तीर्थपंक्तिषु

બધી પૂજ્ય શિલાઓમાં તમે શાલગ્રામ શિલા. મુક્તિક્ષેત્રોમાં તમે કાશી; અને તીર્થોની પંક્તિમાં તમે પ્રયાગ.

Verse 33

वर्णेषु श्वेतवर्णोऽसि द्विपदां ब्राह्मणो भवान् । गरुडोस्यंडजेष्वीश व्यवहारेषु वाग्भवान्

વર્ણોમાં તમે શ્વેતવર્ણ; દ્વિપદોમાં તમે બ્રાહ્મણ. અંડજોમાં, હે ઈશ્વર, તમે ગરુડ; અને સર્વ વ્યવહારોમાં તમે વાણી સ્વરૂપ છો.

Verse 34

वेदेषूपनिषद्रूपा मंत्राणां प्रणवोह्यसि । अक्षराणामकारोसि यज्वनां सोमरूपधृक्

વેદોમાં તમે ઉપનિષદ્-સ્વરૂપ; મંત્રોમાં તમે પ્રણવ ‘ૐ’. અક્ષરોમાં તમે ‘અ’; અને યજમાનો માટે તમે સોમરૂપ ધારણ કરો છો.

Verse 35

प्रतापिनामग्निरसि क्षमाऽसि त्वं क्षमावताम् । दातॄणामसि पर्जन्यः पवित्राणां परोह्यसि

પ્રતાપીઓ માટે તમે સ્વયં અગ્નિ છો; ક્ષમાવંતો માટે તમે જ ક્ષમા છો. દાતાઓ માટે તમે પોષક પર્જન્યમેઘ છો; પવિત્રોમાં તમે પરમ—હે કાશીશ્વર।

Verse 36

चापोसि सर्वशस्त्राणां वातो वेगवतामसि । मनोसींद्रियवर्गेषु निर्भयाणां करोह्यसि

બધા શસ્ત્રોમાં તમે ધનુષ છો; વેગવંતોમાં તમે વાયુ છો. મન અને ઇન્દ્રિયવર્ગમાં તમે નિર્ભયતા કરાવનારી શક્તિ છો—હે પ્રભુ।

Verse 37

व्योमव्याप्तिमतां त्वं वै परमात्माऽसि चात्मनाम् । संध्योपास्तिर्भवान्देव सर्वनित्येषु कर्मसु

સર્વવ્યાપી વ્યોમવ્યાપ્તિને ધ્યાન કરનારાઓ માટે તમે સર્વ આત્માઓમાં સ્થિત પરમાત્મા છો. હે દેવ, સર્વ નિત્યકર્મોમાં તમે જ સંધ્યોપાસના-રૂપે વિરાજો છો।

Verse 38

क्रतूनामश्वमेधोसि दानानामभयं भवान् । लाभानां पुत्रलाभोसि वसंतस्त्वमृतुष्वहो

યજ્ઞોમાં તમે અશ્વમેધ છો; દાનોમાં તમે અભયદાન છો. લાભોમાં તમે પુત્રલાભ છો; ઋતુઓમાં—અહો!—તમે વસંત છો।

Verse 39

युगानां प्रथमोसि त्वं तिथीनां त्वं कुहूर्ह्यसि । पुष्योसि नक्षत्रगणे संक्रमः सर्वपर्वसु

યુગોમાં તમે પ્રથમ યુગ છો; તિથિઓમાં તમે ‘કુહૂ’ તરીકે ખ્યાત છો. નક્ષત્રગણમાં તમે પુષ્ય છો; અને સર્વ પર્વોમાં તમે સંક્રમ-રૂપ છો।

Verse 40

योगेषु व्यतिपातस्त्वं तृणेषु हि कुशो भवान् । उद्यमानां हि सर्वेषां निर्वाणं त्वमसि प्रभो

યોગોમાં તમે વ્યતિપાત છો, તૃણોમાં તમે કુશ છો. હે પ્રભુ, પ્રયત્નશીલ સર્વ માટે તમે જ પરમ નિર્વાણ છો.

Verse 41

सर्वासामिह बुद्धीनां धर्मबुद्धिर्भवानज । अश्वत्थः सर्ववृक्षेषु सोमवल्ली लतासु च

અહીંની સર્વ બુદ્ધિઓમાં તમે ધર્મબુદ્ધિ છો, હે અજ. સર્વ વૃક્ષોમાં તમે અશ્વત્થ છો અને લતાઓમાં તમે સોમવલ્લી છો.

Verse 42

प्राणायामोसि सर्वेपु साधनेषु शुचिष्वहो । सर्वदः सर्वलिंगेषु श्रीमान्विश्वेश्वरो भवान्

સર્વ સાધનોમાં તમે પ્રાણાયામ છો—અહો, હે શુચિ. સર્વ લિંગોમાં તમે સર્વદાતા છો; તમે જ શ્રીમાન વિશ્વેશ્વર છો.

Verse 43

मित्राणां हि कलत्रं त्वं धर्मस्त्वं सर्वबंधुषु । त्वत्तो नान्यज्जगत्यस्मिन्नारायण चराचरे

મિત્રો માટે તમે કલત્ર સમાન પ્રિય છો; સર્વ બંધુઓમાં તમે જ ધર્મ છો. હે નારાયણ, આ ચરાચર જગતમાં તમાથી ભિન્ન કંઈ નથી.

Verse 44

त्वमेव माता त्वं तातस्त्वं सुतस्त्वं महाधनम् । त्वमेव सौख्यसंपत्तिस्त्वमायुर्जीवनेश्वरः

તમે જ માતા, તમે જ પિતા; તમે જ પુત્ર, તમે જ મહાધન. તમે જ સુખસંપત્તિ; તમે જ આયુષ્ય—જીવોના ઈશ્વર.

Verse 45

सा कथा यत्र ते नाम तन्मनो यत्त्वदर्पितम् । तत्कर्म यत्त्वदर्थं वै तत्तपो यद्भवत्स्मृतिः

જ્યાં તારો નામોચ્ચાર થાય તે જ પવિત્ર કથા; જે મન તને અર્પિત થાય તે જ મન. જે કર્મ તારા હિતાર્થે થાય તે જ કર્મ; અને તારી સ્મૃતિ જ તપ છે.

Verse 46

तद्धनं धनिनां शुद्धं यत्त्वदर्थे व्ययीकृतम् । स एव सकलः कालो यस्मिञ्जिष्णो त्वमर्च्यसे

ધનવાનોનું તે જ ધન શુદ્ધ છે, જે તારા હિતાર્થે ખર્ચાય. હે જિષ્ણુ, જેમાં તારી પૂજા થાય તે જ સમય સમસ્ત સમય—સફળ કાળ છે.

Verse 47

तावच्च जीवितं श्रेयो यावत्त्वं हृदि वर्तसे । रोगाः प्रशममायांति त्वत्पादोदक सेवनात्

જ્યાં સુધી તું હૃદયમાં વસે છે ત્યાં સુધી જ જીવન શ્રેયસ્કર છે. તારા પાદોદકનું સેવન કરવાથી રોગો શમન પામી નિવૃત્ત થાય છે.

Verse 48

महापापानि गोविंद बहुजन्मार्जितान्यपि । सद्यो विलयमायांति वासुदेवेति कीर्तनात्

હે ગોવિંદ, અનેક જન્મોમાં સંચિત મહાપાપો પણ ‘વાસુદેવ’ નામકીર્તનથી તત્ક્ષણે વિલીન થઈ જાય છે.

Verse 49

अहो पुंसां महामोहस्त्वहो पुंसां प्रमादता । वासुदेवमनादृत्य यदन्यत्र कृतश्रमाः

અહો, મનુષ્યોમાં કેટલો મહામોહ, કેટલી બેદરકારી! વાસુદેવને અવગણીને તેઓ અન્યત્ર વ્યર્થ શ્રમ કરે છે.

Verse 50

इदमेव हि मांगल्यमिदमेव धनार्जनम् । जीवितस्य फलं चैतद्यद्दामोदरकीर्तनम्

આ જ ખરું પરમ મંગલ છે, આ જ સાચું ધનાર્જન છે; જીવનનું ફળ પણ આ જ—દામોદરનું કીર્તન અને સ્તુતિ।

Verse 51

अधोक्षजात्परोधर्मो नार्थो नारायणात्परः । न कामः केशवादन्यो नापवर्गो हरिं विना

અધોક્ષજની ભક્તિથી ઊંચો ધર્મ નથી; નારાયણથી પરો અર્થ નથી. કેશવથી શ્રેષ્ઠ કામના નથી, અને હરિ વિના અપવર્ગ (મોક્ષ) નથી।

Verse 52

इयमेव परा हानिरुपसर्गो यमेवहि । अभाग्यं परमं चैतद्वासुदेवं न यत्स्मरेत्

આ જ પરમ હાનિ છે, આ જ સાચો ઉપસર્ગ છે; પરમ અભાગ્ય એ જ—વાસુદેવનું સ્મરણ ન કરવું।

Verse 53

हरेराराधनं पुंसां किं किं न कुरुते बत । पुत्रमित्रकलत्रार्थ राज्यस्वर्गापवर्गदम्

હરિની આરાધના મનુષ્યો માટે શું શું નથી કરતી! તે પુત્ર, મિત્ર, પત્ની અને ધન આપે; રાજ્ય, સ્વર્ગ અને અંતે મોક્ષ પણ આપે।

Verse 54

हरत्यघं ध्वंसयति व्याधीनाधीन्नियच्छति । धर्मं विवर्धयेत्क्षिप्रं प्रयच्छति मनोरथम्

આ પાપને હરે છે, મૂળসহ નાશ કરે છે, અને રોગો તથા માનસિક પીડાને નિયંત્રિત કરે છે. તે ધર્મને ઝડપથી વધારે છે અને મનોઇચ્છિત ફળ આપે છે।

Verse 55

भगवच्चरणद्वंद्वं निर्द्द्वंद्व ध्यानमुत्तमम् । पापिनापि प्रसंगेन विहितं स्वहितं परम्

ભગવાનના ચરણયુગલનું દ્વંદ્વરહિત, નિર્વિકલ્પ ધ્યાન જ સર્વોત્તમ છે. પાપી પણ સత్సંગના પ્રસંગે તેમાં પ્રવૃત્ત થાય તો પોતાનું પરમ કલ્યાણ પામે છે.

Verse 56

पापिनां यानि पापानि महोपपदभांज्यपि । सुलीनध्यानसंपन्नो नामोच्चारो हरेर्हरेत्

પાપીઓના જેટલા પાપ—મહાપતન તરફ ખેંચનારા પણ—સ્થિર, લીન ધ્યાન સાથે હરિનામનો ઉચ્ચાર તેમને હરી લે છે.

Verse 57

प्रमादादपि संस्पृष्टो यथाऽनलकणो दहेत् । तथौष्ठपुटसंस्पृष्ट हरिनाम हरेदघम्

જેમ અગ્નિની ચિંગારી અજાણતાં સ્પર્શ થાય તોય દહન કરે, તેમ હરિનામ—માત્ર હોઠને સ્પર્શે એટલામાં—પાપને દહન કરી નાખે છે.

Verse 58

नितांतं कमलाकांते शांतचित्तं विधाय यः । संशीलयेत्क्षणं नूनं कमला तत्र निश्चला

જે મનને અત્યંત શાંત કરીને કમલાકાંત (લક્ષ્મીપતિ)માં સ્થિર કરે છે અને ક્ષણમાત્ર પણ તે ધ્યાનમાં રહે છે—ત્યાં કમલા (લક્ષ્મી) નિશ્ચલ રહે છે.

Verse 59

अयमेव परोधर्मस्त्विदमेव परं तपः । इदमेव परं तीर्थं विष्णुपादांबु यत्पिबेत

આ જ પરમ ધર્મ છે, આ જ પરમ તપ છે; આ જ પરમ તીર્થ છે—જ્યારે કોઈ વિષ્ણુના પાદાંબુ (ચરણામૃત)નું પાન કરે છે.

Verse 60

तवोपहारं भक्त्याय सेवते यजपूरुष । सेवितस्तेन नियतं पुरोडाशो महाधिया

હે યજ્ઞપુરુષ! જે ભક્તિપૂર્વક તારા ઉપહાર-હવિષ્યની સેવા કરે છે, તેની મહાધિ દ્વારા પુરોડાશ અર્પણ નિશ્ચયે વિધિપૂર્વક સેવિત થાય છે।

Verse 61

स चैवावभृथस्नातः स च गंगाजलाप्लुतः । विष्णुपादोदकं कृत्वा शंखे यः स्नाति मानवः

જે મનુષ્ય શંખમાં વિષ્ણુપાદોદક તૈયાર કરીને તેમાં સ્નાન કરે છે, તે જાણે અવભૃથ-સ્નાન કરેલો અને ગંગાજળમાં અપ્લુત થયેલો હોય છે।

Verse 62

शालग्राम शिला येन पूजिता तुलसी दलैः । स पारिजातमालाभिः पूज्यते सुरसद्मनि

જે તુલસીદળોથી શાલગ્રામશિલાની પૂજા કરે છે, તે દેવોના ધામમાં પારિજાત પુષ્પમાળાઓથી પૂજાય છે।

Verse 63

ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्रो वा यदि वेतरः । विष्णुभक्ति समायुक्तो ज्ञेयः सर्वोत्तमश्च सः

બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય, શૂદ્ર કે અન્ય કોઈ પણ હોય—જે વિષ્ણુભક્તિથી યુક્ત છે, તેને સર્વમાં સર્વોત્તમ જાણવો જોઈએ।

Verse 64

शंखचक्रांकिततनुः शिरसां मंजरीधरः । गोपीचंदनलिप्तांगो दृष्टश्चेत्तदघं कुतः

જે ભક્તના દેહ પર શંખ-ચક્રનાં ચિહ્નો હોય, મસ્તક પર તુલસી-મંજરી હોય અને અંગો પર ગોપીચંદન લિપ્ત હોય—તેનું દર્શન થતાં પાપ ક્યાં રહે?

Verse 65

प्रत्यहं द्वादशशिलाः शालग्रामस्य योऽर्चयेत् । द्वारवत्याः शिलायुक्तः स वैकुंठे महीयते

જે વ્યક્તિ દરરોજ બાર પવિત્ર શિલાઓ સાથે શાલગ્રામનું અને દ્વારવતી-શિલાસહિત પૂજન કરે છે, તે વૈકુંઠમાં મહિમાવંત અને સન્માનિત થાય છે।

Verse 66

तुलसी यस्य भवने प्रत्यहं परिपूज्यते । तद्गृहं नोपसर्पंति कदाचिद्यमकिंकराः

જેનાં ઘરમાં તુલસીનું દરરોજ શ્રદ્ધાપૂર્વક પૂજન થાય છે, તે ઘરને યમના કિંકરો ક્યારેય નજીક આવતાં નથી।

Verse 67

हरिनामाक्षरमुखं भाले गोपीमृदांकितम् । तुलसीमालितोरस्कं स्पृशेयुर्नयमानुगाः

જેનાં મુખે હરિનામના અક્ષરો હોય, ભાળે ગોપીચંદનનું તિલક હોય અને વક્ષસ્થળે તુલસીની માળા શોભે—એવા ભક્તને યમના અનુચરો સ્પર્શ કરવાની હિંમત પણ કરતા નથી।

Verse 68

गोपीमृत्तुलसी शंखः शालग्रामः सचक्रकः । गृहेपि यस्य पंचैते तस्य पापभयं कुत

ગોપીચંદન, તુલસી, શંખ, શાલગ્રામ અને ચક્રચિહ્ન—જેનાં ઘરમાં આ પાંચેય હોય, તેને પાપનો ભય ક્યાંથી થાય?

Verse 69

ये मुहूर्ताः क्षणा ये च या काष्ठा ये निमेषकाः । ऋते विष्णुस्मृतेर्यातास्तेषु मुष्टो यमेन सः

વિષ્ણુસ્મરણ વિના પસાર થયેલા મુહૂર્તો, ક્ષણો, કાષ્ઠાઓ અને નિમેષો—એવા વ્યર્થ સમય માટે તે મનુષ્ય યમ દ્વારા પકડાય છે।

Verse 70

क्व द्वयक्षरं हरेर्नाम स्फुलिंगसदृशं ज्वलेत । महती पातकानां च राशिस्तूलोपमा क्व च

દ્વયક્ષરી હરિનું નામ સ્ફુલિંગ સમું પ્રજ્વલિત થાય છે; અને પાપોની મહારાશિ તો કપાસના ઢગલા જેવી—તુલના ક્યાં? એ સ્ફુલિંગ જ તેને દહે છે।

Verse 71

गोविंद परमानंदं मुकुंदं मधुसूदनम । त्यक्त्वान्यं नैव जानामि न भजामि स्मरामि न

ગોવિંદ—પરમાનંદ; મુકુંદ; મધુસૂદન—બધું ત્યજીને હું બીજાને જાણતો નથી, બીજાની ભક્તિ કરતો નથી, બીજાનું સ્મરણ કરતો નથી।

Verse 72

न नमामि न च स्तौमि न पश्यामीह चक्षुषा । न स्पृशामि न वायामि गायामि न न हरिं विना

હરિ વિના હું ન નમું, ન સ્તુતિ કરું; આંખે પણ ન જોઉં. ન સ્પર્શ કરું, ન ફરું, ન ગાઉં—હરિ વિના।

Verse 73

जले स्थले च पातालेप्यनिले चानलेऽचले । विद्याधरासुरसुरे किं नरे वानरे नरे

જળમાં, સ્થલમાં, પાતાળમાં પણ; પવનમાં, અગ્નિમાં, પર્વતોમાં—વિદ્યાધરો, અસુરો, દેવોમાં—માનવો અને વાનરોમાં તો શું કહેવું: હું તેને સર્વત્ર જોઉં છું।

Verse 74

तृणेस्त्रैणे च पाषाणे तरुगुल्मलतासु च । सर्वत्र श्यामलतनुं वीक्षे श्रीवत्सवक्षसम्

ઘાસ-તૃણમાં, પથ્થરમાં, વૃક્ષ-ઝાડી-લતામાં પણ—હું સર્વત્ર શ્યામલ તનવાળા, વક્ષ પર શ્રીવત્સ ધારણ કરનાર પ્રભુને જોઉં છું।

Verse 75

सर्वेषां हृदयावासः साक्षात्साक्षी त्वमेव हि । बहिरंतर्विना त्वां तु नह्यन्यं वेद्मि सर्वगम्

તમે સર્વના હૃદયમાં નિવાસ કરો છો; પ્રત્યક્ષ સાક્ષી તો તમે જ છો. તમારા વિના અંદર અને બહાર હું અન્ય કોઈ સર્વવ્યાપી પરમ પ્રભુને જાણતો નથી.

Verse 76

इत्युक्त्वा विररामासौ शिवशर्मन्ध्रुवस्तदा । देवोपि भगवान्विष्णुस्तमुवाच प्रसन्नदृक्

આમ કહીને શિવશર્મા નામનો ધ્રુવ ત્યારે મૌન થયો. પછી પ્રસન્ન દૃષ્ટિવાળા દેવાધિદેવ ભગવાન વિષ્ણુએ તેને કહ્યું.

Verse 77

श्रीभगवानुवाच । अपि बाल विशालाक्ष ध्रुव ध्रुवमतेऽनघ । परिज्ञातो मया सम्यक्तवहृत्स्थो मनोरथः

શ્રીભગવાન બોલ્યા—હે બાળક, વિશાળ નેત્રવાળા ધ્રુવ! ધૃઢ મતિ ધરાવનાર નિષ્પાપ! તારા હૃદયમાં રહેલો મનોભાવ મને સંપૂર્ણ રીતે જાણીતો છે.

Verse 78

अन्नाद्भवंति भूतानि वृष्टेरन्नसमुद्भवः । तद्वृष्टेः कारणं सूर्यः सूर्याधारो ध्रुवैधि भोः

અન્નથી પ્રાણીઓ ઉત્પન્ન થાય છે અને વરસાદથી અન્ન ઉત્પન્ન થાય છે. તે વરસાદનું કારણ સૂર્ય છે; તેથી હે ધ્રુવ, સૂર્યનો આધાર બન.

Verse 79

ज्योतिश्चक्रस्य सर्वस्य ग्रहर्क्षादेः समंततः । गगने भ्रमतो नित्यं त्वमाधारो भविष्यसि

આકાશમાં નિત્ય ફરતા ગ્રહ-નક્ષત્રાદિ સમગ્ર જ્યોતિચક્ર માટે સર્વ દિશાઓથી તું જ આધાર બનશે.

Verse 80

मेढीभूतस्तु वै सर्वान्वायुपाशैर्नियंत्रितान् । आकल्पं तत्पदं तिष्ठ भ्रामयञ्ज्योतिषांगणान्

તું ધરી સમાન સ્થિર બની, વાયુપાશોથી સર્વને નિયંત્રિત રાખ; કલ્પપર્યંત તે પદે સ્થિત રહી, જ્યોતિષ્કગણોને પરિભ્રમણ કરાવ।

Verse 81

आराध्य श्री महादेवं पुरापदमिदं मया । आसादियत्तदेतत्ते तपसा प्रतिपादितम्

પૂર્વે મેં શ્રીમહાદેવની આરાધના કરીને આ પદ પ્રાપ્ત કર્યું; તારા તપથી સ્થાપિત થયેલું એ જ પદ હવે તને અર્પણ થયું છે।

Verse 82

केचिच्चतुर्युगं यावत्केचिन्मन्वंतरं ध्रुव । तिष्ठंति त्वं तु वै कल्पं पदमेतत्प्रशास्यसि

હે ધ્રુવ! કેટલાક ચતુર્યુગ સુધી, કેટલાક મન્વંતર સુધી ટકે છે; પરંતુ તું આ પદનું શાસન સમગ્ર કલ્પ સુધી કરશ।

Verse 83

मनुनापि न यत्प्रापि किमन्यैर्मानवैर्ध्रुव । तत्पदं विहितं त्वत्साच्छक्राद्यैरपि दुर्लभम्

હે ધ્રુવ! જે પદ મનુએ પણ ન મેળવ્યું, તો અન્ય માનવોની શું વાત; તે પદ તારા માટે વિધાનથી નિર્ધારિત થયું છે, જે ઇન્દ્રાદિ દેવોને પણ દુર્લભ છે।

Verse 84

अन्यान्वरान्प्रयच्छामि स्तवेनानेन तोषितः । सुनीतिरपि ते माता त्वत्समीपे चरिष्यति

આ સ્તવથી પ્રસન્ન થઈ હું તને અન્ય વરદાન પણ આપું છું; અને તારી માતા સુનીતિ પણ તારા સમીપે નિવાસ કરશે।

Verse 85

इदं स्तोत्रवरं यस्तु पठिष्यति समाहितः । त्रिसंध्यं मनुजस्तस्य पापं यास्यति संक्षयम्

જે મનુષ્ય એકાગ્રચિત્તે પ્રાતઃ, મધ્યાહ્ન અને સાયં—ત્રિસંધ્યાએ આ ઉત્તમ સ્તોત્રનું પાઠ કરે છે, તેના પાપ ધીમે ધીમે ક્ષય પામી અંતે નાશ પામે છે।

Verse 86

न तस्य सदनं लक्ष्मीः परित्यक्ष्यत्यसंशयम् । न जनन्या वियोगश्च न बंधुकलहोदयः

નિઃસંદેહ તેના ઘરને લક્ષ્મી કદી ત્યજી નથી જતી; માતાથી વિયોગ થતો નથી અને સગાંમાં કલહનો ઉદય પણ થતો નથી।

Verse 87

ध्रुवस्तुतिरियं पुण्या महापातकनाशिनी । ब्रह्महापि विशुद्ध्येत का कथेतर पापिनाम्

આ ધ્રુવસ્તુતિ પુણ્યમયી અને મહાપાતકનાશિની છે. તેના દ્વારા બ્રહ્મહત્યાનો દોષી પણ શુદ્ધ થઈ શકે—તો અન્ય પાપીઓની તો શું વાત!

Verse 88

महापुण्यस्य जननी महासंपत्तिदायिनी । महोपसर्गशमनी महाव्याधिविनाशिनी

આ મહાપુણ્યની જનની છે, મહાસંપત્તિ આપનારિ છે; મહા ઉપસર્ગોને શમાવે છે અને ભયંકર વ્યાધિઓનો નાશ કરે છે।

Verse 89

यस्याऽस्तिपरमा भक्तिर्मयि निर्मलचेतसः । ध्रुवस्तुतिरियं तेन जप्या मत्प्रीतिकारिणी

જેના નિર્મળ ચિત્તમાં મારી પ્રત્યે પરમ ભક્તિ છે, તેણે આ ધ્રુવસ્તુતિ જપરૂપે કરવી જોઈએ; તે મને પ્રીતિકારક છે।

Verse 90

समस्त तीर्थस्नानेन यत्फलं लभते नरः । तत्फलं सम्यगाप्नोति जपन्स्तुत्यानया मुदा

સમસ્ત તીર્થોમાં સ્નાનથી મનુષ્યને જે ફળ મળે છે, તે જ ફળ આ સ્તુતિને આનંદપૂર્વક જપવાથી સંપૂર્ણ રીતે પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 91

संति स्तोत्राण्यनेकानि मम प्रीतिकराणि च । ध्रुवस्तुतेर्न चैतस्याः कलामर्हंति षोडशीम्

મને પ્રીતિકર અનેક સ્તોત્રો છે; પરંતુ તે આ ધ્રુવ-સ્તુતિના સોળમા અંશ જેટલાં પણ સમાન નથી।

Verse 92

श्रुत्वापीमां स्तुतिं मर्त्यः श्रद्धया परया मुदा । पातकैर्मुच्यते सद्यो महत्पुण्यमवाप्नुयात्

આ સ્તુતિને પરમ શ્રદ્ધા અને આનંદથી માત્ર સાંભળવાથી પણ મનુષ્ય તત્ક્ષણે પાપોથી મુક્ત થઈ મહાપુણ્ય પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 93

अपुत्रः पुत्रमाप्नोति निर्धनो धनमाप्नुयात् । अभक्तो भक्तिमाप्नोति कीर्तनाच्च ध्रुवस्तुतेः

ધ્રુવ-સ્તુતિનું કીર્તન કરવાથી અપુત્રને પુત્ર મળે છે, નિર્ધનને ધન મળે છે, અને અભક્ત પણ ભક્તિ પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 94

दत्त्वा दानान्यनेकानि कृत्वा नाना व्रतानि च । यथालाभानवाप्नोति तथा स्तुत्याऽनया नरः

અનેક દાન આપીને તથા વિવિધ વ્રતો કરીને જેમ અપેક્ષિત ફળ મળે છે, તેમ જ આ સ્તુતિ દ્વારા પણ મનુષ્ય તે ફળ પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 95

त्यक्त्वा सर्वाणि कार्याणि त्यक्त्वा जप्यान्यनेकशः । ध्रुवस्तुतिरियं जप्या सर्वकामप्रदायिनी

બધાં કાર્યો ત્યજીને અને અનેક અન્ય જપો છોડીને, માત્ર આ ધ્રુવ-સ્તુતિનો જ નિત્ય જપ કરવો જોઈએ; તે સર્વ કામનાઓ પૂર્ણ કરનાર છે.

Verse 96

श्रीभगवानुवाच । ध्रुवावधेहि वक्ष्यामि हितं तव महामते । येन ते निश्चलं सम्यक्पदमेतद्भविष्यति

શ્રીભગવાન બોલ્યા—હે ધ્રુવ, ધ્યાનથી સાંભળ. હે મહામતિ, તારા હિતની વાત કહું છું; જેના દ્વારા આ પરમ, અચલ પદ તને યોગ્ય રીતે પ્રાપ્ત થશે.

Verse 97

अहं जिगमिषुस्त्वासं पुरीं वाराणसीं शुभाम् । साक्षाद्विश्वेश्वरो यत्र तिष्ठते मोक्षकारणम्

હું તે શુભ વારાણસી નગરીમાં જવા ઇચ્છું છું, જ્યાં સાક્ષાત્ વિશ્વેશ્વર સ્વયં નિવાસ કરે છે—મોક્ષનું કારણ બનીને.

Verse 98

विपन्नानां च जंतूनां यत्र विश्वेश्वरः स्वयम् । कर्णे जापं प्रकुरुते कर्मनिर्मूलन क्षमम्

ત્યાં દુઃખિત જીવો માટે વિશ્વેશ્વર સ્વયં કાનમાં મંત્રજપ (ઉપદેશ) કરે છે, જે કર્મને મૂળથી ઉખેડવામાં સમર્થ છે.

Verse 99

अस्य संसारदुःखस्य सर्वोपद्रवदायिनः । उपाय एक एवास्ति काशिकानंदभूमिका

આ સંસારદુઃખનું, જે સર્વ ઉપદ્રવોનું કારણ છે, એક જ ઉપાય છે—કાશીની આનંદમય ભૂમિ.

Verse 100

इदं रम्यमिदं नेति बीजं दुःखमहातरोः । तस्मिन्काश्यग्निना दग्धे दुःखस्यावसरः कुतः

“આ રમ્ય છે, આ નથી”—એવો ગ્રહણ‑ત્યાગ જ દુઃખરૂપ મહાવૃક્ષનું બીજ છે. તે બીજ કાશીની અગ્નિથી દગ્ધ થાય તો દુઃખને અવસર ક્યાં?

Verse 110

कार्तिकस्य चतुर्दश्यां विश्वेशं यो विलोकयेत् । स्नात्वा चोत्तरवाहिन्यां न तस्य पुनरागतिः

કાર્તિક ચતુર્દશીએ જે વિશ્વેશ્વરનું દર્શન કરે અને ઉત્તરવાહિની ગંગામાં સ્નાન કરે, તેને ફરી આવવું (પુનર્જન્મ) રહેતું નથી.

Verse 120

अत्र ब्रह्मपुरीं कृत्वा यो विप्रेभ्यः प्रयच्छति । वर्षाशनेन संयुक्तां तस्य पुण्यफलं शृणु

અહીં જે ‘બ્રહ્મપુરી’ બનાવી બ્રાહ્મણોને આપે અને તેને વર્ષાકાળના ભોજન સાથે અર્પે—તેનું પુણ્યફળ હવે સાંભળો.

Verse 130

नरो ध्रुवस्य चरितं प्रसंगेन स्मरन्नपि । न पापैरभिभूयेत महत्पुण्यमवाप्नुयात्

માણસ વાતચીતના પ્રસંગે પણ ધ્રુવના ચરિત્રનું સ્મરણ કરે તો તે પાપોથી પરાજિત થતો નથી; તે મહાપુણ્ય પામે છે.